CHƯƠNG 4 - ĐỐI THOẠI VỚI “TỔ QUỐC ĂN NĂN” Từ tự vấn dân tộc đến Hưng Quốc

 CHƯƠNG 4

NHỮNG GIỚI HẠN CẦN VƯỢT QUA

Đối thoại với “Tổ quốc ăn năn”

Có những dân tộc đi qua chiến tranh bằng chiến thắng.

Có những dân tộc đi qua chiến tranh bằng thất bại.

Nhưng có một điều khó hơn cả chiến thắng và thất bại: đi qua chiến tranh mà không để quá khứ trở thành nhà tù của tương lai.“Tổ quốc ăn năn” có thể được hiểu như một tiếng nói của lương tri. Nhưng một dân tộc không thể sống mãi bằng sự ăn năn.

Ăn năn cần thiết khi nó giúp con người nhìn lại những điều đã làm, những điều đã mất, những nỗi đau đã gây ra cho nhau. Nhưng nếu ăn năn biến thành mặc cảm, nó sẽ làm con người mất khả năng nhìn về phía trước.

Nếu quá khứ biến thành bản án vĩnh viễn, hòa giải sẽ không bao giờ hoàn tất.

Và nếu một dân tộc chỉ biết hỏi:

“Ai có lỗi?”

mà không tiếp tục hỏi:

“Chúng ta phải làm gì để không lặp lại?”

thì lịch sử vẫn chưa thực sự trở thành bài học.

Đó là điểm mà cuộc đối thoại này cần bắt đầu.

1. “Tổ quốc ăn năn” không phải là một bản án dành cho Tổ quốc

Hưng Quốc:

— Khi nói “Tổ quốc ăn năn”, ông muốn Tổ quốc ăn năn về điều gì?

Tổ quốc ăn năn:

— Về những đau thương mà người Việt đã gây cho chính người Việt. Về những chia cắt kéo dài sau khi tiếng súng đã ngừng. Về những người đã chết, những người phải rời quê hương, những gia đình bị phân ly, những ký ức không được nói ra.

Hưng Quốc:

— Nhưng Tổ quốc có phải là một con người để có thể ăn năn không?

Không.

Tổ quốc không phải một cá nhân. Tổ quốc là cộng đồng của nhiều thế hệ.

Trong một cuộc chiến, người dân có thể đứng ở những phía khác nhau. Có người chiến đấu. Có người chạy loạn. Có người ở lại. Có người rời đi. Có người mất người thân. Có người mất quê hương. Có người thắng về quân sự nhưng vẫn mang vết thương suốt đời.

Vì vậy, nói “Tổ quốc ăn năn” chỉ có ý nghĩa khi đó là một ẩn dụ đạo đức, không phải một bản án tập thể.

Không thể bắt một thế hệ sinh ra sau chiến tranh phải mang tội của những người đi trước.

Cũng không thể lấy nỗi đau của một phía để phủ nhận nỗi đau của phía khác.

Một quốc gia trưởng thành không phải là quốc gia không có lỗi lầm trong lịch sử.

Một quốc gia trưởng thành là quốc gia đủ sức nhìn thẳng vào lịch sử mà không cần bóp méo nó để bảo vệ lòng tự hào của mình.

2. Giới hạn đầu tiên: ký ức một chiều

Chiến tranh kết thúc trên chiến trường nhanh hơn rất nhiều so với trong ký ức con người.

Một người có thể mất vài phút để hạ vũ khí. Nhưng một gia đình có thể mất vài thế hệ để thôi sợ hãi.

Một người có thể được tuyên bố là đã chết. Nhưng ký ức về người ấy có thể sống mãi trong con cháu.

Vì thế, hòa bình chính trị chưa chắc đã là hòa bình trong tâm thức.

Một trong những giới hạn lớn nhất của các xã hội hậu chiến là ký ức một chiều.

Mỗi phía thường giữ lại câu chuyện của mình.

Người thắng nhớ đến sự hy sinh của mình. Người thua nhớ đến mất mát của mình. Người ở lại nhớ những người đã chết. Người ra đi nhớ quê hương đã mất.

Mỗi ký ức đều có lý do để tồn tại.

Nhưng khi một ký ức được tuyên bố là ký ức duy nhất hợp pháp, ký ức của người khác sẽ trở thành điều phải im lặng.

Từ đó, lịch sử không còn chỉ là lịch sử.

Nó trở thành một đường biên.

Hưng Quốc:

— Vậy phải làm gì với những ký ức đối nghịch?

Không phải xóa chúng.

Cũng không phải bắt mọi người phải có cùng một cách nhớ.

Điều cần thiết hơn là tạo ra khả năng để nhiều ký ức có thể cùng tồn tại trong một quốc gia mà không biến thành chiến tranh mới.

Một người có thể tưởng niệm cha mình.

Một người khác có thể tưởng niệm người đã chiến đấu ở phía bên kia.

Một người có thể tự hào về chiến thắng.

Một người khác có thể đau buồn vì thất bại.

Nhà nước không nhất thiết phải biến tất cả những ký ức ấy thành một câu chuyện duy nhất.

Điều nhà nước cần làm là bảo đảm rằng ký ức không biến thành lý do để con cháu tiếp tục thù hận nhau.

3. Giới hạn thứ hai: chia con người thành “bên này” và “bên kia”

Chiến tranh thường tạo ra những danh từ rất mạnh.

Ta và họ. Địch và ta. Thắng và thua. Yêu nước và phản bội. Những danh từ ấy có thể cần thiết trong thời chiến. Nhưng một quốc gia không thể xây dựng tương lai mãi bằng ngôn ngữ của chiến trường.

Bởi vì khi chiến tranh kết thúc, người từng đứng ở hai phía vẫn phải sống chung trong cùng một đất nước.

Con cái của họ đi học và làm việc cùng nhau. Họ cùng đóng thuế.vCùng chịu thiên tai và đối mặt với tương lai.

Nếu một xã hội vẫn tiếp tục chia con người thành những nhóm lịch sử bất biến, thì chiến tranh tuy đã kết thúc nhưng cách phân loại con người của chiến tranh vẫn còn sống.

Đó là một giới hạn cần vượt qua.

Không phải bằng cách phủ nhận lịch sử.

Mà bằng cách công nhận một sự thật đơn giản:

Một con người không thể bị khóa vĩnh viễn trong vị trí lịch sử của cha ông mình.

Con của người lính phía này không nhất thiết phải thù con của người lính phía kia.

Một người từng rời đất nước không nhất thiết phải là kẻ thù của đất nước.

Một người từng có quan điểm chính trị khác không vì thế mà mất quyền được yêu quê hương.

Một quốc gia mạnh không phải vì tất cả công dân đều nghĩ giống nhau.

Nó mạnh khi những người nghĩ khác nhau vẫn có thể cùng xây dựng một tương lai chung.

4. Giới hạn thứ ba: biến hòa giải thành một khẩu hiệu

Hòa giải là một từ đẹp. Nhưng hòa giải không thể chỉ là một lời kêu gọi.

Không thể nói: “Đã đến lúc quên quá khứ.”

Bởi vì người đau khổ không thể bị yêu cầu quên theo mệnh lệnh.

Cũng không thể nói:

“Phải nhớ mãi để không quên.”

Bởi nếu nhớ chỉ để tiếp tục thù hận, ký ức sẽ trở thành nhiên liệu cho xung đột.

Hòa giải thực sự phải đi qua sự thật, công bằng và phẩm giá của con người.

Có những người cần được nói, những câu chuyện cần được ghi lại, những mất mát cần được thừa nhận, những sai lầm cần được nghiên cứu, những nỗi đau cần được đặt vào đúng hoàn cảnh lịch sử, và có những điều mà các thế hệ sau cần được quyền biết, ngay cả khi sự thật ấy không làm cho bên nào hoàn toàn đẹp đẽ.

Một nền hòa giải trưởng thành không hỏi:

“Làm thế nào để tất cả mọi người cùng kể một câu chuyện?”

Nó hỏi:

“Làm thế nào để chúng ta có thể sống chung dù mỗi người vẫn mang một phần ký ức khác nhau?”

Đó là sự khác biệt rất lớn.

5. Giới hạn thứ tư: mặc cảm lịch sử

Có một nguy cơ khác ít được nói đến.

Đó là khi một dân tộc đi quá xa từ tự hào sang tự phủ nhận.

Một quốc gia từng trải qua chiến tranh có thể hình thành tâm lý luôn nhìn mình qua những thất bại, những sai lầm và những điều chưa hoàn thành.

“Tổ quốc ăn năn” nếu được hiểu theo nghĩa cực đoan có thể biến thành:

Tổ quốc luôn có lỗi.

Nhưng không có dân tộc nào trưởng thành bằng cách tự căm ghét mình.

Một dân tộc không thể xây dựng tương lai nếu thế hệ trẻ được dạy rằng lịch sử của mình chủ yếu là một chuỗi những sai lầm.

Lịch sử cần cả ánh sáng và bóng tối.

Cần chiến thắng và thất bại.

Cần những con người đáng kính và những quyết định đáng phê phán, những thành tựu và những bi kịch.

Điều quan trọng không phải là biến lịch sử thành một bản cáo trạng.

Cũng không phải biến lịch sử thành một bài ca chiến thắng.

Mà là biến lịch sử thành khả năng tự hiểu mình.

Một dân tộc biết mình là ai sẽ không cần phải phóng đại mình.

Và cũng không cần phải hạ thấp mình.

6. Ăn năn phải đi đến trách nhiệm

Ăn năn tự nó chưa đủ.

Một cá nhân nói “tôi rất tiếc” nhưng tiếp tục lặp lại hành vi cũ thì sự ăn năn ấy chưa tạo ra thay đổi.

Một xã hội cũng vậy.

Điều quan trọng không phải là xã hội có nói nhiều về quá khứ hay không. Mà là quá khứ có làm thay đổi cách xã hội tổ chức tương lai hay không.

Nếu từng trải qua chia rẽ mà vẫn tạo ra những cơ chế chia rẽ mới, bài học chưa được học.

Nếu từng trải qua bạo lực mà không xây dựng được pháp luật đủ mạnh để bảo vệ con người, bài học chưa được học.

Nếu từng trải qua tuyên truyền và kiểm soát thông tin mà vẫn sợ sự thật, bài học chưa được học.

Nếu từng chứng kiến con người bị phân loại bởi nguồn gốc chính trị, thì tương lai phải bảo đảm rằng quyền công dân không còn phụ thuộc vào việc một người thuộc “phía nào”.

Ăn năn có ý nghĩa nhất khi nó biến thành thể chế.

Thành luật pháp, giáo dục, quyền con người.

Thành văn hóa tranh luận, khả năng kiểm soát quyền lực, một nền tư pháp bảo vệ công bằng.

Thành nguyên tắc rằng không một thế hệ nào được phép sử dụng quá khứ để tước tương lai của thế hệ khác.

7. Đối thoại với “Tổ quốc ăn năn”

Hưng Quốc:

— Nếu ông đã nói về ăn năn, vậy ông muốn Tổ quốc phải làm gì?

Tổ quốc ăn năn:

— Nhìn lại.

Hưng Quốc:

— Chỉ nhìn lại?

Tổ quốc ăn năn:

— Không. Nhìn lại để thay đổi.

Hưng Quốc:

— Thay đổi điều gì?

Tổ quốc ăn năn:

— Cách chúng ta đối xử với quá khứ. Cách chúng ta đối xử với người khác. Và cách chúng ta trao quyền cho thế hệ tương lai.

Hưng Quốc:

— Vậy có phải mục tiêu cuối cùng của ăn năn là để không còn phải ăn năn nữa?

“Tổ quốc ăn năn” im lặng.

Có lẽ đó mới là câu hỏi quan trọng nhất.

Bởi nếu ăn năn trở thành một căn tính, dân tộc sẽ mãi đứng trước quá khứ.

Nhưng nếu ăn năn trở thành trách nhiệm, dân tộc có thể bước qua quá khứ.

8. Vượt qua không có nghĩa là quên

Có một hiểu lầm rất phổ biến:

Muốn hòa giải thì phải quên.

Không.

Vượt qua không phải là quên.

Vượt qua là nhớ mà không còn bị ký ức điều khiển.

Một người có thể nhớ người thân đã mất mà không cần căm thù con cháu của người thuộc phía đối nghịch.

Một cộng đồng có thể kể lại lịch sử của mình mà không phủ nhận lịch sử của cộng đồng khác.

Một quốc gia có thể tưởng niệm những người đã hy sinh mà đồng thời mở cửa cho những người từng rời bỏ nó.

Đấy không phải là phản bội quá khứ.mà  là cách giải phóng tương lai khỏi quá khứ.

9. Từ “Tổ quốc ăn năn” đến “Tổ quốc trưởng thành”

Có lẽ cuối cùng, điều mà một dân tộc cần không phải là một “Tổ quốc ăn năn” mãi mãi.

Mà là một Tổ quốc trưởng thành.

Tổ quốc trưởng thành không phủ nhận những gì đã xảy ra.

Nhưng cũng không để những gì đã xảy ra quyết định toàn bộ những gì sẽ xảy ra.

Tổ quốc trưởng thành không bắt mọi người phải quên.

Nhưng tạo điều kiện để con người có thể nhớ mà không thù hận.

Tổ quốc trưởng thành không yêu cầu tất cả phải có cùng một ký ức.

Nhưng yêu cầu mọi người tôn trọng phẩm giá của nhau.

Tổ quốc trưởng thành không hỏi con cháu:

“Cha ông các anh đã đứng ở đâu?” Không truy nguyên gốc gác ở đâu xa xôi để nuôi căm hận.

mà hỏi:

“Các anh muốn xây dựng đất nước này như thế nào?”

Đó là sự chuyển đổi từ căn cước của chiến tranh sang căn cước của tương lai.

10. Quy luật vượt qua

Từ cuộc đối thoại này có thể rút ra một quy luật đơn giản:

Không nhìn lại → không hiểu mình.

Chỉ nhìn lại → không đi tới được.

Nhìn lại để nhận trách nhiệm → có thể thay đổi.

Thay đổi bằng thể chế, giáo dục và văn hóa → quá khứ trở thành bài học.

Quá khứ trở thành bài học → dân tộc có khả năng bước vào tương lai với một tâm thế mới.

Vì thế:

Ăn năn là điểm khởi đầu của lương tri.

Trách nhiệm là bước tiếp theo của lương tri.

Hòa giải là sự trưởng thành của cộng đồng.

Và kiến tạo tương lai mới là mục đích cuối cùng.

Một đất nước không thể thay đổi quá khứ.

Nhưng có thể thay đổi cách mình đối diện với quá khứ.

Không thể đưa người đã chết trở lại.

Nhưng có thể bảo đảm rằng cái chết của họ không trở thành lý do để những thế hệ sau tiếp tục sống trong thù hận.

Không thể xóa những năm tháng đã mất.

Nhưng có thể dùng những năm tháng còn lại để xây dựng một đất nước trong đó con người không còn phải chia nhau thành những phía của một cuộc chiến đã qua.

Đó có lẽ là lúc “Tổ quốc ăn năn” hoàn thành sứ mệnh của mình.

Không phải khi Tổ quốc quên.

Mà khi Tổ quốc đủ trưởng thành để không còn phải sống bằng sự ăn năn.

Và từ đó, câu hỏi lớn hơn xuất hiện:

Nếu quá khứ không còn là nhà tù, thì chúng ta sẽ dùng tự do ấy để xây dựng một Tổ quốc như thế nào?

Hoàng phong nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI SÁCH TỔ QUỐC ĂN NĂN