LỜI MỞ ĐẦU - DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN Kinh nghiệm hòa giải của các dân tộc và con đường Việt Nam

LỜI MỞ ĐẦU

TỪ NHỮNG DÒNG SÔNG CHIA CẮT ĐẾN MỘT TƯƠNG LAI CHUNG

Một đất nước có thể bị chia cắt bởi một dòng sông.

Nhưng một dân tộc chỉ thực sự bị chia cắt khi con người không còn nhìn thấy nhau như những người cùng thuộc về một tương lai.

Sông Gianh từng là giới tuyến của một thời phân tranh. Bến Hải từng là giới tuyến của một đất nước bị chia đôi. Những dòng nước vẫn chảy, nhưng lịch sử đã khiến con người ở hai bờ mang những ký ức rất khác nhau.

Chiến tranh đã kết thúc.

Đất nước đã thống nhất.

Nhưng những gì chiến tranh để lại không biến mất cùng tiếng súng.

Có người ở lại. Có người ra đi. Có người mất người thân. Có người mất quê hương. Có gia đình mang theo những câu chuyện chưa từng được kể. Có những thế hệ sinh sau chiến tranh vẫn tiếp nhận những ký ức, biểu tượng và định kiến mà chính họ không lựa chọn.

Vì vậy, câu hỏi của hòa giải không phải là:

Ai phải quên?

Mà là:

Làm thế nào để những con người có ký ức khác nhau vẫn có thể cùng thuộc về một tương lai?

Một dân tộc không nhất thiết phải nhớ giống nhau.

Nhưng cần có khả năng sống với những ký ức khác nhau mà không biến chúng thành sự thù ghét mới.

Điều đó đòi hỏi sự thật được tôn trọng, trách nhiệm được xác định bằng chứng cứ, công lý không biến thành trả thù, và lòng nhân ái không trở thành sự lãng quên.

Hòa giải vì thế không phải là xóa lịch sử, mà là làm cho lịch sử không tiếp tục điều khiển tương lai.

Cuốn sách này không nhằm dựng lại một chiến tuyến mới giữa những người Việt.

Nó cũng không tìm kiếm một sự cân bằng giả tạo, nơi mọi trách nhiệm đều bị san bằng để đổi lấy một chữ “hòa giải”.

Lịch sử phải được nghiên cứu bằng tư liệu.

Đúng – sai phải được xem xét bằng chứng cứ.

Nỗi đau của mỗi cộng đồng phải được tôn trọng.

Nhưng quá khứ của một gia đình không thể trở thành bản án cho con cháu.

Một chính kiến khác biệt không thể tự động trở thành sự phản bội.

Một lá cờ không nên trở thành lý do để phủ nhận nhân phẩm.

Và lòng yêu nước không thể là đặc quyền của bất kỳ phía nào.

Đó là nền tảng tối thiểu để một xã hội bước ra khỏi bóng dài của chiến tranh.

Một Việt Nam lớn hơn những khác biệt của quá khứ

Ngày nay, cộng đồng Việt Nam không còn chỉ nằm trong phạm vi lãnh thổ.

Hàng triệu người Việt đang sống, học tập, nghiên cứu và làm việc ở nhiều quốc gia. Họ mang theo những ký ức quá khứ, những trải nghiệm và những quan điểm khác nhau.

Nếu muốn xây dựng một tương lai chung, trước hết phải nhìn họ như con người và thành viên của cộng đồng dân tộc, chứ không chỉ như nguồn vốn, nguồn chất xám hay một lực lượng chính trị.

Cây cầu đầu tiên không phải là tiền bạc,  công nghệ.

Mà là niềm tin. Tin vào sự bình đẳng, pháp luật, nhân phẩm.Tin rằng một người có thể khác mình mà vẫn thuộc về cùng một đất nước.

Hòa giải để tạo ra quốc lực, không  là một vấn đề của quá khứ. Nó còn là một vấn đề của sức mạnh quốc gia.

Trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, Việt Nam phải đồng thời đối diện với nhiều chuyển động lớn: trí tuệ nhân tạo và tự động hóa, già hóa dân số, cạnh tranh công nghệ, dịch chuyển chuỗi cung ứng, yêu cầu nâng cao năng suất, chuyển đổi năng lượng và biến đổi khí hậu. Các nghiên cứu gần đây của OECD và World Bank đều nhấn mạnh những thách thức này đối với con đường phát triển dài hạn của Việt Nam.

AI có thể mở rộng năng lực của con người nhưng cũng thay đổi thị trường lao động.

Kinh tế xanh có thể tạo ra ngành nghề mới nhưng đòi hỏi vốn, công nghệ và kỹ năng mới.

Chuỗi cung ứng toàn cầu mở ra cơ hội nhưng cũng làm Việt Nam dễ chịu tác động từ những biến động bên ngoài.

Già hóa dân số buộc xã hội phải nghĩ lại về giáo dục, việc làm, y tế và an sinh.

Trong hoàn cảnh ấy, một đất nước không thể lãng phí nguồn lực vào những chia rẽ kéo dài.

Mỗi con người bị loại khỏi cơ hội là một phần năng lực quốc gia bị mất đi.

Mỗi tài năng không được sử dụng là một cơ hội bị bỏ lại.

Mỗi bức tường định kiến là một chi phí mà xã hội phải trả.

Ngược lại, khi những người khác biệt có thể cùng học tập, cùng sáng tạo, cùng kinh doanh, cùng nghiên cứu và cùng phục vụ đất nước, sự đa dạng trở thành nguồn lực.

Đó chính là ý nghĩa sâu hơn của hòa giải:

biến sự khác biệt từ nguyên nhân chia rẽ thành nguồn lực phát triển.

Không chỉ hàn gắn quá khứ, mà kiến tạo môi trường tương lai

Một tương lai tốt đẹp không thể được xây dựng chỉ bằng thiện chí.

Nó cần những điều kiện cụ thể:

Một nền pháp luật công bằng để mọi người biết mình được bảo vệ.

Một thể chế minh bạch để quyền lực được kiểm soát.

Một nền giáo dục khuyến khích tư duy độc lập, sáng tạo và trách nhiệm.

Một nền kinh tế tạo cơ hội cho người có năng lực, không phân biệt nguồn gốc.

Một môi trường khoa học mở để tri thức được tự do tìm tòi.

Một không gian xã hội trong đó bất đồng có thể được tranh luận mà không biến thành thù địch.

Một nền văn hóa biết trân trọng quá khứ nhưng không bị quá khứ cầm tù.

Và một môi trường sống trong lành, an toàn, bền vững cho các thế hệ sau.

Đó cũng là cách biến hòa giải thành phát triển.

Những gì cản trở tương lai đều phải được nhìn thẳng

Không có con đường chung nào nếu chúng ta không dám nhận diện những trở lực của chính mình.

Đó có thể là định kiến.

Là sợ hãi, lợi ích nhóm, bất bình đẳng cơ hội, sự thiếu minh bạch.

Là tâm lý chia phe, cách sử dụng lịch sử để loại trừ nhau, giáo dục chưa theo kịp thời đại.

Là sự lãng phí nhân tài, khoảng cách giữa người trong nước và người Việt ở nước ngoài, những thiết chế chưa đủ sức tạo dựng niềm tin.

Và trong tương lai, còn có những thách thức mới mà chúng ta chưa từng trải qua.

Không thể giải quyết chúng bằng tư duy của thế kỷ trước.

Muốn đi xa, Việt Nam cần một căn tính đủ vững để không tự ti, một trí tuệ đủ mở để học hỏi, một thể chế đủ công bằng để tạo niềm tin, một nền kinh tế đủ năng động để tạo cơ hội, một khoa học đủ mạnh để tự chủ và một văn hóa đủ trưởng thành để sống cùng khác biệt.

Đó không phải là sự lựa chọn giữa quá khứ và tương lai.

Đó là cách dùng quá khứ để chuẩn bị cho tương lai.

Cuốn sách này vì vậy không đặt câu hỏi:

Ai thắng hay thua?

Ai đúng hoặc  sai hoàn toàn?

Những câu hỏi ấy thuộc về lịch sử và phải được nghiên cứu bằng những phương pháp nghiêm túc.

Câu hỏi của chúng ta hôm nay là:

Làm thế nào để con cháu không phải thừa kế những hận thù mà chúng không gây ra?

Để người Việt ở những phía khác nhau có thể cùng tạo ra giá trị?

Để sự khác biệt trở thành sức mạnh, công lý , lòng nhân ái cùng tồn tại và đất nước tạo được môi trường tốt nhất cho con người học tập, sáng tạo, cống hiến và sống có phẩm giá?

Và rộng hơn:

Làm thế nào để một dân tộc từng bị chia cắt có thể trở thành một cộng đồng đủ rộng lớn để không còn ai phải lựa chọn giữa căn tính của mình và tương lai của đất nước?

Có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ cùng một ký ức.

Cũng không cần.

Điều cần thiết hơn là:

không cần nghĩ giống nhau để tôn trọng nhau;

không cần cùng chính kiến để cùng xây dựng;

không cần cùng một quá khứ để cùng chia sẻ tương lai.

Sông Gianh đã từng chia đất.

Bến Hải đã từng chia đất.

Chiến tranh đã chia người.

Nhưng những dòng sông không sinh ra để làm biên giới.

Chúng chảy qua đất nước, nối những vùng đất, đưa phù sa từ nơi này đến nơi khác và cuối cùng tìm đường ra biển lớn.

Có lẽ đó cũng là hình ảnh thích hợp nhất cho một dân tộc trưởng thành.

Không xóa những bờ khác nhau.

Không bắt mọi người trở thành một.

Mà dựng đủ những cây cầu để con người có thể đi qua.

Đi qua để gặp nhau.

Gặp nhau để hiểu nhau.

Hiểu nhau để hợp tác.

Và hợp tác để cùng tạo nên một tương lai mà thế hệ sau không còn phải sống dưới bóng của những chiến tuyến cũ.

Hòa giải không xóa lịch sử, mà giúp lịch sử hoàn thành phần việc của nó: trở thành bài học thay vì trở thành số phận.

Từ những dòng sông từng chia cắt,

chúng ta có thể bắt đầu dựng những cây cầu.

Từ những khác biệt từng làm chúng ta xa nhau,

chúng ta có thể tạo nên một sức mạnh chung.

Và từ những gì cha ông để lại,

chính chúng ta sẽ quyết định phần lịch sử tiếp theo.

Hoàng phong nhã 

Posted in: KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN