ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI NGÔ ĐÌNH NHU
Từ Chủ nghĩa Nhân vị đến nghệ thuật kiến tạo quyền lực
PHẦN I — NGƯỜI TRÍ THỨC TRƯỚC KHI TRỞ THÀNH NHÀ QUYỀN LỰC
CHƯƠNG I
NGÔ ĐÌNH NHU LÀ AI?
Con người trước quyền lực
Muốn hiểu một nhân vật lịch sử, đôi khi phải tạm gác lại những nhãn hiệu mà lịch sử đã gắn cho người ấy. Với Ngô Đình Nhu, điều đó đặc biệt cần thiết.
Nhìn từ năm 1963, người ta dễ nhận ra một Ngô Đình Nhu gắn liền với quyền lực: cố vấn thân cận của Tổng thống Ngô Đình Diệm, nhân vật có ảnh hưởng lớn trong đời sống chính trị của Đệ nhất Cộng hòa, người gắn với việc xây dựng Đảng Cần Lao Nhân vị và chương trình Ấp chiến lược, đồng thời là một trong những nhân vật gây tranh cãi nhất trong cuộc khủng hoảng dẫn đến sự sụp đổ của chế độ.
Nhưng nếu bắt đầu từ hình ảnh cuối cùng ấy, chúng ta có nguy cơ nhìn ngược toàn bộ cuộc đời ông như thể mọi lựa chọn trước đó đều tất yếu dẫn đến kết cục năm 1963.
Ngô Đình Nhu trước khi trở thành một nhân vật quyền lực thuộc về một thế giới khác: gia đình, truyền thống quan lại, Công giáo, giáo dục Pháp, nghiên cứu lịch sử và những cuộc tìm kiếm tư tưởng. Từ thế giới ấy, ông từng bước bước vào hoạt động chính trị. Chính quá trình chuyển đổi này mới là điều cần được giải thích.
Luận đề trung tâm của chương không phải Ngô Đình Nhu là một trí thức nên đương nhiên có tư tưởng kiến quốc. Luận đề là: Nhu đã tìm cách chuyển tri thức và tư tưởng thành năng lực tổ chức chính trị; nhưng quá trình chuyển đổi ấy diễn ra như thế nào, chịu ảnh hưởng của những điều kiện nào và cuối cùng tạo ra mô hình quyền lực gì, phải được xác định bằng tài liệu lịch sử.
Đó là điểm xuất phát của cuộc đối thoại Hưng Quốc với Ngô Đình Nhu.
1. Người em trong một gia đình chính trị đặc biệt
Dữ kiện lịch sử
Ngô Đình Nhu sinh năm 1910, trong gia đình Ngô Đình Khả, một gia đình Công giáo có vị trí xã hội và quan hệ với triều đình nhà Nguyễn. Anh trai ông, Ngô Đình Diệm, về sau trở thành người đứng đầu chính quyền Việt Nam Cộng hòa; Ngô Đình Thục hoạt động trong Giáo hội Công giáo và trở thành tổng giám mục; Ngô Đình Cẩn có ảnh hưởng chính trị đáng kể tại miền Trung; Ngô Đình Luyện hoạt động trong lĩnh vực ngoại giao.
Các thành viên trong gia đình không đi theo cùng một con đường. Họ hoạt động trong những lĩnh vực khác nhau, nhưng những mối liên hệ gia đình về sau trở thành một yếu tố quan trọng trong cấu trúc quyền lực của chế độ Ngô Đình Diệm.
Diễn giải Hưng Quốc
Không nên giải thích Ngô Đình Nhu chỉ bằng quan hệ huyết thống với Ngô Đình Diệm. Quan hệ ấy giúp lý giải vị trí đặc biệt mà Nhu có được trong chính quyền, nhưng chưa giải thích đầy đủ năng lực tổ chức, tư tưởng chính trị hay cách ông sử dụng ảnh hưởng của mình.
Cần phân biệt hai vấn đề.
Một là, gia đình tạo ra những điều kiện thuận lợi nào cho sự hình thành và phát triển của Nhu: giáo dục, mạng lưới quan hệ, niềm tin tôn giáo và khả năng tiếp cận những môi trường xã hội nhất định.
Hai là, Nhu đã sử dụng những điều kiện ấy ra sao để xây dựng vai trò riêng của mình.
Nếu chỉ nhấn mạnh ông là em trai của Diệm, ta sẽ không nhìn thấy quá trình hình thành một nhân vật chính trị có phương pháp và mục tiêu riêng. Nhưng nếu quá đề cao tài năng cá nhân, ta lại có thể xem nhẹ vai trò của quan hệ gia đình trong việc tạo lập và duy trì quyền lực.
Đối với Hưng Quốc Học, đây là bài học đầu tiên về chính danh: cần phân biệt năng lực cá nhân với lợi thế xuất thân, cũng như phân biệt quyền lực được trao theo chức vụ với ảnh hưởng phát sinh từ quan hệ riêng.
2. Nước Pháp và École des Chartes: học vấn có thể giải thích điều gì?
Dữ kiện lịch sử
Ngô Đình Nhu từng học tập tại Pháp và gắn với École des Chartes, cơ sở đào tạo nổi tiếng về lịch sử, văn bản, thư tịch và lưu trữ. Truyền thống học thuật của trường nhấn mạnh việc nghiên cứu lịch sử qua tư liệu, phân tích văn bản và phê khảo nguồn.
Edward Miller đặt Nhu trong vai trò một trí thức quan trọng của gia đình Ngô Đình, đồng thời nghiên cứu sự tham gia của ông vào việc xây dựng mạng lưới chính trị trước khi Diệm trở thành người đứng đầu chính quyền miền Nam Việt Nam. Những dữ kiện này giúp xác lập nền tảng để khảo sát con đường từ học vấn đến hoạt động chính trị, nhưng không tự chúng chứng minh quan hệ nhân quả giữa hai giai đoạn.
Diễn giải Hưng Quốc
Không thể nói Nhu trở thành nhà tổ chức quyền lực chỉ vì ông từng học tại một trường chuyên về lịch sử và tư liệu. Học vấn không quyết định số phận chính trị. Những người cùng được đào tạo trong một môi trường có thể lựa chọn những con đường rất khác nhau.
Điều đáng tìm hiểu là môi trường học thuật ấy có thể đã cung cấp cho Nhu những phương pháp tư duy nào. Việc chú trọng văn bản, chứng cứ, lịch sử và thể chế có thể giúp một người nhìn xã hội không chỉ như tập hợp những cá nhân, mà còn như một cấu trúc được hình thành qua thời gian.
Tuy nhiên, đó mới là hướng giả thuyết. Muốn xác định ảnh hưởng thực sự của quá trình học tập đối với Nhu, cần khảo sát những gì ông viết, những tư tưởng ông tiếp nhận, những người ông trao đổi và cách các ý niệm ấy xuất hiện trong hoạt động chính trị về sau.
Hưng Quốc không lấy tiểu sử để thay thế chứng minh. Học vấn là một dữ kiện; ảnh hưởng của học vấn là một vấn đề nghiên cứu.
3. Từ nghiên cứu lịch sử đến hoạt động chính trị
Dữ kiện lịch sử
Trước khi Ngô Đình Diệm trở về nắm quyền tại miền Nam Việt Nam năm 1954, Ngô Đình Nhu đã tham gia những hoạt động nhằm xây dựng mạng lưới ủng hộ Diệm và vận động giới trí thức Việt Nam không cộng sản. Nghiên cứu của Edward Miller cho thấy quá trình chuẩn bị chính trị ấy đã diễn ra trước thời điểm Diệm trở thành thủ tướng Quốc gia Việt Nam.
Những hoạt động này cho thấy Nhu không chỉ xuất hiện trong đời sống chính trị sau khi anh trai nắm quyền. Ông đã tham gia vào quá trình chuẩn bị lực lượng và tạo dựng những mối liên kết chính trị từ trước.
Diễn giải Hưng Quốc
Đây là bước chuyển quan trọng trong chân dung Ngô Đình Nhu: từ người có nền tảng trí thức sang người muốn tác động trực tiếp đến tương lai chính trị.
Người nghiên cứu lịch sử thường tìm hiểu vì sao một xã hội đã trở thành như hiện tại. Người tổ chức chính trị phải giải quyết một câu hỏi khác: cần tập hợp những lực lượng nào để xã hội có thể chuyển sang một trạng thái mới?
Hai công việc ấy không loại trừ nhau. Nhưng chúng đòi hỏi những năng lực khác nhau. Nghiên cứu cần khả năng xem xét chứng cứ và chấp nhận những kết luận không phù hợp với mong muốn cá nhân. Tổ chức chính trị lại đòi hỏi lựa chọn mục tiêu, phân công nhiệm vụ, xây dựng lòng tin và phối hợp hành động.
Khi bước vào chính trị, một trí thức không chỉ đưa tư tưởng của mình đến với xã hội. Ông còn phải quyết định ai sẽ thực hiện tư tưởng ấy, bằng phương tiện nào và dưới sự chỉ đạo của ai.
Từ đây, vấn đề nghiên cứu không còn dừng ở việc Nhu nghĩ gì. Nó chuyển sang cách ông biến những suy nghĩ ấy thành lực lượng chính trị.
4. Tạp chí Xã Hội và việc tìm kiếm một lực lượng trí thức
Dữ kiện lịch sử
Edward Miller ghi nhận vai trò của Ngô Đình Nhu trong việc vận động giới trí thức Việt Nam không cộng sản vào đầu thập niên 1950, trong đó có hoạt động gắn với tạp chí Xã Hội. Những hoạt động này cần được đặt trong bối cảnh Việt Nam đang trải qua chiến tranh, sự suy yếu của trật tự thuộc địa và cạnh tranh giữa các dự án chính trị khác nhau.
Tư liệu hiện có cho phép xác định hoạt động vận động trí thức là một phần trong quá trình xây dựng lực lượng chính trị quanh Diệm. Tuy nhiên, muốn đánh giá chính xác tầm ảnh hưởng của tạp chí, cần khảo sát các số báo, tác giả, nội dung bài viết, đối tượng độc giả và mạng lưới phân phối.
Diễn giải Hưng Quốc
Việc tìm kiếm giới trí thức có ý nghĩa vượt khỏi chuyện tuyên truyền cho một cá nhân. Một dự án chính trị muốn tồn tại lâu dài cần có ngôn ngữ để giải thích mục tiêu của mình, một hệ thống khái niệm để phân tích xã hội và những người có khả năng truyền đạt các ý niệm ấy.
Trong bối cảnh đó, hoạt động trí thức có thể giúp một phong trào trả lời những câu hỏi căn bản: quốc gia cần được xây dựng trên nền tảng nào, độc lập có ý nghĩa gì sau khi quyền lực thuộc địa suy yếu, và xã hội sẽ được tổ chức ra sao nếu không lựa chọn con đường cộng sản?
Tuy nhiên, cần phân biệt việc vận động trí thức với việc hình thành một không gian trí thức tự do. Một tổ chức có thể mời gọi học giả tham gia để làm phong phú tư tưởng của mình; nhưng cũng có thể chỉ muốn tập hợp những người sẵn sàng bảo vệ đường lối đã định trước.
Muốn xác định Nhu hướng đến mô hình nào, cần xem xét không chỉ những người ông mời gọi, mà cả cách ông đối xử với người bất đồng và mức độ độc lập mà những người tham gia thực sự có được.
5. Chủ nghĩa Nhân vị và bài toán tìm một con đường cho Việt Nam
Dữ kiện lịch sử
Trong hệ tư tưởng chính trị gắn với Ngô Đình Nhu và chế độ Ngô Đình Diệm, Chủ nghĩa Nhân vị giữ một vị trí quan trọng. Tư tưởng này được sử dụng để diễn đạt một quan niệm về con người, cộng đồng và trật tự xã hội khác với chủ nghĩa cộng sản. Những người cổ súy Nhân vị quanh chế độ cũng tìm cách phân biệt lập trường của mình với chủ nghĩa cá nhân kinh tế mà họ cho là quá nhấn mạnh lợi ích riêng.
Tuy vậy, không nên xem mọi cách diễn đạt về Nhân vị trong chính quyền, trong Cần Lao và trong các giới trí thức là hoàn toàn đồng nhất. Cần phân biệt nguồn tư tưởng, cách diễn giải của từng tác giả và cách vận dụng trong chính sách.
Diễn giải Hưng Quốc
Điều đáng chú ý ở Nhu không chỉ là lập trường chống cộng, mà còn là nỗ lực tìm kiếm một nền tảng tư tưởng cho quốc gia ngoài khuôn khổ cộng sản.
Nếu chỉ xem Nhu là người chống cộng, ta sẽ bỏ qua câu hỏi mà ông và những người cùng khuynh hướng phải đối diện: sau khi bác bỏ một mô hình, họ sẽ đưa ra mô hình nào để thay thế?
Độc lập dân tộc không tự động tạo ra một trật tự chính trị tốt. Một quốc gia có thể thoát khỏi sự cai trị của nước ngoài nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc xác định quyền lực thuộc về ai, quyền của cá nhân được bảo vệ đến đâu và trách nhiệm của nhà nước được kiểm soát bằng cách nào.
Chính tại đây, Nhân vị cần được khảo sát như một nỗ lực tìm kiếm nền tảng tư tưởng cho xã hội. Nhưng việc một học thuyết tự nhận đặt con người ở trung tâm chưa đủ chứng minh rằng cơ chế chính trị được xây dựng nhân danh học thuyết ấy thực sự bảo vệ con người.
Hưng Quốc vì thế đặt hai câu hỏi song song: Nhân vị tuyên bố điều gì về con người, và những nguyên tắc ấy được chuyển thành thiết chế chính trị ra sao?
6. “Con đường thứ ba”: một khái niệm cần được xác định bằng văn bản
Cách gọi “con đường thứ ba” có thể giúp mô tả nỗ lực tìm kiếm một lựa chọn ngoài chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa tư bản tự do kinh tế theo nghĩa laissez-faire. Nhưng đây là một khái niệm rộng, có thể mang những nội dung rất khác nhau tùy tác giả và bối cảnh.
Diễn giải Hưng Quốc
Một học thuyết có thể tự nhận đứng giữa hai cực mà chưa giải quyết được những vấn đề căn bản của đời sống chính trị. Chẳng hạn, nó có thể phê phán chủ nghĩa cá nhân nhưng chưa xác định đầy đủ quyền tự do của cá nhân; đề cao cộng đồng nhưng chưa giải thích ai có quyền đại diện cho cộng đồng; nhấn mạnh kỷ luật nhưng chưa đặt ra giới hạn của quyền lực.
Vì vậy, không nên mặc nhiên gán cho Nhu một mô hình “con đường thứ ba” đã hoàn chỉnh. Cần để các văn bản của ông và những người cùng tư tưởng cho biết họ thực sự chủ trương điều gì.
Đối với từng vấn đề, nghiên cứu phải xác định rõ: đây là quan điểm Nhu trực tiếp trình bày, cách diễn giải của những người cộng tác với ông, hay nhận định của các học giả về sau. Ba tầng này không thể nhập làm một.
Chỉ sau khi xác định được nội dung tư tưởng mới có thể đánh giá nó có nhất quán hay không, giải quyết được những mâu thuẫn nào và để lại những vấn đề gì chưa có lời giải.
7. Người tổ chức: khi tư tưởng cần một lực lượng thực hiện
Dữ kiện lịch sử
Trước và sau khi Ngô Đình Diệm nắm quyền, Ngô Đình Nhu tham gia xây dựng các mạng lưới chính trị ủng hộ Diệm. Trong tiến trình ấy, Đảng Cần Lao Nhân vị trở thành một tổ chức đáng chú ý của chế độ. Các nghiên cứu về Đệ nhất Cộng hòa khảo sát vai trò của Cần Lao trong việc tập hợp lực lượng và mối quan hệ giữa tổ chức này với bộ máy cầm quyền.
Những dữ kiện ấy cho thấy hoạt động tổ chức là một phần quan trọng trong sự nghiệp chính trị của Nhu. Nhưng mức độ kiểm soát của ông đối với từng cơ quan, từng quyết định hoặc từng chiến dịch phải được xác định theo từng trường hợp.
Diễn giải Hưng Quốc
Có thể xem năng lực tổ chức là một điểm nổi bật trong con đường chính trị của Nhu. Ông không chỉ tìm kiếm một hệ tư tưởng mà còn tham gia xây dựng lực lượng có khả năng truyền bá và thực hiện đường lối chính trị.
Đây là một vấn đề mà Hưng Quốc không thể bỏ qua. Một tư tưởng không có người thực hiện thường chỉ tồn tại trong sách vở. Nhưng tổ chức không đơn thuần là phương tiện trung tính. Cách tuyển chọn thành viên, phân phối cơ hội, duy trì kỷ luật và xử lý bất đồng sẽ ảnh hưởng đến bản chất của lực lượng được hình thành.
Một tổ chức có thể giúp người tham gia phối hợp để thực hiện mục tiêu chung. Nó cũng có thể khiến thành viên lệ thuộc vào người kiểm soát thông tin, chức vụ và cơ hội. Sự khác biệt không chỉ nằm ở lý tưởng được tuyên bố, mà còn nằm trong những quy tắc vận hành cụ thể.
Vì vậy, Chương I chỉ xác lập vấn đề: Nhu đã lựa chọn con đường tổ chức lực lượng. Cơ chế Cần Lao hoạt động ra sao, ảnh hưởng đến nhà nước đến mức nào và có những giới hạn gì sẽ được phân tích trong các chương riêng.
8. Tư liệu ngày 12 tháng 4 năm 1963: Nhu nói gì về sự kiểm soát dân chủ?
Dữ kiện lịch sử
Một bản ghi nhớ của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ về cuộc trao đổi với Ngô Đình Nhu tại Sài Gòn ngày 12 tháng 4 năm 1963 ghi lại việc ông đề cập đến một dòng tư tưởng mà người ghi biên bản gọi là “revisionism”, đang xuất hiện trong các cơ quan chính quyền, quân đội và một số tổ chức xã hội.
Theo bản ghi nhớ, Nhu thảo luận về vấn đề “control” — sự kiểm soát — và nói rằng trong những xã hội phát triển có truyền thống kiểm soát dân chủ, các thiết chế như báo chí tự do, quyền lập hội và hội họp, các định chế chính trị dân chủ và đại học tự do có thể góp phần tạo ra sự kiểm soát dân chủ đối với xã hội. Ông đồng thời cho rằng hoàn cảnh chiến tranh và mức độ phát triển của miền Nam Việt Nam đặt ra những vấn đề khác, đòi hỏi phải tìm kiếm những hình thức kiểm soát phù hợp.
Cần lưu ý rằng đây là bản ghi nhớ do phía Mỹ lập, không phải bản tốc ký do Nhu tự viết. Tài liệu còn ghi rõ người đối thoại không hoàn toàn xác định được Nhu muốn nói gì bằng thuật ngữ “revisionism”. Vì vậy, cần trích dẫn thận trọng và đặt phát biểu trong đúng bối cảnh. . citeturn586360search0
Diễn giải Hưng Quốc
Tài liệu này đáng chú ý vì cho thấy Nhu từng thảo luận về sự kiểm soát dân chủ, chứ không chỉ nói đến việc kiểm soát xã hội từ phía chính quyền.
Nhưng không được đi từ phát biểu đến kết luận quá nhanh. Một người nói về báo chí tự do, quyền lập hội hay cơ chế kiểm soát dân chủ không có nghĩa chính quyền mà người ấy tham gia đã thực hiện đầy đủ những nguyên tắc đó. Ngược lại, những hạn chế trong thực tiễn cũng không cho phép ta bỏ qua mọi phát biểu tư tưởng của người ấy như thể chúng chưa từng tồn tại.
Phải giữ riêng ba vấn đề: Nhu đã phát biểu điều gì; ông hiểu các nguyên tắc ấy đến đâu; và chính quyền đã thực hiện chúng như thế nào.
Chính sự khác biệt giữa tư tưởng được tuyên bố và thiết chế được xây dựng mới là điều cần nghiên cứu. Nếu muốn đánh giá một nhà tư tưởng chính trị, không thể chỉ đọc những điều ông nói về quyền lực. Phải xem ông chấp nhận những giới hạn nào đối với quyền lực mà chính mình đang nắm giữ hoặc có khả năng tác động.
9. Ba phương diện của Ngô Đình Nhu
Từ những dữ kiện ban đầu, có thể nhận diện ba phương diện cần theo dõi trong toàn bộ công trình.
Ngô Đình Nhu — người trí thức. Đây là phương diện gắn với học vấn, nghiên cứu, hoạt động tư tưởng và nỗ lực tìm kiếm một nền tảng lý luận cho quốc gia. Phương diện này cần được khảo sát qua văn bản, môi trường trí thức và những nguồn tư tưởng mà ông tiếp nhận.
Ngô Đình Nhu — người tổ chức. Đây là phương diện gắn với việc vận động giới trí thức, xây dựng mạng lưới chính trị và tổ chức lực lượng. Nó đòi hỏi phải nghiên cứu cơ cấu, nhân sự, phương thức hoạt động và quan hệ giữa tổ chức với các lực lượng xã hội.
Ngô Đình Nhu — người có ảnh hưởng đến quyền lực nhà nước. Đây là phương diện gắn với vai trò của ông trong chính quyền Diệm, mức độ tác động đến các quyết định và quan hệ giữa ảnh hưởng phi chính thức với thẩm quyền chính thức. Những nhận định về phương diện này cần được kiểm chứng bằng hồ sơ, không chỉ bằng danh tiếng hoặc hồi ức.
Ba phương diện không nhất thiết loại trừ nhau. Một trí thức có thể trở thành nhà tổ chức, và một nhà tổ chức có thể trở thành người có ảnh hưởng chính trị. Nhưng khi quyền lực tăng lên, những yêu cầu đối với tư duy và hành động cũng thay đổi.
Trí thức cần khả năng xem xét lại quan điểm của chính mình. Tổ chức cần kỷ luật và phối hợp. Quyền lực công cần thẩm quyền rõ ràng, trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm soát. Khi ba yêu cầu này xung đột, cách một người xử lý xung đột sẽ cho thấy giới hạn trong tư duy chính trị của họ.
Đây là câu hỏi xuyên suốt của cuốn sách.
10. Phản đề: không được biến tiểu sử thành định mệnh
Có một nguy cơ cần tránh ngay từ chương đầu: biến học vấn và xuất thân của Ngô Đình Nhu thành lời giải thích có sẵn cho toàn bộ sự nghiệp chính trị của ông.
Một người học lịch sử không nhất thiết trở thành nhà kiến quốc. Một người nghiên cứu triết học không nhất thiết trở thành nhà tư tưởng có hệ thống. Một người có năng lực tổ chức không nhất thiết sử dụng năng lực ấy để xây dựng những thiết chế có thể tự kiểm soát.
Từ tri thức đến tư tưởng, từ tư tưởng đến tổ chức, rồi từ tổ chức đến quyền lực là những bước chuyển khác nhau. Mỗi bước đều chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh, lựa chọn cá nhân, tương quan lực lượng và những cơ hội lịch sử.
Vì vậy, nghiên cứu Ngô Đình Nhu không thể dựa vào suy đoán tâm lý từ tiểu sử. Cần tìm những bằng chứng cho thấy ông đã lựa chọn điều gì, đã hành động ra sao và những lựa chọn ấy tạo ra kết quả nào.
Phương pháp này cũng giúp tránh hai thái cực: lý tưởng hóa Nhu vì ông có nền tảng trí thức và một dự án tư tưởng; hoặc quy giản toàn bộ con người ông thành những quyết định gây tranh cãi ở cuối đời.
Một nhân vật lịch sử cần được xem xét trong toàn bộ quá trình hình thành, hành động và chịu trách nhiệm về hệ quả của hành động.
11. Trường hợp 1954–1955: từ mạng lưới chính trị đến quyền lực nhà nước
Dữ kiện lịch sử
Năm 1954, Ngô Đình Diệm trở về miền Nam Việt Nam để đảm nhiệm chức thủ tướng Quốc gia Việt Nam. Trong những năm tiếp theo, chính quyền của ông tiến hành củng cố quyền lực trung ương giữa bối cảnh cạnh tranh với các lực lượng chính trị và vũ trang khác. Cuộc đối đầu với Bình Xuyên, cuộc trưng cầu dân ý tháng 10 năm 1955 và sự chấm dứt vai trò quốc trưởng của Bảo Đại là những dấu mốc quan trọng trong quá trình ấy.
Các nghiên cứu của Edward Miller nhấn mạnh rằng việc Diệm lên nắm quyền không chỉ là kết quả của một biến cố đơn lẻ. Nó gắn với quá trình chuẩn bị chính trị, quan hệ trong nước và quốc tế, cùng những lựa chọn về xây dựng quốc gia được hình thành từ trước năm 1954.
Diễn giải Hưng Quốc
Giai đoạn 1954–1955 là điểm thích hợp để quan sát bước chuyển từ mạng lưới ủng hộ chính trị sang một trật tự nhà nước mới. Tuy nhiên, cần tránh trình bày quá trình này như thể mọi việc đã được hoạch định hoàn chỉnh từ trước hoặc chỉ do một cá nhân quyết định.
Muốn xác định vai trò của Nhu, cần tách ba câu hỏi.
Thứ nhất, ông đã tham gia xây dựng lực lượng ủng hộ Diệm bằng những phương thức nào trước khi Diệm nắm quyền?
Thứ hai, sau khi Diệm trở thành người đứng đầu chính quyền, những mạng lưới ấy tiếp tục hoạt động ra sao và quan hệ với bộ máy nhà nước như thế nào?
Thứ ba, có bằng chứng nào cho thấy những mạng lưới đó trực tiếp tác động đến các quyết định cụ thể trong giai đoạn củng cố quyền lực?
Chỉ khi trả lời được từng câu hỏi bằng tư liệu, ta mới có thể đánh giá chính xác mức độ đóng góp và trách nhiệm của Nhu.
Ở đây xuất hiện một vấn đề lớn hơn tiểu sử cá nhân: khi một mạng lưới chính trị góp phần đưa một lực lượng lên nắm quyền, quan hệ giữa mạng lưới ấy với nhà nước sẽ được tổ chức như thế nào? Nó có hoạt động trong những giới hạn pháp lý rõ ràng hay có thể tạo ra một hệ thống ảnh hưởng song song với bộ máy chính thức?
Đây là câu hỏi mở đường cho những chương nghiên cứu về Cần Lao và cơ chế quyền lực của Đệ nhất Cộng hòa.
12. Hưng Quốc đối thoại với Ngô Đình Nhu từ đâu?
Hưng Quốc không bắt đầu bằng việc quyết định trước rằng Ngô Đình Nhu đáng được ca ngợi hay đáng bị lên án. Một nghiên cứu nghiêm túc phải bắt đầu từ những câu hỏi có thể kiểm tra.
Nhu đã cố giải quyết bài toán quốc gia nào? Ông lựa chọn nền tảng tư tưởng nào? Ông tổ chức lực lượng bằng những phương thức gì? Những phương thức ấy tạo ra năng lực chính trị nào, đồng thời làm nảy sinh những rủi ro gì? Và khi ảnh hưởng của ông tăng lên, những cơ chế nào có thể kiểm soát quyền lực ấy?
Đặt câu hỏi như vậy không có nghĩa là né tránh phán xét. Ngược lại, nó tạo cơ sở để phán xét chính xác hơn. Một nhận định có sức nặng phải cho thấy nó dựa trên dữ kiện nào, đi qua lập luận nào và giới hạn của chứng cứ nằm ở đâu.
Hưng Quốc có thể học từ năng lực tổ chức của một nhân vật lịch sử mà không chấp nhận mọi phương thức ông sử dụng. Có thể nghiên cứu một học thuyết mà không xem những người nhân danh học thuyết ấy là đại diện duy nhất cho chân lý. Cũng có thể ghi nhận một thành tựu chính trị mà vẫn đánh giá nghiêm khắc những hệ quả và giới hạn của nó.
Mục tiêu của cuộc đối thoại không phải tái tạo một thần tượng, cũng không phải dựng một bị cáo để kết án từ đầu. Mục tiêu là tìm hiểu mối quan hệ giữa tư tưởng, hành động và quyền lực, từ đó rút ra những bài học có thể kiểm chứng cho công cuộc kiến quốc.
Kết luận chương
Ngô Đình Nhu không thể được hiểu đầy đủ chỉ bằng một danh hiệu: em trai Ngô Đình Diệm, người tổ chức Cần Lao, kiến trúc sư quyền lực hay nhân vật trung tâm của cuộc khủng hoảng năm 1963.
Trước khi trở thành một nhân vật quyền lực, ông đã có nền tảng học vấn và tham gia vào những hoạt động tư tưởng, chính trị. Ông không chỉ quan tâm đến việc phủ nhận con đường cộng sản, mà còn tham gia tìm kiếm một nền tảng tư tưởng và tổ chức lực lượng cho dự án chính trị của gia đình Ngô Đình.
Nhưng từ đây, cuộc nghiên cứu phải đi xa hơn việc mô tả tiểu sử. Học vấn không tự động sinh ra một học thuyết; học thuyết không tự động tạo ra một tổ chức; và tổ chức không tự động tạo ra một quốc gia tốt đẹp.
Mỗi bước chuyển đều phải được xem xét qua lựa chọn, cơ chế và hệ quả.
Vấn đề trung tâm của Ngô Đình Nhu vì thế không chỉ là ông đã nghĩ gì về Việt Nam. Đó còn là cách ông tìm cách biến tư tưởng thành lực lượng chính trị, rồi đưa lực lượng ấy đến gần trung tâm quyền lực nhà nước.
Một trí thức bước vào chính trị có thể góp phần biến những ý tưởng thành hành động. Nhưng khi trở thành người tổ chức và người có ảnh hưởng đến quyền lực, ông phải đối diện với một câu hỏi khó hơn: làm thế nào để sức mạnh được tạo ra không vượt khỏi mục tiêu mà nó được xây dựng để phục vụ?
Đó cũng là câu hỏi của Hưng Quốc Học.
Chương tiếp theo sẽ đi sâu hơn vào nước Pháp, môi trường trí thức và những nguồn tư tưởng giúp hình thành thế giới quan của Ngô Đình Nhu. Từ đó, chúng ta mới có thể lần theo con đường ông đi từ học vấn đến tư tưởng, từ tư tưởng đến tổ chức, và từ tổ chức đến quyền lực.
Hoàng Phong Nhã
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
- Edward Miller, Vietnam’s Lost Revolution: The Rise of Ngo Dinh Diem, 1945–1954. Cambridge University Press, 2013.
- Edward Miller, “Vision, Power and Agency: The Ascent of Ngô Đình Diệm, 1945–54.” Journal of Southeast Asian Studies, tập 35, số 3, 2004, tr. 433–458.
- Edward Miller, Misalliance: Ngo Dinh Diem, the United States, and the Fate of South Vietnam. Harvard University Press, 2013.
- U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1961–1963, Volume III, Vietnam, January–August 1963, tài liệu số 88: “Memorandum for the Record of a Conversation With the Presidential Counselor (Ngo Dinh Nhu),” Sài Gòn, ngày 12 tháng 4 năm 1963.
- U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1961–1963, Volume IV, Vietnam, August–December 1963, tài liệu số 110: “The Problem of Nhu,” ngày 15 tháng 9 năm 1963. Tài liệu này cần được đọc như một bản đánh giá tình báo–chính sách của phía Mỹ, không phải bản mô tả trung lập và toàn diện về Nhu.
- Tư liệu của École des Chartes và các nghiên cứu về lịch sử đào tạo lưu trữ tại Pháp; chỉ dùng để xác định bối cảnh học thuật, không suy diễn trực tiếp từ chương trình học sang tư tưởng chính trị của Nhu.
Ghi chú phương pháp: Trong các chương tiếp theo, cần duy trì ba tầng phân biệt: (1) điều tài liệu gốc ghi nhận; (2) điều các học giả diễn giải từ tài liệu; và (3) nhận định của Hưng Quốc. Mọi phát biểu về động cơ cá nhân, cơ cấu Cần Lao hoặc mức độ kiểm soát của Nhu đối với bộ máy nhà nước đều cần được gắn với nguồn cụ thể và mức độ chắc chắn tương ứng.


19:30
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 comments:
Đăng nhận xét