CHƯƠNG 5 - VIỆT HIẾN 2050 - PHẨM GIÁ CON NGƯỜI VÀ QUYỀN TỰ DO

VIỆT HIẾN 2050

NỀN TẢNG TỰ QUẢN CỦA CỘNG ĐỒNG VIỆT NAM TOÀN CẦU

CHƯƠNG 5

PHẨM GIÁ CON NGƯỜI VÀ QUYỀN TỰ DO

Con người là mục đích của cộng đồng, không phải công cụ của cộng đồng.

Dẫn nhập: Việt Hiến bắt đầu từ con người

Mọi thiết chế cộng đồng đều cần một lời giải thích cho sự tồn tại của mình. Một tổ chức có thể được hình thành từ lịch sử, văn hóa, tình đồng bào, lợi ích chung hoặc khát vọng xây dựng tương lai. Nó có thể sở hữu nguồn lực lớn, bộ máy chặt chẽ và những mục tiêu đáng trân trọng. Nhưng những điều ấy không làm thay đổi câu hỏi nền tảng: Thiết chế đó tồn tại để phục vụ con người, hay con người bị buộc phải phục vụ thiết chế?

Việt Hiến bắt đầu từ câu hỏi này.

Một cộng đồng có thể cần lãnh đạo, quy tắc, ngân sách, kỷ luật và sự hợp tác. Nhưng không nhu cầu tổ chức nào tự nó đủ để biện minh cho việc hạ thấp phẩm giá, tước đoạt tự do hoặc buộc con người phải phục tùng quyền lực không được kiểm soát.

Vì vậy, Việt Hiến không bắt đầu bằng quyền của hội đồng, ban lãnh đạo hay đa số. Nó bắt đầu bằng địa vị của con người trong cộng đồng, rồi mới xác định quyền hạn của các thiết chế được lập ra để phục vụ con người.

Trật tự tư tưởng của chương này gồm năm tầng liên kết:

Phẩm giá → Quyền → Tự do → Trách nhiệm → Pháp quyền.

Phẩm giá xác định giá trị tự thân của con người. Quyền chuyển nguyên tắc ấy thành những bảo đảm cụ thể. Tự do tạo không gian để mỗi người suy nghĩ, lựa chọn và hành động. Trách nhiệm giúp tự do của người này cùng tồn tại với quyền của người khác. Pháp quyền đặt quyền lực vào những giới hạn có thể nhận biết, kiểm tra và sửa chữa.

Năm tầng ấy không thay thế nhau. Một cộng đồng nói về phẩm giá nhưng không có cơ chế bảo vệ quyền thì mới dừng ở đạo lý. Một cộng đồng tuyên bố tự do nhưng không chịu trách nhiệm về sự xâm phạm quyền của người khác thì chưa xây dựng được trật tự tự quản. Và một cộng đồng có quy tắc nhưng người đặt ra quy tắc không chịu sự kiểm soát thì vẫn có thể rơi vào quyền lực tùy tiện.

Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 xác lập nguyên tắc mọi người sinh ra tự do, bình đẳng về phẩm giá và quyền. Văn kiện này cũng ghi nhận các quyền về tư tưởng, biểu đạt, hội họp và liên kết, đồng thời đề cập đến trách nhiệm của mỗi người đối với cộng đồng.

Việt Hiến tiếp nhận những chuẩn mực đó làm nguồn tham chiếu để xây dựng trật tự tự quản. Tuy nhiên, cần xác định rõ giới hạn pháp lý: Việt Hiến không phải văn kiện quốc tế về quyền con người, không tự tạo ra quyền lực nhà nước và không thể thay thế pháp luật của quốc gia nơi cộng đồng hoạt động. Những nghĩa vụ pháp lý cụ thể của tổ chức và thành viên phải được xác định theo pháp luật áp dụng, điều lệ và những cam kết hợp pháp có liên quan.

1. Con người, phẩm giá và bình đẳng

Phẩm giá là điểm xuất phát của Việt Hiến.

Một người không cần giàu có mới đáng được tôn trọng. Không cần có học vị, chức vụ, thành tích hay ảnh hưởng xã hội. Không cần đóng góp nhiều hơn người khác. Cũng không cần được đa số yêu thích hoặc được người lãnh đạo công nhận.

Phẩm giá không phải phần thưởng dành cho người được xem là xứng đáng.

Điều đó đòi hỏi phải phân biệt giá trị của con người với giá trị của những đóng góp mà người ấy tạo ra.

Năng lực có thể khác nhau. Thành quả có thể khác nhau. Trách nhiệm, mức độ ảnh hưởng và sự ghi nhận cũng có thể khác nhau. Một cộng đồng phát triển phải biết sử dụng nhân tài, khuyến khích sáng tạo và ghi nhận người có đóng góp. Nhưng sự khác biệt về năng lực hoặc thành quả không tạo ra những cấp bậc phẩm giá giữa con người với nhau.

Người lãnh đạo không có phẩm giá cao hơn thành viên bình thường chỉ vì đang giữ chức vụ. Người tài trợ lớn không có quyền coi thường người đóng góp ít hơn. Học giả không có quyền tước tiếng nói của người ít học. Người sáng lập không đương nhiên trở thành chủ sở hữu vĩnh viễn của cộng đồng mà mình góp công xây dựng.

Nguyên tắc này không phủ nhận công lao, thâm niên hay thành tích. Nó xác định giới hạn của những giá trị đó: công lao có thể tạo ra sự ghi nhận chính đáng, nhưng không mặc nhiên tạo ra quyền lực không giới hạn.

Bình đẳng về phẩm giá cũng không có nghĩa mọi người phải có năng lực, vị trí, thu nhập hoặc kết quả giống nhau. Bình đẳng không phải là bình quân cưỡng ép; trọng dụng nhân tài cũng không phải là hợp thức hóa đặc quyền.

Việt Hiến phải đồng thời chống lại hai sai lầm: biến thành tích thành đẳng cấp con người và biến bình đẳng thành yêu cầu xóa bỏ mọi khác biệt về đóng góp.

Từ đó, một nguyên tắc được xác lập: con người bình đẳng về phẩm giá; những khác biệt về vai trò, quyền hạn và lợi ích phải có căn cứ chính đáng, minh bạch và chịu sự kiểm soát thích hợp.

2. Quyền con người và quyền thành viên

Một cộng đồng tự quản phải phân biệt rõ quyền gắn với con người và quyền phát sinh từ tư cách thành viên. Nếu không phân biệt, tổ chức có thể nhầm lẫn giữa quyền được tôn trọng như một con người với quyền tham gia quản trị một thiết chế cụ thể.

2.1. Quyền gắn với con người

Phẩm giá và các quyền căn bản của con người không phải phần thưởng do tổ chức trao cho người gia nhập. Việc không phải thành viên, rời khỏi tổ chức hoặc bị chấm dứt tư cách thành viên không tự nó làm mất những quyền ấy.

Trong phạm vi pháp luật áp dụng, mọi người phải được bảo vệ trước những hành vi như bạo lực, xâm phạm trái phép đời tư, lừa dối, chiếm đoạt hoặc phân biệt đối xử trái pháp luật. Tổ chức cũng phải tôn trọng tự do tư tưởng, niềm tin và những quyền căn bản khác theo các nghĩa vụ pháp lý thực tế của mình.

2.2. Quyền phát sinh từ tư cách thành viên

Quyền thành viên hình thành từ điều lệ, quy chế, thỏa thuận hợp pháp và cơ cấu tổ chức. Tùy mô hình, những quyền này có thể bao gồm quyền bỏ phiếu trong các vấn đề thuộc thẩm quyền của thành viên, ứng cử hoặc đề cử vào vị trí nội bộ, tiếp cận thông tin quản trị, đề xuất sửa đổi điều lệ, tham gia chương trình dành cho thành viên và gửi khiếu nại.

Các quyền ấy cần được quy định rõ về phạm vi, điều kiện và cách thực hiện. Không phải mọi thành viên đều đương nhiên có quyền quyết định mọi công việc, cũng không phải mọi người có liên hệ với cộng đồng đều có quyền biểu quyết trong một tổ chức mà họ không phải thành viên.

2.3. Ranh giới không thể bị xóa nhòa

Một người có thể mất quyền biểu quyết nội bộ theo quy chế hợp pháp mà không mất phẩm giá. Một người rời tổ chức vẫn phải được đối xử tôn trọng. Ngược lại, quyền con người không đồng nghĩa với quyền can thiệp không giới hạn vào công việc nội bộ của mọi tổ chức.

Tư cách thành viên, việc đình chỉ hoặc chấm dứt tư cách ấy phải dựa trên tiêu chí công khai, thủ tục công bằng và cơ chế xem xét phù hợp. Không được dùng việc kết nạp, loại bỏ hoặc hạn chế quyền thành viên làm công cụ trừng phạt quan điểm bất đồng.

Sự phân biệt này giúp Việt Hiến bảo vệ con người mà không xóa bỏ ranh giới tổ chức, đồng thời ngăn ranh giới tổ chức trở thành cái cớ để tùy tiện xâm phạm quyền của con người.

3. Tự do và nguyên tắc tự nguyện

Một cộng đồng chỉ thực sự tự quản khi con người tham gia bằng sự lựa chọn có ý thức, thay vì bị giữ lại bằng sợ hãi, áp lực hoặc sự lệ thuộc.

Tự do bao gồm khả năng suy nghĩ khác biệt, tin hoặc không tin, theo hoặc không theo một tôn giáo, lựa chọn học tập, nghề nghiệp, sáng tạo và hợp tác trong phạm vi pháp luật. Nó còn bao gồm quyền tham gia hoạt động cộng đồng và quyền không tham gia những hoạt động không thuộc nghĩa vụ hợp pháp của mình.

Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền ghi nhận quyền tự do hội họp và liên kết một cách hòa bình, đồng thời khẳng định không ai bị buộc phải thuộc về một hiệp hội.

Từ nguyên tắc đó, Việt Hiến xác lập ba yêu cầu: gia nhập phải tự nguyện; nghĩa vụ đóng góp phải có căn cứ rõ ràng; việc rút lui phải được tôn trọng.

Tự nguyện không có nghĩa là mọi cam kết đều có thể bị hủy bỏ mà không có hậu quả. Một người rời tổ chức vẫn có thể phải hoàn thành nghĩa vụ tài chính, hợp đồng hoặc trách nhiệm phát sinh hợp pháp trước thời điểm rời đi. Những nghĩa vụ đó cần được xác định theo thỏa thuận và pháp luật áp dụng, không thể bị mở rộng tùy tiện sau khi người ấy quyết định rút lui.

Điều không được phép là sử dụng nghĩa vụ hợp pháp làm công cụ cưỡng ép một người tiếp tục tham gia, phục tùng hoặc từ bỏ những quan điểm riêng của mình.

Một cộng đồng bền vững không phải là cộng đồng khiến người ta không thể rời đi. Đó là cộng đồng có đủ uy tín, công bằng và ý nghĩa để con người tự nguyện muốn ở lại.

4. Tự do biểu đạt, phản biện và quyền bất đồng

Trong một cộng đồng, quyền nói điều được số đông đồng ý thường dễ được chấp nhận. Thử thách thực sự xuất hiện khi một người nêu ra điều khiến lãnh đạo khó chịu, làm lộ sai sót hoặc đặt câu hỏi về những quyết định đã được thông qua.

Vì vậy, tự do biểu đạt phải bao gồm quyền trình bày quan điểm, đặt câu hỏi, cung cấp thông tin, phản biện chính sách, chất vấn việc sử dụng nguồn lực và đề nghị thay đổi quy chế.

Ủy ban Nhân quyền Liên Hợp Quốc, trong Bình luận chung số 34 về Điều 19 của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, nhấn mạnh tầm quan trọng của tự do ý kiến và biểu đạt đối với phẩm giá, sự phát triển của con người và một xã hội tự do.

Đối với Việt Hiến, quyền này có ý nghĩa trực tiếp trong việc kiểm soát quyền lực nội bộ. Thành viên phải có khả năng nói rằng một quyết định sai, một khoản chi chưa được giải trình, một quy trình thiếu công bằng hoặc một lãnh đạo đã thực hiện nhiệm vụ không tốt mà không mặc nhiên bị coi là kẻ thù của cộng đồng.

Tuy nhiên, bảo vệ quyền phản biện không có nghĩa mọi hành vi nhân danh biểu đạt đều được miễn trách nhiệm. Đe dọa bạo lực, xâm phạm trái pháp luật đời tư, gian dối có chủ ý gây thiệt hại hoặc những hành vi khác vi phạm pháp luật có thể bị xử lý theo quy định áp dụng. Việc xác định trách nhiệm phải dựa trên hành vi, chứng cứ và căn cứ thích hợp, không dựa đơn thuần vào mức độ bất tiện mà lời nói gây ra cho người nắm quyền.

Trước một phát biểu gây tranh cãi, cần phân biệt ít nhất ba vấn đề:

• Nội dung đó đúng, sai hay chưa đủ chứng cứ?
• Cách thức biểu đạt có xâm phạm quyền hoặc vi phạm pháp luật hay không?
• Biện pháp xử lý có căn cứ, cần thiết và tương xứng hay không?

Không thể gộp cả ba câu hỏi thành một kết luận rằng người phê bình đang chống lại cộng đồng.

Ranh giới giữa quản trị hành vi và kiểm soát tư tưởng nằm ở căn cứ của quyết định, không nằm ở sự hài lòng của người có quyền lực.

Một cộng đồng trưởng thành không đòi hỏi mọi người phải nói giống nhau. Cộng đồng ấy cần thiết lập thủ tục để bất đồng được giải quyết bằng lý lẽ, chứng cứ và trách nhiệm giải trình.

5. Hạn chế quyền và nguyên tắc tương xứng

Không phải quyền nào cũng được thực hiện vô điều kiện trong mọi hoàn cảnh. Việc bảo vệ quyền của người này đôi khi đòi hỏi giới hạn một hành vi đang xâm phạm quyền của người khác. Nhưng chính vì quyền lực có khả năng lạm dụng lý do ấy, việc hạn chế quyền phải được kiểm soát chặt chẽ.

Việt Hiến áp dụng sáu yêu cầu khi xem xét một biện pháp hạn chế quyền.

Thứ nhất, có căn cứ rõ ràng. Biện pháp phải dựa trên quy định đã được công bố và thuộc thẩm quyền của chủ thể ra quyết định. Không thể tạo ra căn cứ xử lý sau khi sự việc đã xảy ra chỉ để nhắm vào một người cụ thể.

Thứ hai, có mục đích chính đáng. Phải xác định quyền, lợi ích hợp pháp hoặc nguy cơ cụ thể cần bảo vệ. Sự khó chịu, mất uy tín hoặc bất đồng với lãnh đạo tự nó không phải căn cứ đủ để hạn chế quyền.

Thứ ba, có tính cần thiết. Nếu có biện pháp ít xâm phạm hơn mà vẫn đạt được mục đích chính đáng, cần ưu tiên biện pháp đó.

Thứ tư, tương xứng. Mức độ hạn chế phải phù hợp với tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi. Không thể áp dụng chế tài nghiêm khắc chỉ vì người vi phạm thuộc nhóm đối lập với ban lãnh đạo.

Thứ năm, không phân biệt tùy tiện. Những trường hợp tương tự phải được xem xét theo tiêu chí nhất quán. Sự khác biệt trong cách xử lý phải có lý do có thể giải thích và kiểm tra.

Thứ sáu, có thủ tục xem xét. Người bị ảnh hưởng phải được thông báo về căn cứ của quyết định trong phạm vi pháp luật cho phép, có cơ hội trình bày ý kiến và có con đường yêu cầu xem xét lại bởi chủ thể có thẩm quyền, độc lập thích hợp với vụ việc.

Đây là những nguyên tắc thiết kế nội bộ phù hợp với cách tiếp cận của luật nhân quyền quốc tế đối với một số quyền có thể bị hạn chế, đặc biệt là tự do biểu đạt. Phạm vi áp dụng pháp lý trực tiếp của các điều ước quốc tế vẫn phụ thuộc vào nghĩa vụ của quốc gia thành viên và pháp luật liên quan; không thể mặc nhiên coi Việt Hiến là chủ thể chịu mọi nghĩa vụ như một nhà nước.

Trước mỗi quyết định hạn chế quyền, cơ quan có thẩm quyền phải trả lời được bốn câu hỏi:

1. Quyền hoặc lợi ích nào đang bị hạn chế?
2. Mục đích chính đáng nào cần được bảo vệ?
3. Có biện pháp ít xâm phạm hơn không?
4. Ai có thể kiểm tra và sửa chữa quyết định nếu quyết định đó sai?

Nếu không thể trả lời minh bạch, quyết định phải được xem xét lại trước khi áp dụng, trừ trường hợp khẩn cấp được pháp luật cho phép và có cơ chế rà soát thích hợp sau đó.

6. Cá nhân, đa số và quyền của thiểu số

Dân chủ trong cộng đồng không đồng nghĩa với quyền lực vô hạn của đa số.

Đa số có thể quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền được giao. Nhưng số phiếu không thể tự biến một hành vi xâm phạm quyền thành chính đáng. Không thể bỏ phiếu để một nhóm người mất phẩm giá, hợp thức hóa việc xâm phạm trái pháp luật đời tư hoặc tước bỏ quyền được xem xét công bằng theo những quy tắc áp dụng.

Dân chủ trả lời câu hỏi ai có quyền quyết định. Hiến trị trả lời câu hỏi quyền quyết định ấy bị giới hạn đến đâu.

Hai nguyên tắc phải đi cùng nhau. Nếu chỉ có dân chủ mà thiếu giới hạn quyền lực, đa số có thể áp đặt lên thiểu số. Nếu chỉ nói về giới hạn mà không có cơ chế đại diện và tham gia, quyền lực có thể bị chiếm giữ bởi một nhóm nhỏ nhân danh việc bảo vệ nguyên tắc.

Một cộng đồng Việt Nam toàn cầu càng cần nhận thức rõ điều này, bởi các thành viên có thể khác nhau về quốc tịch, thế hệ, tôn giáo, quan điểm chính trị, ngôn ngữ, nghề nghiệp và hoàn cảnh sống. Bản sắc chung không đòi hỏi mọi người phải có cùng niềm tin hay cùng cách nhìn về lịch sử.

Thống nhất không nhất thiết là đồng thuận tuyệt đối. Bất đồng không tự động là chia rẽ; thiểu số không mặc nhiên là kẻ thù; đa số không phải chủ sở hữu chân lý.

Tuy nhiên, quyền cá nhân cũng không thể được viện dẫn để phủ nhận mọi cam kết hợp pháp hoặc quyền của người khác. Tự do phải được bảo vệ đồng thời với trách nhiệm.

Vì vậy, Việt Hiến không đặt cá nhân và cộng đồng thành hai phía đối địch. Nó xác lập ranh giới giữa quyền của cá nhân, thẩm quyền của tổ chức và quyền quyết định của đa số. Chính ranh giới đó tạo điều kiện để cộng đồng tồn tại lâu dài mà không buộc các thành viên phải từ bỏ sự tự chủ của mình.

7. Đời tư, dữ liệu và quyền lực trong thời đại AI

Trong một cộng đồng hiện đại, dữ liệu có thể trở thành nguồn quyền lực rất lớn. Tổ chức có thể lưu giữ thông tin về danh tính, liên hệ, nghề nghiệp, đóng góp, hoạt động, hồ sơ học tập hoặc việc sử dụng dịch vụ của thành viên.

Những dữ liệu đó có thể giúp cung cấp dịch vụ tốt hơn, phân bổ nguồn lực hợp lý và cải thiện quản trị. Nhưng khi không có giới hạn, chúng cũng có thể trở thành công cụ giám sát, gây áp lực hoặc trả đũa những người có quan điểm khác biệt.

Việt Hiến vì vậy cần đặt ra các nguyên tắc quản trị dữ liệu:

• Thu thập dữ liệu cho mục đích xác định, hợp pháp và minh bạch.
• Chỉ thu thập những thông tin cần thiết cho mục đích đó.
• Giới hạn quyền truy cập và có biện pháp bảo vệ dữ liệu thích hợp.
• Quy định thời hạn lưu giữ, việc chia sẻ và điều kiện xóa dữ liệu theo pháp luật áp dụng.
• Tạo điều kiện để cá nhân yêu cầu sửa thông tin sai và thực hiện các quyền dữ liệu khác khi pháp luật quy định.
• Có quy trình tiếp nhận, điều tra và khắc phục khi dữ liệu bị sử dụng sai hoặc xảy ra sự cố.
• Không sử dụng dữ liệu để trả đũa người phản biện, lập hồ sơ theo dõi trái pháp luật hoặc phân biệt đối xử tùy tiện.

Việc tổ chức thu thập hoặc quản lý dữ liệu không có nghĩa tổ chức được toàn quyền sử dụng dữ liệu ấy. Quyền và nghĩa vụ cụ thể phải được xác định theo mục đích xử lý, mối quan hệ với cá nhân và pháp luật áp dụng.

AI và trách nhiệm của con người

Trí tuệ nhân tạo có thể tham gia vào việc sàng lọc hồ sơ, đánh giá năng lực, tuyển chọn nhân sự, phân bổ học bổng hoặc xác định thứ tự ưu tiên. Những công cụ đó có thể nâng cao hiệu quả, nhưng cũng có thể tái tạo thiên lệch trong dữ liệu, sử dụng tiêu chí khó giải thích hoặc đưa ra kết quả sai mà người bị ảnh hưởng không biết cách phản đối.

Do đó, khi AI tham gia vào một quyết định có ảnh hưởng đáng kể đến quyền hoặc cơ hội của thành viên, Việt Hiến cần yêu cầu mức độ minh bạch và giám sát phù hợp với mức độ rủi ro.

Cần xác định hệ thống được dùng để làm gì, ai chịu trách nhiệm, dữ liệu có đáng tin cậy hay không, tiêu chí đánh giá có công bằng không và người bị ảnh hưởng có thể yêu cầu xem xét lại bằng cách nào. Đối với quyết định quan trọng, phải có cơ chế để con người xem xét và chịu trách nhiệm thực chất, chứ không chỉ ký xác nhận hình thức cho kết quả của máy.

GDPR của Liên minh châu Âu, đặc biệt Điều 22, là một nguồn tham khảo về bảo vệ cá nhân trước một số quyết định dựa hoàn toàn vào xử lý tự động. Tuy nhiên, điều khoản này có phạm vi và các ngoại lệ cụ thể, không phải lệnh cấm tuyệt đối đối với mọi quyết định tự động. Đạo luật AI của Liên minh châu Âu cũng đặt ra những nghĩa vụ theo loại hệ thống, mức độ rủi ro và phạm vi áp dụng của văn bản.

Việt Hiến không mặc nhiên áp dụng các quy định châu Âu cho mọi tổ chức thành viên trên toàn thế giới. Những văn bản ấy là nguồn tham khảo để thiết kế tiêu chuẩn quản trị, đồng thời tổ chức phải tuân thủ các nghĩa vụ pháp lý thực tế tại nơi hoạt động.

Nguyên tắc cốt lõi là: AI có thể hỗ trợ quyết định, nhưng không được trở thành nơi để con người trốn tránh trách nhiệm.

8. Quyền, cơ hội và năng lực phát triển

Một quyền được ghi trong điều lệ chưa chắc đã có thể sử dụng trong thực tế.

Một người có quyền tham gia nhưng không được tiếp cận thông tin cần thiết thì khó đưa ra lựa chọn có ý nghĩa. Một người có quyền ứng cử nhưng không hiểu quy trình hoặc gặp rào cản ngôn ngữ có thể không có cơ hội bình đẳng. Một người có quyền tiếp cận chương trình hỗ trợ nhưng không thể sử dụng nền tảng số thì quyền đó có thể chỉ tồn tại trên giấy.

Vì vậy, cần phân biệt ba tầng: quyền, cơ hội và năng lực.

Quyền xác định điều một người được bảo đảm. Cơ hội là những điều kiện cho phép người ấy thực hiện quyền. Năng lực là khả năng thực tế để biến cơ hội thành lựa chọn và kết quả của chính mình.

Cách tiếp cận năng lực của Amartya Sen giúp mở rộng quan niệm về phát triển: không chỉ xem xét nguồn lực mà con người sở hữu, mà còn xem xét những gì họ thực sự có thể làm và có thể trở thành.

Đối với một cộng đồng xuyên quốc gia, nguyên tắc này có ý nghĩa thiết thực. Thành viên có thể gặp rào cản về ngôn ngữ, khả năng tiếp cận công nghệ, điều kiện kinh tế, tuổi tác hoặc khuyết tật. Nếu mọi người chỉ được cung cấp một hình thức hỗ trợ giống hệt nhau, những rào cản khác nhau vẫn có thể khiến cơ hội thực tế không bình đẳng.

Đối xử công bằng đôi khi đòi hỏi biện pháp hỗ trợ khác nhau, miễn là có căn cứ chính đáng, phù hợp và không tạo ra sự phân biệt tùy tiện.

Việt Hiến khuyến khích cộng đồng mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục, thông tin, kỹ năng, công nghệ và các chương trình phát triển. Nhưng điều đó không đồng nghĩa cộng đồng phải bảo đảm mọi người đạt cùng một kết quả. Mục tiêu là mở rộng năng lực tự chủ để mỗi người có thể lựa chọn và chịu trách nhiệm về con đường của mình.

9. Trách nhiệm của cá nhân và cộng đồng

Quyền tạo ra không gian tự do; trách nhiệm giúp không gian ấy có thể được chia sẻ.

Thành viên có trách nhiệm tôn trọng quyền của người khác, thực hiện những cam kết hợp pháp, không bạo lực, không gian dối, không chiếm đoạt và chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Tổ chức có trách nhiệm quản trị minh bạch, sử dụng nguồn lực đúng mục đích, bảo vệ thông tin và tạo điều kiện để thành viên thực hiện các quyền được quy định.

Nhưng trách nhiệm đối với cộng đồng không đồng nghĩa với nghĩa vụ phải đồng ý với lãnh đạo.

Một thành viên có thể hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ và đồng thời phản đối quyết định của ban điều hành. Người đóng góp nhiều không được quyền yêu cầu người khác im lặng. Người giữ chức vụ không được miễn trách nhiệm chỉ vì quyết định của mình được đa số ủng hộ.

Ở chiều ngược lại, tự do biểu đạt không cho phép một người lấy quyền của mình làm lý do để đe dọa, bôi nhọ bằng thông tin biết rõ là sai hoặc xâm phạm quyền hợp pháp của người khác.

Vì vậy, Việt Hiến không chấp nhận hai công thức cực đoan: có quyền thì muốn làm gì cũng được; hoặc vì cộng đồng mà cá nhân phải hy sinh mọi quyền lợi của mình.

Nguyên tắc đúng hơn là: mỗi người được tự do trong giới hạn hợp pháp, đồng thời phải tôn trọng quyền và phẩm giá bình đẳng của người khác. Cộng đồng được yêu cầu thành viên thực hiện nghĩa vụ chính đáng, nhưng không được biến trách nhiệm thành sự phục tùng vô điều kiện.

10. Quyền được nghe, khiếu nại và khắc phục

Một hệ thống quyền không có cơ chế bảo vệ quyền thì mới chỉ là tuyên ngôn.

Nếu ban lãnh đạo có thể đưa ra quyết định ảnh hưởng đến thành viên mà không cần giải thích, nếu người bị ảnh hưởng không có cơ hội trình bày, hoặc nếu người ra quyết định đồng thời là người duy nhất xét khiếu nại về chính quyết định đó, thì quyền được công bố chưa đủ sức bảo vệ con người.

Việt Hiến cần thiết lập một chuỗi thủ tục có thể kiểm tra:

Được thông báo → Được trình bày → Được xem xét → Được khắc phục.

Khi một quyết định ảnh hưởng đáng kể đến quyền hoặc lợi ích hợp pháp của thành viên, người đó phải được thông báo về căn cứ và lý do trong phạm vi pháp luật cho phép. Họ phải có cơ hội trình bày chứng cứ, giải thích hoàn cảnh và phản hồi thông tin bất lợi. Quyết định cần được xem xét bởi chủ thể có thẩm quyền, với biện pháp kiểm soát xung đột lợi ích phù hợp.

Cơ chế khiếu nại nội bộ nên có ít nhất các yếu tố sau:

1. Có đầu mối tiếp nhận khiếu nại được công bố rõ ràng.
2. Có quy trình xác nhận tiếp nhận, phân loại vụ việc và thông báo thời hạn xử lý.
3. Có biện pháp tránh để người bị khiếu nại kiểm soát toàn bộ quá trình xem xét.
4. Có quyết định nêu rõ căn cứ và lý do.
5. Có cơ chế yêu cầu xem xét lại hoặc kháng nghị nội bộ phù hợp.
6. Có biện pháp khắc phục tương xứng nếu phát hiện quyết định sai hoặc thủ tục bị vi phạm.

Tùy tính chất tranh chấp và pháp luật áp dụng, biện pháp khắc phục có thể gồm sửa hoặc hủy quyết định nội bộ, tổ chức lại quy trình bị sai phạm, khôi phục quyền thành viên, cải chính hồ sơ hoặc thực hiện trách nhiệm khác theo quy định.

Hòa giải, trọng tài hoặc cơ chế giải quyết tranh chấp khác chỉ được sử dụng trong phạm vi pháp luật cho phép và theo thỏa thuận hợp pháp khi cần thiết. Thủ tục nội bộ không mặc nhiên thay thế, loại trừ hoặc đình chỉ quyền tiếp cận cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Đặc biệt, người khiếu nại thiện chí phải được bảo vệ trước hành vi trả đũa. Điều đó không có nghĩa mọi cáo buộc đều mặc nhiên đúng, mà có nghĩa một người không bị trừng phạt chỉ vì đã sử dụng cơ chế khiếu nại hợp pháp.

Điểm quyết định không phải là cộng đồng có bao nhiêu cơ quan, mà là người bị ảnh hưởng có con đường thực tế để yêu cầu xem xét một quyết định quyền lực hay không.

11. Cộng đồng tự quản không phải là nhà nước

Việt Hiến hướng đến một cộng đồng có năng lực tự quản mạnh. Cộng đồng có thể xây dựng điều lệ, bầu cơ quan đại diện, tổ chức chương trình giáo dục, quản lý ngân sách, thành lập quỹ, vận hành nền tảng số và thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp nội bộ trong phạm vi pháp luật cho phép.

Nhưng những năng lực đó không biến cộng đồng thành một nhà nước.

Việt Hiến không tạo ra chủ quyền lãnh thổ, không trao quyền ban hành luật quốc gia, không thay thế tòa án của quốc gia sở tại, không tạo ra quyền cưỡng chế công và không cho phép cộng đồng tự xác lập quốc tịch. Cộng đồng cũng không thể tự trao cho mình quyền đánh thuế theo nghĩa quyền lực công.

Các tổ chức trực thuộc vẫn phải tuân thủ pháp luật về tư cách pháp nhân, hội đoàn, tài chính, hợp đồng, bảo vệ dữ liệu và những lĩnh vực liên quan tại nơi hoạt động. Điều lệ nội bộ không thể hợp pháp hóa hành vi bị pháp luật cấm hoặc loại bỏ những nghĩa vụ bắt buộc mà pháp luật áp đặt.

Ranh giới này không làm suy yếu tự quản. Trái lại, nó giúp xác định phạm vi quyền lực mà cộng đồng có thể thực hiện một cách chính đáng.

Một cộng đồng có thể mạnh về năng lực tổ chức, tri thức, hợp tác và phục vụ mà không cần nắm quyền kiểm soát toàn bộ đời sống của thành viên. Nếu cộng đồng bắt đầu đòi hỏi sự trung thành tuyệt đối, kiểm soát mọi quan hệ cá nhân và trừng phạt mọi lựa chọn khác biệt, nó đã đi chệch khỏi mục tiêu tự quản.

Tự quản không phải quyền cai trị con người; đó là năng lực cùng xây dựng và điều hành những công việc chung trong giới hạn được xác lập.

12. Ba phản đề để Việt Hiến tự kiểm tra

Một hiến chương nghiêm túc không chỉ xác định điều mình muốn bảo vệ. Nó còn phải nhận diện những nguy cơ có thể khiến chính mình đi ngược lại mục tiêu ban đầu.

Phản đề thứ nhất: Cộng đồng nuốt chửng cá nhân

Cộng đồng nhân danh đoàn kết, truyền thống hoặc lợi ích chung để buộc cá nhân im lặng, từ bỏ lựa chọn riêng hoặc phục tùng lãnh đạo.

Khi đó, đoàn kết biến thành áp lực đồng thuận; trách nhiệm biến thành phục tùng; bản sắc chung biến thành công cụ loại trừ.

Cách khắc phục không phải là phủ nhận cộng đồng, mà là giới hạn quyền lực của cộng đồng và bảo vệ quyền tự chủ của mỗi người.

Phản đề thứ hai: Cá nhân phủ nhận mọi trách nhiệm

Một người viện dẫn quyền cá nhân để phủ nhận cam kết hợp pháp, bất chấp hậu quả đối với người khác hoặc yêu cầu mọi người phải gánh chịu hậu quả từ hành vi của mình.

Khi đó, tự do bị tách khỏi trách nhiệm và có thể trở thành phương tiện xâm phạm quyền của người khác.

Cách khắc phục là xác định rõ nghĩa vụ hợp pháp, áp dụng trách nhiệm tương xứng và bảo đảm thủ tục công bằng, không dùng trách nhiệm làm cớ để kiểm soát tư tưởng.

Phản đề thứ ba: Đa số trở thành chủ nhân của mọi quyền

Một nhóm chiếm đa số tin rằng chiến thắng trong biểu quyết cho phép mình quyết định mọi vấn đề, kể cả những vấn đề vượt quá thẩm quyền hoặc xâm phạm quyền nền tảng của thiểu số.

Khi đó, cơ chế dân chủ có thể bị sử dụng để hợp thức hóa sự áp đặt.

Cách khắc phục là xác định trước phạm vi thẩm quyền, bảo vệ những quyền nền tảng, công khai quy tắc và thiết lập cơ chế xem xét độc lập thích hợp.

Ba phản đề tạo thành một thế cân bằng: cộng đồng không được nuốt chửng cá nhân; cá nhân không được phủ nhận trách nhiệm chính đáng; đa số không được biến quyền quyết định thành quyền lực vô hạn.

Đây không phải sự cân bằng tự động. Nó phải được duy trì bằng điều lệ, thủ tục, văn hóa phản biện và cơ chế kiểm soát quyền lực.

13. Ba tình huống kiểm chứng

Giá trị của một hiến chương không chỉ nằm ở những nguyên tắc được tuyên bố, mà còn ở cách các nguyên tắc ấy được áp dụng khi xuất hiện xung đột lợi ích.

Tình huống 1: Thành viên phê bình lãnh đạo

Một thành viên công khai cho rằng ban lãnh đạo sử dụng quỹ thiếu minh bạch.

Cộng đồng phải cho phép thành viên đặt câu hỏi và yêu cầu giải trình theo những quy trình thích hợp. Nếu thông tin có sai sót, tổ chức có thể đề nghị cải chính hoặc sử dụng biện pháp hợp pháp, tương xứng. Nhưng không thể chỉ vì lời phê bình gây bất lợi cho lãnh đạo mà kết luận người phát biểu chống lại cộng đồng.

Nếu phát sinh quyết định kỷ luật, quyết định ấy phải dựa trên hành vi cụ thể, quy định đã công bố, chứng cứ và thủ tục công bằng. Người bị xử lý phải có cơ hội trình bày và yêu cầu xem xét lại.

Tình huống 2: Thành viên muốn rời tổ chức

Một người tuyên bố không muốn tiếp tục tham gia một tổ chức trực thuộc cộng đồng.

Quyết định rút lui phải được tôn trọng theo điều lệ và pháp luật áp dụng. Những nghĩa vụ hợp pháp đã phát sinh, chẳng hạn nghĩa vụ theo hợp đồng, vẫn phải được giải quyết. Nhưng không thể lấy những nghĩa vụ đó làm cớ để buộc người ấy tiếp tục thuộc về tổ chức, tham gia hoạt động hoặc thể hiện lòng trung thành.

Tự nguyện chỉ có ý nghĩa khi quyền rời đi là một lựa chọn thực tế, chứ không phải quyền được ghi trên giấy nhưng bị vô hiệu hóa bằng áp lực.

Tình huống 3: AI đánh giá hồ sơ học bổng

Một hệ thống AI được sử dụng để sàng lọc ứng viên nhận học bổng và một thành viên bị loại.

Cộng đồng cần bảo đảm quy trình phù hợp với mức độ ảnh hưởng của quyết định và pháp luật áp dụng. Người bị ảnh hưởng cần có khả năng yêu cầu kiểm tra dữ liệu sai, biết thông tin cần thiết về việc sử dụng hệ thống tự động trong phạm vi được phép công bố, và tiếp cận cơ chế xem xét lại thích hợp.

Nếu phát hiện dữ liệu không chính xác, tiêu chí không được áp dụng nhất quán hoặc quy trình có sai phạm đáng kể, tổ chức phải có khả năng sửa chữa quyết định.

Câu trả lời “máy đã quyết định” không thể thay thế trách nhiệm của tổ chức và những người có thẩm quyền.

Ba tình huống cho thấy một nguyên tắc chung: quyền lực càng khó nhìn thấy, càng cần cơ chế kiểm tra; quyết định càng ảnh hưởng sâu sắc đến con người, càng cần giải trình và con đường khắc phục hữu hiệu.

14. Các nguyên tắc hiến định của Chương 5

Từ những luận điểm trên, Việt Hiến xác lập các nguyên tắc nền tảng sau:

Điều 5.1. Phẩm giá con người

Mọi người phải được tôn trọng về phẩm giá. Phẩm giá không phụ thuộc vào tài sản, học vị, chức vụ, thành tích, đóng góp hoặc mức độ được cộng đồng ủng hộ.

Điều 5.2. Bình đẳng về phẩm giá

Khác biệt về năng lực, vai trò, trách nhiệm và thành quả không tạo ra đẳng cấp về phẩm giá. Sự khác biệt trong quyền hạn và lợi ích phải có căn cứ chính đáng, minh bạch và phù hợp với pháp luật.

Điều 5.3. Phân biệt quyền căn bản và quyền thành viên

Quyền gắn với con người không phải ân huệ do tổ chức trao. Quyền thành viên được xác định theo điều lệ, quy chế và pháp luật áp dụng, nhưng không được dùng để phủ nhận phẩm giá và những quyền căn bản của con người.

Điều 5.4. Tự nguyện tham gia và rút lui

Việc gia nhập, tham gia và rút lui khỏi tổ chức tự nguyện phải được tôn trọng. Nghĩa vụ hợp pháp đã phát sinh trước khi rút lui vẫn được giải quyết theo thỏa thuận và pháp luật áp dụng.

Điều 5.5. Tự do tư tưởng và biểu đạt

Thành viên có quyền bất đồng, phản biện, chất vấn và đề nghị sửa đổi trong phạm vi pháp luật. Việc hạn chế hoặc xử lý hành vi biểu đạt phải dựa trên căn cứ cụ thể, không được chỉ dựa vào sự bất tiện đối với người có quyền lực.

Điều 5.6. Giới hạn quyền

Mọi biện pháp hạn chế quyền phải có căn cứ, mục đích chính đáng, tính cần thiết và tương xứng; không được phân biệt tùy tiện và phải có cơ chế xem xét thích hợp. Phạm vi áp dụng của nguyên tắc này phải được thực hiện phù hợp với pháp luật sở tại.

Điều 5.7. Quyền của thiểu số

Không cơ quan, lãnh đạo hay đa số nào được vượt quá thẩm quyền được giao để xóa bỏ những quyền nền tảng của thành viên hoặc hợp thức hóa hành vi trái pháp luật.

Điều 5.8. Đời tư và dữ liệu cá nhân

Việc thu thập, sử dụng, lưu giữ và chia sẻ dữ liệu phải có mục đích xác định, căn cứ phù hợp và biện pháp bảo vệ tương xứng. Các quyền và nghĩa vụ cụ thể được thực hiện theo pháp luật áp dụng.

Điều 5.9. Trách nhiệm đối với AI

Việc sử dụng AI trong các quyết định có ảnh hưởng đáng kể đến thành viên phải có biện pháp kiểm soát rủi ro, cơ chế xem xét phù hợp và chủ thể chịu trách nhiệm theo thẩm quyền. Không được viện dẫn kết quả tự động để trốn tránh trách nhiệm.

Điều 5.10. Cơ hội và năng lực phát triển

Cộng đồng khuyến khích mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin, giáo dục, công nghệ và các chương trình phát triển, đồng thời có thể áp dụng hỗ trợ hợp lý để giảm những rào cản thực tế. Nguyên tắc này không đòi hỏi mọi người phải đạt kết quả giống nhau.

Điều 5.11. Trách nhiệm và quyền của người khác

Việc thực hiện quyền phải tôn trọng quyền và phẩm giá của người khác, những cam kết hợp pháp và các giới hạn được xác lập phù hợp với pháp luật.

Điều 5.12. Quyền được nghe và khắc phục

Người bị ảnh hưởng đáng kể bởi quyết định nội bộ phải có cơ hội trình bày, được xem xét theo thủ tục công bằng và tiếp cận biện pháp khắc phục thích hợp. Cơ chế nội bộ không mặc nhiên thay thế những quyền pháp lý bắt buộc theo luật áp dụng.

Điều 5.13. Giới hạn quyền lực cộng đồng

Việt Hiến là nền tảng tự quản của cộng đồng, không phải văn kiện tạo lập nhà nước. Không tổ chức nào được tự trao cho mình chủ quyền lãnh thổ, quyền lực lập pháp quốc gia, quyền cưỡng chế công hoặc quyền hạn khác mà pháp luật không cho phép.

Điều 5.14. Trách nhiệm giải trình

Mọi cơ quan và người giữ chức vụ trong phạm vi điều lệ phải thực hiện nhiệm vụ theo thẩm quyền, giải trình về quyết định và chịu sự kiểm tra theo cơ chế được quy định. Không chức vụ, hội đồng hay đa số nào được miễn trừ khỏi các nguyên tắc nền tảng của Việt Hiến.

Các nguyên tắc trên phải được giải thích thống nhất với pháp luật áp dụng tại nơi cộng đồng hoạt động và những chuẩn mực quyền con người mà cộng đồng cam kết tôn trọng. Khi chuyển thành điều khoản có hiệu lực trong một tổ chức cụ thể, cần quy định rõ chủ thể chịu trách nhiệm, thủ tục thực hiện và cơ chế khắc phục.

15. Tuyên ngôn Chương 5

Việt Hiến đặt con người ở trung tâm của cộng đồng.

Con người là mục đích, không phải công cụ. Phẩm giá không phải phần thưởng. Quyền không phải ân huệ. Tự do không phải đặc quyền mà người lãnh đạo có thể tùy ý ban phát hoặc thu hồi.

Đóng góp có thể khác nhau, nhưng phẩm giá không phân tầng. Năng lực cần được trọng dụng, nhưng tài năng không tạo ra quyền đứng trên người khác. Đa số có quyền quyết định trong phạm vi được trao, nhưng không có quyền trở thành chủ nhân của mọi quyền.

Thiểu số không phải kẻ thù. Bất đồng không phải phản bội. Phê bình không mặc nhiên là phá hoại. Cộng đồng không được nhân danh đoàn kết để buộc con người từ bỏ phẩm giá và tự do; cá nhân cũng không được nhân danh tự do để phủ nhận quyền của người khác và những nghĩa vụ hợp pháp của mình.

Dữ liệu không được trở thành công cụ giám sát tùy tiện. AI không được trở thành nơi con người trốn tránh trách nhiệm. Quyết định phải có căn cứ. Quyền lực phải có giới hạn. Tranh chấp phải có con đường xem xét và khắc phục.

Việt Hiến không trao cho cộng đồng quyền cai trị toàn bộ đời sống của thành viên. Nó xác lập một khuôn khổ để những người tự nguyện tham gia có thể cùng tổ chức công việc chung, đồng thời giữ quyền tự chủ của mỗi người.

Một cộng đồng mạnh không phải là cộng đồng mà thành viên không thể rời đi, không dám phản biện hoặc buộc phải đồng ý với người lãnh đạo.

Một cộng đồng mạnh là cộng đồng có năng lực phục vụ lớn, có khả năng sửa chữa sai lầm, có cơ chế kiểm soát quyền lực và đủ công bằng để con người tự nguyện lựa chọn ở lại.

Đó là ý nghĩa sâu xa của tự quản: không phải kiểm soát con người tốt hơn, mà là tạo điều kiện để con người có đủ phẩm giá, quyền, cơ hội và năng lực cùng quản lý những công việc chung của mình.

Hoàng Phong Nhã

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHỦ YẾU

I. Văn kiện pháp lý và quyền con người

1. United Nations General Assembly, Universal Declaration of Human Rights, 1948. Đặc biệt các Điều 1, 2, 3, 19, 20, 22 và 29.
2. United Nations, International Covenant on Civil and Political Rights, 1966. Đặc biệt các Điều 17, 18, 19, 22 và 26.
3. United Nations, International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, 1966.
4. UN Human Rights Committee, General Comment No. 34: Article 19 – Freedoms of Opinion and Expression, CCPR/C/GC/34, 2011.
5. UN Human Rights Committee, General Comment No. 31: Nature of the General Legal Obligation Imposed on States Parties to the Covenant, CCPR/C/21/Rev.1/Add.13, 2004.

II. Đời tư, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo

6. European Union, Regulation (EU) 2016/679 – General Data Protection Regulation, đặc biệt Điều 22 về một số quyết định dựa hoàn toàn vào xử lý tự động.
7. European Union, Regulation (EU) 2024/1689 – Artificial Intelligence Act, về quản trị rủi ro, bảo vệ quyền cơ bản và các yêu cầu đối với những hệ thống thuộc phạm vi điều chỉnh.

Lưu ý: Các văn bản của Liên minh châu Âu có phạm vi áp dụng riêng. Việc sử dụng chúng làm tài liệu tham khảo không đồng nghĩa mọi điều khoản đều tự động áp dụng cho mọi tổ chức của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

III. Tư tưởng chính trị và triết học

8. John Stuart Mill, On Liberty, 1859.
9. Alexis de Tocqueville, Democracy in America, 1835–1840.
10. John Rawls, A Theory of Justice, Harvard University Press, 1971.
11. John Rawls, Political Liberalism, Columbia University Press, 1993.
12. Ronald Dworkin, Taking Rights Seriously, Harvard University Press, 1977.
13. Amartya Sen, Development as Freedom, Oxford University Press, 1999.
14. Albert O. Hirschman, Exit, Voice, and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States, Harvard University Press, 1970.
15. Isaiah Berlin, “Two Concepts of Liberty”, trong Four Essays on Liberty, Oxford University Press, 1969.

Hồ sơ nghiên cứu của Chương 5

Chương này dựa trên ba trục nghiên cứu.

Trục thứ nhất – Quyền và phẩm giá: Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền, ICCPR và các văn kiện liên quan cung cấp nền tảng để phân tích phẩm giá, tự do biểu đạt, đời tư và những điều kiện hạn chế quyền.

Trục thứ hai – Tự do và hiến trị: Mill, Tocqueville, Rawls, Dworkin và Berlin giúp xem xét quan hệ giữa cá nhân, đa số, thiểu số, quyền tự do và giới hạn quyền lực.

Trục thứ ba – Năng lực con người trong xã hội công nghệ: Sen, GDPR và AI Act mở rộng câu hỏi từ việc quyền được công nhận trên giấy sang khả năng thực tế sử dụng quyền, đồng thời đặt ra yêu cầu kiểm soát quyền lực dữ liệu và thuật toán.

Việt Hiến không sao chép nguyên mẫu của bất kỳ quốc gia hay học thuyết nào. Các nguồn trên được sử dụng để xây dựng một nền tảng tự quản phù hợp với Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu. Mọi quy định nội bộ phải được cụ thể hóa bằng điều lệ, thủ tục và cơ chế giám sát có thể thực hiện, đồng thời tôn trọng pháp luật áp dụng tại nơi cộng đồng hoạt động.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: VIỆT HIẾN 2050