ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI NGÔ ĐÌNH NHU
Từ Chủ nghĩa Nhân vị đến nghệ thuật kiến tạo quyền lực
CHƯƠNG III
EMMANUEL MOUNIER VÀ CHỦ NGHĨA NHÂN VỊ
Từ triết học về con người đến câu hỏi về xã hội và quyền lực
Muốn hiểu Ngô Đình Nhu, cần bắt đầu bằng một sự phân biệt: Chủ nghĩa Nhân vị không ra đời tại Việt Nam trong thập niên 1950, cũng không phải học thuyết được sáng tạo riêng để phục vụ chính quyền Ngô Đình Diệm. Trước khi trở thành một ngôn ngữ chính trị tại Việt Nam Cộng hòa, personalism đã là một dòng tư tưởng được tranh luận tại châu Âu, đặc biệt trong giới trí thức Pháp gắn với Emmanuel Mounier và tạp chí Esprit.
Mounier sáng lập Esprit năm 1932. Trong những năm tiếp theo, ông cùng các cộng sự tìm cách trả lời một câu hỏi lớn của thời đại: làm thế nào xây dựng một xã hội trong đó con người không bị biến thành công cụ của tiền bạc, bộ máy nhà nước hay một tập thể nhân danh lịch sử?
Đây không chỉ là cuộc tranh luận triết học. Châu Âu lúc ấy đang trải qua khủng hoảng kinh tế, bất ổn chính trị và sự trỗi dậy của các phong trào toàn trị. Những thiết chế vốn được xem là nền tảng của xã hội hiện đại đều bị đặt trước câu hỏi về tính chính đáng và khả năng phục vụ con người.
Trong bối cảnh đó, Mounier không chỉ phê phán một mô hình kinh tế hay một chế độ chính trị. Ông muốn xem xét lại cả quan niệm về con người đang chi phối nền văn minh hiện đại.
Nhưng từ triết học về con người đến việc xây dựng một nhà nước là một khoảng cách lớn. Một tư tưởng có thể khẳng định phẩm giá, tự do và trách nhiệm của con người; chính trị lại phải trả lời ai có quyền quyết định, quyền lực được tổ chức thế nào, và những giới hạn nào ngăn người cầm quyền nhân danh con người để cai trị con người.
Đó là vấn đề trung tâm của chương này.
Luận đề Hưng Quốc: Giá trị của Chủ nghĩa Nhân vị không chỉ nằm ở lời khẳng định con người có phẩm giá, mà còn ở khả năng bảo vệ phẩm giá ấy trước những quyền lực muốn quyết định thay con người. Vì vậy, khi nghiên cứu Ngô Đình Nhu, phải phân biệt tư tưởng của Mounier, quá trình tiếp nhận và biến đổi tư tưởng ấy tại Việt Nam, và cách chính quyền Ngô Đình Diệm vận dụng Nhân vị trong thực tế chính trị.
Ba tầng có quan hệ với nhau, nhưng không thể đồng nhất.
1. Mounier xuất hiện trong một châu Âu khủng hoảng
Emmanuel Mounier sinh năm 1905, trưởng thành trong một châu Âu chịu ảnh hưởng sâu sắc của Chiến tranh thế giới thứ nhất và những biến động chính trị, kinh tế sau chiến tranh. Đến đầu thập niên 1930, cuộc Đại khủng hoảng kinh tế càng làm lung lay niềm tin vào khả năng tự điều chỉnh của trật tự tư bản chủ nghĩa. Đồng thời, chủ nghĩa phát xít phát triển, chủ nghĩa cộng sản mở rộng ảnh hưởng và các nền dân chủ phải đối diện với những sức ép nghiêm trọng.
Trong hoàn cảnh ấy, nhiều trí thức không còn xem khủng hoảng chỉ là vấn đề sản xuất, thất nghiệp hay phân phối của cải. Họ đặt câu hỏi sâu hơn: vì sao một nền văn minh có nhiều thành tựu khoa học và kỹ thuật vẫn có thể khiến con người mất phương hướng, bị lệ thuộc hoặc trở thành công cụ của những hệ thống do chính mình tạo ra?
Mounier nhìn thấy vấn đề trong một xã hội mà đời sống con người ngày càng bị chi phối bởi tiền bạc, lợi ích vật chất và những cơ chế tổ chức có xu hướng coi con người như một đơn vị có thể thay thế. Nhưng ông cũng không cho rằng chỉ cần xóa bỏ sở hữu tư nhân hoặc đặt xã hội dưới quyền một tổ chức tập thể là có thể giải quyết được vấn đề.
Nếu một cuộc cách mạng nhân danh giải phóng nhưng tước bỏ tự do tinh thần, quyền phán đoán và phẩm giá của con người, thì lời hứa giải phóng ấy đã chứa đựng một mâu thuẫn.
Đó là một trong những điểm xuất phát của Chủ nghĩa Nhân vị.
Tuy nhiên, cần tránh mô tả toàn bộ phong trào nhân vị Pháp như một khối thống nhất. Những người sử dụng ngôn ngữ nhân vị không phải lúc nào cũng có cùng quan điểm về tôn giáo, kinh tế, dân chủ, chủ nghĩa xã hội hay tổ chức nhà nước. “Con đường thứ ba” cũng không phải tên gọi của một mô hình chính trị duy nhất đã được xác định đầy đủ.
Với Mounier, điều quan trọng không phải là tìm một vị trí trung gian cơ học giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản. Ông muốn thay đổi cách xã hội hiểu về con người, từ đó đặt lại vấn đề về kinh tế, cộng đồng và quyền lực.
Mounier không bắt đầu bằng câu hỏi làm thế nào để chiếm chính quyền. Ông bắt đầu bằng câu hỏi con người phải sống trong một trật tự xã hội như thế nào để không bị biến thành phương tiện cho những mục tiêu nằm ngoài phẩm giá của mình.
2. Nhân vị không đồng nghĩa với cá nhân
Một trong những khó khăn khi chuyển ngữ tư tưởng Mounier sang tiếng Việt là sự khác biệt giữa personne và individu. Hai từ này có quan hệ với nhau, nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.
“Cá nhân” thường nhấn mạnh một con người riêng biệt, được phân biệt với những người khác. Trong một số cách sử dụng, khái niệm này còn gắn với hình ảnh con người theo đuổi lợi ích riêng, tự quyết định cuộc sống mà không cần quan tâm đến những quan hệ cộng đồng.
“Nhân vị” trong tư tưởng Mounier nhấn mạnh một chiều kích khác: con người có phẩm giá, có đời sống nội tâm, có khả năng tự do lựa chọn, chịu trách nhiệm và mở mình ra với người khác.
Nhân vị không phải một vật thể có thể được mô tả đầy đủ bằng những đặc điểm bên ngoài. Con người không chỉ là một cơ thể, một đơn vị kinh tế, một thành viên của tổ chức hay một đối tượng do nhà nước quản lý. Con người còn có khả năng tự suy xét, cam kết, thay đổi và chịu trách nhiệm về hành động của mình.
Nhưng điều đó không có nghĩa nhân vị tồn tại bên ngoài xã hội.
Con người trưởng thành trong những quan hệ với gia đình, cộng đồng, văn hóa và những người khác. Tự do không chỉ là khả năng thoát khỏi mọi ràng buộc; nó còn là khả năng lựa chọn cách sống, nhận trách nhiệm và tham gia vào những quan hệ có ý nghĩa.
Bởi vậy, Mounier không chủ trương giải phóng con người bằng cách biến mỗi người thành một cá thể cô lập. Ông đồng thời phản đối việc hòa tan con người vào một tập thể, nơi cá nhân bị buộc phải phục tùng một mục tiêu chung mà không còn quyền tự phán đoán.
Có thể tóm lược điểm cốt lõi ấy như sau:
Nhân vị là con người có phẩm giá và tự do, có khả năng chịu trách nhiệm, đồng thời phát triển trong quan hệ với người khác.
Cách hiểu này giúp tránh hai sự nhầm lẫn.
Thứ nhất, nhân vị không phải chủ nghĩa cá nhân tuyệt đối. Một người không thể chỉ viện dẫn quyền tự do của mình để phủ nhận mọi trách nhiệm với cộng đồng.
Thứ hai, nhân vị cũng không phải chủ nghĩa tập thể. Cộng đồng không thể lấy danh nghĩa lợi ích chung để tước bỏ phẩm giá và quyền tự quyết của từng người.
Tuy nhiên, định nghĩa triết học ấy mới xác lập một nguyên tắc. Nó chưa tự động trả lời mọi câu hỏi về luật pháp, quyền công dân, dân chủ hay tổ chức nhà nước. Muốn đi từ nguyên tắc đến thể chế, cần có những lập luận và thiết kế bổ sung.
3. Không được biến con người thành phương tiện
Nếu cần xác định một câu hỏi xuyên suốt trong tư tưởng Mounier, đó là: xã hội được tổ chức vì con người, hay con người bị buộc phải tồn tại vì những hệ thống mà xã hội đã dựng lên?
Một nền kinh tế có thể tạo ra nhiều của cải nhưng vẫn làm suy giảm phẩm giá nếu con người chỉ được đánh giá theo năng suất, lợi nhuận hoặc khả năng tiêu dùng. Một tổ chức chính trị có thể nhân danh tương lai tốt đẹp nhưng vẫn chà đạp con người nếu những người đang sống bị coi là vật hy sinh cho một lý tưởng không được phép chất vấn. Một nhà nước có thể tuyên bố đại diện cho toàn dân nhưng vẫn đi ngược lợi ích của dân nếu người dân không có cách thức thực tế để phản đối, giám sát và sửa chữa những quyết định sai lầm.
Những ví dụ ấy cho thấy vấn đề của nhân vị không chỉ là thái độ đạo đức của một cá nhân. Nó còn là vấn đề về cách tổ chức xã hội.
Nếu con người là mục tiêu, thì kinh tế, tổ chức chính trị và nhà nước phải được đánh giá theo cách chúng tác động đến con người. Thành tựu của một hệ thống không thể chỉ đo bằng sức mạnh của bộ máy hay khả năng huy động nguồn lực; còn phải xem con người được sống, suy nghĩ, lựa chọn và chịu trách nhiệm trong hệ thống ấy như thế nào.
Nhưng cũng cần tránh diễn giải Mounier thành người chủ trương mọi quyết định tập thể đều phải nhường chỗ cho ý muốn riêng của từng cá nhân. Nhân vị không phủ nhận nghĩa vụ xã hội hay những trách nhiệm chung. Điều ông đặt ra là không thể coi con người chỉ như một phương tiện có thể hy sinh tùy tiện.
Từ đây nảy sinh một phép thử quan trọng đối với mọi học thuyết chính trị: khi mục tiêu của tổ chức xung đột với phẩm giá của con người, tổ chức có phải chịu giới hạn hay không?
Nếu câu trả lời chỉ phụ thuộc vào thiện chí của người lãnh đạo, nguyên tắc nhân vị vẫn chưa được bảo đảm. Nếu câu trả lời được chuyển hóa thành quyền, luật và cơ chế kiểm soát, tư tưởng ấy mới bắt đầu có khả năng định hình trật tự chính trị.
Đây là điểm mà Hưng Quốc sẽ cần phát triển sâu hơn khi đối thoại với Nhu.
4. Vì sao Mounier phê phán cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa cộng sản?
Mounier không thể được hiểu đầy đủ nếu chỉ đặt ông trong lịch sử chống cộng. Phê phán chủ nghĩa cộng sản là một phần trong bối cảnh tư tưởng của ông, nhưng không bao trùm toàn bộ mục tiêu của Chủ nghĩa Nhân vị.
Đối với trật tự tư bản, vấn đề là sự thống trị của lợi ích vật chất có thể khiến con người bị đánh giá theo khả năng sản xuất, kiếm tiền và tiêu dùng. Tự do pháp lý không nhất thiết bảo đảm rằng con người thực sự làm chủ cuộc sống của mình. Một người có quyền lựa chọn trên giấy tờ nhưng bị lệ thuộc vào những điều kiện kinh tế khắc nghiệt vẫn có thể thiếu khả năng thực hiện những lựa chọn có ý nghĩa.
Đối với các mô hình cộng sản mang tính toàn trị, vấn đề lại nằm ở nguy cơ đặt cá nhân dưới một hệ thống tập thể có quyền quyết định quá rộng. Nếu một đảng hoặc nhà nước tự nhận mình nắm giữ chân lý lịch sử, bất đồng có thể bị xem là phản bội; quyền tự do có thể bị hy sinh cho mục tiêu mà người dân không được phép chất vấn.
Hai vấn đề ấy không giống nhau, nhưng đều đặt ra câu hỏi về khả năng con người làm chủ đời sống của mình.
Vì vậy, không nên rút gọn Mounier thành người tìm một vị trí nằm giữa hai cực chính trị theo nghĩa đơn giản. Ông không chỉ hỏi làm sao phân chia quyền lực hoặc của cải theo một tỷ lệ trung dung. Ông đặt vấn đề về những giá trị nền tảng phải chi phối mọi mô hình xã hội.
Điều này cũng giúp phân biệt Chủ nghĩa Nhân vị với một học thuyết chỉ được thiết kế để chống lại đối thủ chính trị.
Một phong trào có thể chống cộng vì muốn bảo vệ tự do, nhưng cũng có thể chống cộng chỉ vì muốn giành quyền lãnh đạo thay cho cộng sản. Hai mục tiêu ấy không đồng nhất. Muốn biết một phong trào đứng ở đâu, phải xem nó bảo vệ những quyền nào, chấp nhận những giới hạn nào đối với chính mình và đối xử ra sao với người bất đồng.
Đối với Ngô Đình Nhu, đây sẽ là một tiêu chuẩn quan trọng. Không đủ để chứng minh rằng ông tìm kiếm một lựa chọn thay thế chủ nghĩa cộng sản. Cần xác định lựa chọn ấy có nội dung tích cực gì, và những nội dung ấy được bảo vệ đến đâu khi bước vào thực tế chính trị.
5. Esprit: từ phong trào trí thức đến vấn đề cải tạo xã hội
Năm 1932, Mounier sáng lập tạp chí Esprit. Tạp chí trở thành một diễn đàn tranh luận về triết học, tôn giáo, văn hóa, kinh tế và chính trị. Ngay từ đầu, mục tiêu không chỉ là trao đổi khái niệm học thuật mà còn là xem xét những khủng hoảng của xã hội hiện đại và khả năng đổi mới đời sống con người.
Bài “Refaire la Renaissance” của Mounier xuất hiện trong số đầu tiên của Esprit tháng 10 năm 1932. Đến năm 1934, tạp chí dành một số quan trọng để bàn về câu hỏi “Qu’est-ce que le personnalisme?” — “Chủ nghĩa Nhân vị là gì?”. Những văn bản này cho thấy Chủ nghĩa Nhân vị được hình thành và phát triển qua tranh luận, chứ không phải một chương trình nhà nước hoàn chỉnh được viết ra trước khi có một chính quyền đứng ra thực hiện.
Điểm đáng chú ý là Esprit kết nối tư tưởng với đời sống. Mounier không muốn triết học chỉ dừng ở việc mô tả con người bằng những khái niệm trừu tượng. Ông muốn suy nghĩ về cách con người có thể thay đổi bản thân, quan hệ xã hội và những điều kiện khiến phẩm giá của họ bị tổn hại.
Tuy vậy, không nên từ sự kết nối giữa triết học và hoạt động xã hội mà suy ra Esprit đã đưa ra một mô hình chính trị duy nhất. Một diễn đàn trí thức có thể tạo ra những nguyên tắc định hướng, khơi mở tranh luận và tác động đến các phong trào xã hội mà không nhất thiết có một chương trình cầm quyền thống nhất.
Đây là sự phân biệt cần thiết khi nghiên cứu quá trình tư tưởng nhân vị đi từ Pháp sang Việt Nam.
Ở Pháp, Mounier và Esprit tham gia vào cuộc tranh luận về con người và cuộc khủng hoảng của nền văn minh. Khi những ý tưởng ấy được tiếp nhận tại Việt Nam, chúng bước vào một hoàn cảnh khác: xã hội thuộc địa, cuộc đấu tranh giành độc lập, xung đột ý thức hệ và cuộc tìm kiếm một trật tự chính trị sau khi nền cai trị của Pháp suy yếu.
Một tư tưởng có thể được tiếp nhận vì nhiều lý do khác nhau. Nó có thể hấp dẫn một người bởi nội dung triết học, bởi nền tảng tôn giáo, bởi khả năng giải thích khủng hoảng xã hội, hoặc bởi triển vọng xây dựng một lực lượng chính trị. Những động cơ ấy có thể cùng tồn tại, nhưng không thể mặc nhiên xem là một.
6. Nhân vị và giới hạn của nhà nước
Mounier nhấn mạnh quan hệ giữa con người và cộng đồng. Nhưng việc coi trọng cộng đồng không có nghĩa nhà nước được quyền quyết định thay mọi thành viên của cộng đồng.
Trong truyền thống tư tưởng Công giáo xã hội có những lập luận về vai trò của gia đình, hiệp hội, cộng đồng địa phương và các thiết chế trung gian giữa cá nhân với nhà nước. Nguyên tắc bổ trợ (subsidiarity) là một khái niệm quan trọng trong truyền thống này: những công việc mà cá nhân hoặc cộng đồng nhỏ hơn có thể thực hiện thì không nên bị một cấp quyền lực cao hơn tùy tiện chiếm lấy.
Cần phân biệt chính xác: nguyên tắc bổ trợ thuộc về một truyền thống tư tưởng Công giáo xã hội rộng hơn; không nên quy toàn bộ khái niệm ấy thành sáng kiến riêng của Mounier hoặc xem mọi cách diễn giải về nó là giống nhau.
Dẫu vậy, vấn đề mà nguyên tắc này đặt ra rất gần với câu hỏi của nhân vị: một cộng đồng có thể phát triển phẩm chất và năng lực của các thành viên nếu mọi sáng kiến đều phải chờ quyết định từ trung tâm quyền lực hay không?
Nếu nhà nước tự coi mình là người duy nhất hiểu rõ lợi ích chung, các cộng đồng tự nguyện sẽ có nguy cơ bị thu hẹp thành những đơn vị thi hành. Khi đó, xã hội mất đi những không gian độc lập cần thiết để con người học cách hợp tác, phản biện và tự quản.
Nhưng ngược lại, không phải mọi hoạt động của cộng đồng đều tự động bảo vệ nhân vị. Gia đình, tổ chức tôn giáo, hiệp hội hay doanh nghiệp cũng có thể áp đặt, loại trừ và lạm dụng quyền lực. Vì vậy, giới hạn nhà nước không đồng nghĩa với việc trao quyền tuyệt đối cho những thiết chế nằm ngoài nhà nước.
Bài toán khó hơn là xây dựng một trật tự trong đó cả nhà nước lẫn các tổ chức xã hội đều phải tôn trọng những quyền căn bản của con người.
Đây là một điểm Hưng Quốc có thể tiếp nhận từ truyền thống nhân vị, đồng thời đặt thành câu hỏi thể chế cụ thể:
Nếu con người là trung tâm, quyền lực nhà nước phải dừng ở đâu, và ai có quyền xác định khi nhà nước đã vượt quá giới hạn ấy?
Câu trả lời không thể chỉ là “người lãnh đạo phải có đạo đức”. Đạo đức có ý nghĩa, nhưng quyền lực vẫn cần những giới hạn không phụ thuộc hoàn toàn vào phẩm chất của người đang nắm giữ nó.
7. Tự do, trách nhiệm và cộng đồng
Tự do trong tư tưởng nhân vị không phải quyền được làm mọi điều mình muốn mà không cần quan tâm đến hậu quả. Tự do gắn với khả năng tự quyết, nhưng cũng gắn với trách nhiệm đối với chính mình và người khác.
Một người có thể viện dẫn tự do để từ chối mọi nghĩa vụ chung. Nhưng nếu không có trách nhiệm, tự do dễ bị thu hẹp thành sự theo đuổi lợi ích riêng. Ngược lại, nếu trách nhiệm bị hiểu thành sự phục tùng tuyệt đối, con người sẽ mất khả năng phán đoán độc lập.
Vì vậy, quan hệ giữa tự do và trách nhiệm không thể được giải quyết bằng cách xóa bỏ một phía.
Con người cần có quyền lựa chọn, nhưng phải chịu trách nhiệm về hành động của mình. Cộng đồng có thể đặt ra nghĩa vụ chung, nhưng không được tùy tiện biến nghĩa vụ thành công cụ buộc mọi người phục tùng. Nhà nước có thể bảo vệ trật tự, nhưng không vì thế mà có quyền kiểm soát toàn bộ đời sống tinh thần và xã hội.
Ở đây xuất hiện một thế cân bằng khó khăn. Tự do không thể tồn tại bền vững nếu mọi người đều phủ nhận trách nhiệm. Nhưng trách nhiệm cũng không còn mang ý nghĩa đạo đức nếu nó chỉ là tên gọi khác của sự cưỡng ép.
Đối với Hưng Quốc, đây là một điểm cần được chuyển thành nguyên tắc xây dựng con người và quốc gia: dân mạnh không chỉ là dân có năng lực sản xuất hoặc khả năng huy động, mà còn là dân có năng lực tự quyết, biết chịu trách nhiệm và có thể tham gia vào những công việc chung mà không phải từ bỏ phẩm giá của mình.
Tuy nhiên, không thể chỉ dùng giáo dục đạo đức để tạo ra một xã hội như vậy. Nếu người dân không được nói, không được tổ chức, không được phản biện và không có khả năng yêu cầu người cầm quyền giải trình, thì lời kêu gọi trách nhiệm có thể trở thành một chiều: dân phải chịu trách nhiệm, còn quyền lực thì không.
Một xã hội nhân vị phải giải quyết cả hai phía. Con người cần trưởng thành về đạo đức, nhưng thiết chế cũng phải tạo điều kiện để sự trưởng thành ấy có thể biểu hiện trong đời sống công cộng.
8. “Cách mạng cá nhân” và giới hạn của việc giáo dục con người
Trong tư tưởng Mounier, thay đổi xã hội không chỉ là thay đổi người nắm quyền hoặc cơ cấu kinh tế. Nó còn đòi hỏi sự biến đổi trong cách con người sống, suy nghĩ và đối xử với nhau. Khía cạnh này thường được diễn đạt bằng ý niệm về một cuộc cách mạng cá nhân hay sự chuyển hóa con người.
Điểm đáng chú ý là Mounier không xem con người chỉ như đối tượng thụ động cần được một lực lượng bên ngoài cải tạo. Nhân vị có khả năng tự suy xét, cam kết và chịu trách nhiệm. Sự trưởng thành vì thế phải bao gồm hoạt động chủ động của chính con người.
Nhưng khi nguyên tắc ấy được đưa vào chính trị, một vấn đề mới xuất hiện: ai có quyền xác định mẫu người trưởng thành?
Nếu nhà nước tự nhận mình là người nắm giữ chân lý về con người, việc giáo dục có thể chuyển thành áp đặt. Một chương trình ban đầu nhằm khuyến khích phẩm chất tốt đẹp có thể trở thành phương tiện buộc công dân suy nghĩ theo một khuôn mẫu chính thức.
Nếu để gia đình, tôn giáo, trường học và các cộng đồng xã hội tham gia, nhà nước phải chấp nhận sự đa dạng trong quan niệm sống, miễn là các hoạt động ấy tôn trọng quyền của con người và khuôn khổ pháp luật.
Điều này không có nghĩa nhà nước phải đứng ngoài giáo dục công dân. Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm giáo dục, xây dựng năng lực công dân và duy trì những điều kiện cho đời sống chung. Nhưng nhà nước cần phân biệt giữa việc trang bị kiến thức, năng lực suy xét và trách nhiệm công dân với việc độc quyền định nghĩa chân lý hoặc bắt buộc mọi người phải chấp nhận một hệ tư tưởng.
Từ góc nhìn Hưng Quốc, dân tộc trưởng thành không phải là dân tộc trong đó mọi người suy nghĩ giống nhau. Đó là dân tộc có đủ tri thức, lòng tự trọng và trách nhiệm để cùng tồn tại, tranh luận, hợp tác và sửa chữa sai lầm mà không cần một quyền lực đứng trên mọi người để quyết định thay họ.
9. Chủ nghĩa Nhân vị không phải một bản hiến pháp
Mounier đưa ra những nguyên tắc triết học về con người, tự do, trách nhiệm và cộng đồng. Nhưng những nguyên tắc ấy không tự động tạo thành một mô hình nhà nước duy nhất.
Để xây dựng một trật tự chính trị, cần trả lời nhiều câu hỏi mà triết học nhân vị không thể giải quyết chỉ bằng một định nghĩa:
- Ai được quyền ban hành luật?
- Quyền lực hành pháp được hình thành và kiểm soát ra sao?
- Người dân có những quyền gì trước nhà nước?
- Tòa án có độc lập với người cầm quyền không?
- Báo chí, hiệp hội và các tổ chức xã hội có thể hoạt động độc lập đến đâu?
- Khi chính quyền vi phạm quyền của người dân, ai có thẩm quyền buộc chính quyền chịu trách nhiệm?
Đây là những câu hỏi về hiến pháp và thiết kế thể chế. Chúng cần được giải quyết bằng những nguyên tắc pháp lý, cơ chế đại diện, phân quyền và trách nhiệm giải trình.
Một chính quyền sử dụng ngôn ngữ nhân vị vì vậy không thể tự động được coi là hiện thân chính trị của Mounier. Muốn chứng minh sự tương ứng ấy, phải đối chiếu nội dung tư tưởng với các thiết chế và hành động thực tế.
Cần xem quyền tự do được bảo vệ bằng luật hay chỉ được nhắc đến trong diễn văn; sự tham gia của người dân có thực chất hay không; người bất đồng có được đối xử như một chủ thể có quyền hay bị xem là kẻ thù; và nhà nước có những cơ chế nào để tự giới hạn mình.
Nếu không có bước kiểm tra này, triết học có nguy cơ trở thành một ngôn ngữ chính danh cho quyền lực, thay vì một nguyên tắc dùng để đánh giá và giới hạn quyền lực.
10. Từ Pháp sang Việt Nam: tư tưởng được truyền bá và biến đổi
Chủ nghĩa Nhân vị không chuyển từ Pháp sang Việt Nam như một gói tư tưởng nguyên vẹn. Nó đi qua sách báo, các mạng lưới Công giáo, những người truyền bá tư tưởng, các nhà giáo dục và trí thức Việt Nam. Trong quá trình ấy, các khái niệm được dịch, lựa chọn, diễn giải và đặt vào những hoàn cảnh lịch sử khác nhau.
Nghiên cứu của Phi Vân Nguyễn về quá trình “Việt hóa” Chủ nghĩa Nhân vị nhấn mạnh vai trò của các nhà truyền giáo Alexis Cras và Fernand Parrel trong việc phổ biến những ý tưởng nhân vị tại Việt Nam. Công trình này có giá trị vì nó không xem Nhân vị Việt Nam đơn giản là bản sao của Mounier, mà khảo sát những trung gian và điều kiện lịch sử khiến tư tưởng ấy được tiếp nhận.
Bối cảnh Việt Nam khác căn bản với bối cảnh Pháp. Xã hội Việt Nam đang trải qua sự tan rã của trật tự thuộc địa, xung đột chính trị, chiến tranh và cuộc tranh chấp về mô hình quốc gia tương lai. Trong hoàn cảnh đó, một tư tưởng nói về phẩm giá con người, cộng đồng và việc vượt qua chủ nghĩa cá nhân có thể được tiếp nhận như một nguồn cảm hứng triết học, một định hướng xã hội hoặc một nền tảng cho hoạt động chính trị.
Những chức năng ấy có thể đan xen, nhưng không đồng nhất.
Không nên nói Nhân vị của Nhu chỉ là Mounier được sao chép. Điều đó bỏ qua vai trò của các trung gian, bối cảnh Việt Nam và những lựa chọn riêng của Nhu.
Cũng không nên tách hoàn toàn Nhân vị Việt Nam khỏi Mounier. Điều đó sẽ bỏ qua một nguồn tư tưởng có ảnh hưởng trong lịch sử truyền bá phong trào nhân vị.
Cách tiếp cận thích hợp hơn là lần theo từng tầng: những văn bản nào được dịch hoặc giới thiệu; những người nào tham gia truyền bá; những vấn đề nào được nhấn mạnh; những khía cạnh nào bị lược bỏ; và khi đi vào chính trị Việt Nam, tư tưởng ấy đã thay đổi chức năng ra sao.
Đó là cách phân biệt ảnh hưởng tư tưởng với sự đồng nhất về học thuyết.
11. Ngô Đình Nhu bước vào câu chuyện ở đâu?
Nhu học tập tại Pháp trong thời kỳ Chủ nghĩa Nhân vị đang phát triển. Tuy nhiên, chỉ riêng sự trùng hợp về thời gian và địa điểm không đủ chứng minh rằng ông đã trực tiếp chịu ảnh hưởng của Mounier trong những năm học tập ấy.
Muốn xác định ảnh hưởng trực tiếp, cần tìm bằng chứng như thư từ, ghi chép đọc sách, bài viết, phát biểu hoặc tài liệu cho thấy Nhu đã tiếp xúc với những tác phẩm và quan điểm cụ thể của Mounier. Nếu chưa có bằng chứng như vậy, nên tránh những khẳng định mạnh kiểu “Mounier đã đào tạo Nhu” hoặc “Nhu là môn đệ trực tiếp của Mounier”.
Một mốc đáng chú ý xuất hiện vào năm 1952. Nghiên cứu của Phi Vân Nguyễn và các công trình về lịch sử Việt Nam Cộng hòa ghi nhận Ngô Đình Nhu cùng Fernand Parrel tham gia tổ chức các hội nghị về học thuyết xã hội Kitô giáo, trong đó những ý tưởng nhân vị được thảo luận như một lựa chọn thay thế cho chủ nghĩa cộng sản.
Mốc này có ý nghĩa hơn sự trùng hợp về địa lý, bởi nó gắn Nhu với hoạt động phổ biến và thảo luận tư tưởng trong một bối cảnh cụ thể. Tuy nhiên, nó vẫn chưa tự trả lời mọi câu hỏi về nội dung tư tưởng của Nhu.
Cần biết ông đã trình bày những luận điểm nào; ông viện dẫn Mounier hay các tác giả khác ra sao; ông hiểu thế nào về tự do, trách nhiệm và cộng đồng; và ông dự kiến chuyển các nguyên tắc ấy thành những hình thức tổ chức xã hội nào.
Nói cách khác, bằng chứng cho thấy Nhu tham gia môi trường thảo luận nhân vị là điểm khởi đầu của nghiên cứu, chứ không phải kết luận cuối cùng về mức độ ông tiếp nhận Mounier.
Từ đây, vấn đề chuyển sang một câu hỏi khác: điều gì xảy ra khi một người không chỉ nghiên cứu tư tưởng mà còn muốn biến tư tưởng thành một lực lượng có khả năng hành động?
12. Từ triết học về con người đến chương trình tổ chức xã hội
Một triết học có thể khẳng định rằng con người cần được tôn trọng. Nhưng khi bước vào chính trị, nó phải trả lời ai bảo vệ quyền ấy và bằng cơ chế nào.
Một triết học có thể nói con người cần cộng đồng. Nhưng chính trị phải xác định cộng đồng nào có quyền ra quyết định, thành viên tham gia bằng cách nào và quyền của người không đồng ý được bảo vệ ra sao.
Một triết học có thể phê phán chủ nghĩa cá nhân ích kỷ. Nhưng chính trị phải phân biệt hành vi ích kỷ với bất đồng chính đáng, nếu không quyền phê phán sẽ biến thành quyền áp đặt một quan niệm duy nhất về đời sống tốt đẹp.
Một triết học có thể kêu gọi con người tự cải hóa. Nhưng chính trị phải trả lời ai có quyền tổ chức quá trình ấy và giới hạn quyền lực của người tổ chức nằm ở đâu.
Đó là khoảng cách giữa nguyên tắc triết học và chương trình tổ chức xã hội.
Trong trường hợp Nhu, cần khảo sát cách ông vượt qua khoảng cách ấy bằng những hoạt động, văn bản và tổ chức cụ thể. Ông có thể tiếp nhận một số nguyên tắc của Chủ nghĩa Nhân vị, đồng thời chọn lọc hoặc diễn giải chúng theo những nhu cầu chính trị Việt Nam. Nhưng mức độ và nội dung của quá trình chuyển đổi ấy phải được xác định qua tài liệu.
Đặc biệt, không nên mặc nhiên coi việc xây dựng tổ chức chính trị là hệ quả tất yếu của việc tiếp nhận Nhân vị. Một người có thể theo đuổi tư tưởng nhân vị trong giáo dục, hoạt động xã hội, nghiên cứu triết học hoặc nhiều hình thức khác. Việc Nhu lựa chọn con đường tổ chức chính trị là một sự kiện lịch sử cần được giải thích bằng hoàn cảnh và hành động cụ thể của ông.
Điều cần theo dõi là quá trình tư tưởng được chuyển thành mục tiêu, mục tiêu được chuyển thành tổ chức, và tổ chức được trao quyền lực để thực hiện mục tiêu ấy.
Mỗi bước chuyển đều tạo ra những vấn đề mới. Đặc biệt, khi tổ chức tự nhận mình đại diện cho lợi ích của con người, nó phải chứng minh rằng con người vẫn có quyền phản biện và kiểm soát tổ chức ấy.
13. Khi Nhân vị trở thành nền tảng tư tưởng của một chính quyền
Sau năm 1954, Chủ nghĩa Nhân vị ngày càng gắn với dự án chính trị của chính quyền Ngô Đình Diệm. Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, nó được sử dụng như một nguồn tư tưởng để xây dựng căn tính chính trị khác với chủ nghĩa cộng sản.
Đây là một bước chuyển lịch sử quan trọng. Nhưng phải mô tả đúng bản chất của nó: một tư tưởng được đưa vào chính trị không nhất thiết giữ nguyên mọi đặc điểm của môi trường trí thức đã sản sinh ra nó.
Khi một chính quyền sử dụng Nhân vị, cần phân biệt ít nhất ba tầng.
Tầng thứ nhất: Mounier và phong trào nhân vị tại Pháp. Đây là nơi những nguyên tắc về con người, tự do, trách nhiệm và cộng đồng được phát triển trong bối cảnh khủng hoảng của nền văn minh châu Âu.
Tầng thứ hai: Nhu và quá trình tiếp nhận, lựa chọn, diễn giải. Đây là nơi phải nghiên cứu Nhu đã tiếp thu những nội dung nào, đặt chúng vào hoàn cảnh Việt Nam ra sao và chuyển chúng thành chương trình hoạt động như thế nào.
Tầng thứ ba: chính quyền Ngô Đình Diệm. Đây là nơi tư tưởng được sử dụng trong diễn ngôn chính trị, giáo dục, tổ chức xã hội và hoạt động nhà nước. Tầng này phải được đánh giá bằng chính sách, thiết chế và hành động thực tế, không chỉ bằng tuyên bố về mục tiêu.
Ba tầng ấy có quan hệ lịch sử, nhưng không thể thay thế cho nhau.
Nếu chính quyền tuyên bố lấy nhân vị làm nền tảng, câu hỏi không chỉ là tuyên bố ấy có phù hợp với một số nguyên tắc của Mounier hay không. Cần kiểm tra xem quyền tự do, phẩm giá, trách nhiệm và khả năng tham gia của con người được bảo đảm đến đâu trong thực tế.
Một chính quyền có thể thực sự tin vào một phần tư tưởng mà nó sử dụng. Nó cũng có thể lựa chọn những khía cạnh phù hợp với nhu cầu chính trị, hoặc làm biến đổi chúng trong quá trình tổ chức quyền lực. Không thể xác định điều nào đúng chỉ bằng việc nhìn vào tên gọi của học thuyết.
14. Phản đề: Nhân vị của Nhu có phải chỉ là một học thuyết chống cộng?
Không thể trả lời câu hỏi này chỉ bằng một chữ “có” hoặc “không”.
Nếu nói Nhân vị của Nhu chỉ là một khẩu hiệu chống cộng, ta có nguy cơ bỏ qua những hoạt động thảo luận về học thuyết xã hội Kitô giáo và những nỗ lực tìm kiếm một nền tảng tư tưởng thay thế cho các mô hình chính trị đương thời. Những hoạt động ấy cần được nghiên cứu nghiêm túc.
Nhưng nếu từ sự hiện diện của các hoạt động tư tưởng mà kết luận Nhân vị của Nhu luôn giữ nguyên nội dung triết học của Mounier, ta cũng đi quá xa.
Một tư tưởng có thể vừa được tin tưởng về mặt triết học, vừa được sử dụng như một nguồn chính danh chính trị. Hai chức năng này có thể cùng tồn tại. Vấn đề là chức năng nào chi phối trong từng hoàn cảnh, và những nguyên tắc nào được giữ lại hoặc bị thu hẹp khi tư tưởng bước vào bộ máy quyền lực.
Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, việc tìm một lựa chọn thay thế chủ nghĩa cộng sản là nhu cầu chính trị có thật. Nhưng một lựa chọn thay thế chỉ có ý nghĩa sâu sắc nếu nó xác lập được những nguyên tắc tích cực về quyền, tự do, trách nhiệm và giới hạn quyền lực, chứ không chỉ định nghĩa mình bằng điều nó chống lại.
Đây là phép thử quan trọng đối với dự án nhân vị của Nhu.
Nếu Nhân vị chỉ giúp xác định ai là đối thủ và ai thuộc về lực lượng chính trị của mình, thì nó chưa giải quyết đầy đủ câu hỏi về phẩm giá con người. Nếu nó còn đặt ra giới hạn đối với chính tổ chức nhân danh Nhân vị, thì khi ấy mới có thể khảo sát sâu hơn mức độ tư tưởng đã trở thành nguyên tắc kiểm soát quyền lực.
Chương này chưa đưa ra phán quyết cuối cùng về Nhu. Nó xác lập tiêu chuẩn để những chương sau có thể kiểm chứng ông bằng văn bản, hành động và thiết chế.
15. Đối thoại giả định: Mounier chất vấn Nhu về quyền lực
Cuộc đối thoại dưới đây do tác giả xây dựng để làm rõ sự khác biệt giữa nguyên tắc triết học và bài toán chính trị. Đây không phải biên bản lịch sử, cũng không phải lời nói có thật của Emmanuel Mounier hay Ngô Đình Nhu.
Nhu: Nếu một quốc gia đang đứng trước nguy cơ bị chủ nghĩa cộng sản chi phối, chẳng lẽ chúng ta không cần một tổ chức đủ mạnh để bảo vệ xã hội?
Mounier: Một tổ chức có năng lực có thể cần thiết. Nhưng năng lực của tổ chức không tự chứng minh rằng mọi hành động của nó đều đúng. Ông phải trả lời thêm: tổ chức ấy bảo vệ con người bằng cách nào, và ai bảo vệ con người khi chính tổ chức trở thành mối đe dọa đối với họ?
Nhu: Nếu tổ chức được xây dựng vì lợi ích chung thì sao?
Mounier: Lợi ích chung phải được giải thích và kiểm tra, chứ không thể chỉ được tuyên bố. Người bất đồng có còn được xem là một con người có quyền hay không? Họ có thể phản đối quyết định của tổ chức mà không bị tước bỏ phẩm giá hay không?
Nhu: Nhưng trong khủng hoảng, nếu mọi quyết định đều bị tranh luận, làm sao hành động kịp thời?
Mounier: Nhu cầu hành động không xóa bỏ câu hỏi về giới hạn. Một tổ chức có thể cần quyền quyết định nhanh trong một số hoàn cảnh; điều đó không có nghĩa nó được quyền tự xác định vô thời hạn những giới hạn của chính mình.
Cuộc đối thoại kết thúc ở một vấn đề mà không triết học nào có thể giải quyết bằng thiện chí đơn thuần: quyền lực cần có năng lực hành động, nhưng năng lực ấy phải đi cùng khả năng kiểm soát.
Đây là điểm Hưng Quốc muốn đặt ra khi nghiên cứu Nhu. Không thể chỉ hỏi ông muốn xây dựng một xã hội như thế nào. Phải hỏi thêm ông muốn tổ chức quyền lực ra sao, ai được quyền kiểm tra tổ chức, và những người chịu sự cai quản có công cụ nào để bảo vệ mình.
16. Trường hợp nghiên cứu: năm 1952 và sự chuyển dịch của tư tưởng
Năm 1952 là một mốc đáng chú ý trong quá trình nghiên cứu Nhân vị tại Việt Nam. Các công trình của Phi Vân Nguyễn và Shawn F. McHale cung cấp cơ sở để khảo sát những hội nghị về học thuyết xã hội Kitô giáo có sự tham gia của Ngô Đình Nhu và Fernand Parrel, trong đó những ý tưởng nhân vị được đưa ra như một lựa chọn thay thế cho chủ nghĩa cộng sản.
Ý nghĩa của mốc này không chỉ nằm ở việc một học thuyết được giới thiệu. Nó cho thấy Nhu tham gia vào một hoạt động kết nối tư tưởng với đời sống xã hội và chính trị.
Tuy nhiên, cần xác định chính xác nội dung của những hội nghị ấy bằng nguồn gốc: chương trình, diễn văn, biên bản, bài viết đương thời hoặc những nghiên cứu có dẫn chứng cụ thể. Không nên chỉ dựa vào mô tả tổng quát rằng Nhân vị được xem là một lựa chọn thay thế cho cộng sản rồi suy ra toàn bộ quan niệm chính trị của Nhu.
Ba câu hỏi cần được đặt ra.
Thứ nhất, Nhân vị được trình bày như một triết học về con người, một học thuyết xã hội Kitô giáo hay một chương trình chính trị? Nếu cả ba chức năng đều xuất hiện, chúng được liên kết với nhau như thế nào?
Thứ hai, Nhu nhấn mạnh những nội dung nào? Ông nói nhiều hơn về phẩm giá và trách nhiệm, về cộng đồng và đạo đức, hay về tổ chức và khả năng huy động lực lượng? Câu trả lời cần dựa trên văn bản chứ không thể suy ra từ vai trò của ông về sau.
Thứ ba, những ý tưởng được thảo luận đã dẫn đến hoạt động cụ thể nào? Chúng có được chuyển thành chương trình giáo dục, tổ chức xã hội, cơ chế tham gia chính trị hay những thiết chế bảo vệ quyền của người dân không?
Đây là những câu hỏi giúp phân biệt việc phổ biến một tư tưởng với việc xây dựng một chương trình chính trị dựa trên tư tưởng ấy.
Từ năm 1952 trở đi, việc nghiên cứu Nhu cần chuyển dần từ lịch sử ý tưởng sang lịch sử tổ chức: ai tham gia, nguồn lực đến từ đâu, tổ chức được hình thành như thế nào, và tư tưởng đóng vai trò gì trong việc xác định mục tiêu cũng như kỷ luật của tổ chức.
Đó cũng là cầu nối sang những chương tiếp theo về Nhu và nghệ thuật kiến tạo quyền lực.
17. Ranh giới giữa Mounier, Nhu và chính quyền Diệm
Có thể tóm tắt sự khác biệt giữa ba tầng nghiên cứu như sau:
| Vấn đề | Emmanuel Mounier | Ngô Đình Nhu | Chính quyền Ngô Đình Diệm |
|---|---|---|---|
| Bối cảnh | Khủng hoảng xã hội và chính trị châu Âu | Xã hội Việt Nam trong biến động thuộc địa, chiến tranh và khủng hoảng chính trị | Xây dựng và duy trì nhà nước Việt Nam Cộng hòa trong bối cảnh chiến tranh |
| Câu hỏi trung tâm | Con người phải được hiểu và sống như thế nào? | Có thể chuyển hóa tư tưởng thành một dự án xã hội và chính trị ra sao? | Tư tưởng được đưa vào diễn ngôn, chính sách và thiết chế nhà nước như thế nào? |
| Đối tượng nghiên cứu | Văn bản, lập luận và hoạt động của Mounier cùng phong trào Esprit | Văn bản, hoạt động và lựa chọn của Nhu | Chính sách, tổ chức, pháp luật và hành động thực tế của chính quyền |
| Phép thử | Tư tưởng có bảo vệ phẩm giá, tự do và trách nhiệm của con người không? | Nhu đã tiếp nhận, thay đổi và vận dụng những nguyên tắc ấy ra sao? | Quyền của con người được bảo vệ và quyền lực bị giới hạn đến mức nào? |
| Giới hạn suy luận | Không thể gán mọi khuynh hướng nhân vị cho Mounier | Không thể coi Nhu là bản sao của Mounier | Không thể coi chính quyền là hiện thân của Mounier chỉ vì sử dụng ngôn ngữ Nhân vị |
Bảng này không nhằm kết luận trước rằng Mounier đúng còn Nhu sai, hoặc ngược lại. Mục đích là giữ rõ đối tượng và tiêu chuẩn đánh giá.
Mounier phải được nghiên cứu qua tư tưởng và hoạt động của ông. Nhu phải được đánh giá qua cách ông tiếp nhận và vận dụng tư tưởng. Chính quyền Diệm phải được đánh giá bằng những gì nhà nước thực sự làm.
Nếu chính quyền hạn chế quyền tự do, không thể tự động quy trách nhiệm ấy cho Mounier. Nếu một số nguyên tắc nhân vị được thể hiện trong chính sách, cũng không thể từ đó kết luận toàn bộ chính quyền đã thực hiện đầy đủ triết học nhân vị.
Trách nhiệm lịch sử phải gắn với chủ thể cụ thể, hành động cụ thể và bằng chứng cụ thể.
18. Phép thử Hưng Quốc: nhân vị có được bảo vệ bằng thể chế không?
Hưng Quốc có thể tiếp nhận từ Mounier một nguyên tắc căn bản: nhà nước và các thiết chế xã hội phải phục vụ sự phát triển của con người, chứ không được biến con người thành phương tiện cho sự tồn tại của chính mình.
Nhưng để nguyên tắc ấy không chỉ là một lời tuyên bố đạo đức, cần chuyển nó thành những câu hỏi có thể kiểm chứng.
Người dân có quyền bày tỏ ý kiến trái với chính quyền không? Họ có thể thành lập hội đoàn, tham gia hoạt động xã hội và phản biện chính sách trong khuôn khổ pháp luật không? Người bị buộc tội có được xét xử công bằng không? Quyền lực hành pháp có bị kiểm soát bởi pháp luật và những thiết chế độc lập không? Người cầm quyền có thể bị điều tra, chất vấn, bãi nhiệm hoặc thay thế theo những thủ tục đã được quy định hay không?
Đây không phải những chi tiết nằm ngoài triết học về con người. Chúng là những điều kiện quyết định liệu phẩm giá và tự do có được bảo vệ trong đời sống chính trị hay không.
Nếu quyền tự do chỉ tồn tại khi người lãnh đạo cho phép, thì đó chưa phải một quyền được bảo đảm vững chắc. Nếu người dân chỉ được tham gia khi đồng ý với tổ chức cầm quyền, thì sự tham gia ấy chưa thể hiện đầy đủ quyền tự quyết. Nếu tòa án không thể bảo vệ người dân trước chính quyền, thì lời tuyên bố về phẩm giá vẫn có thể bị vô hiệu hóa khi quyền lực và quyền lợi xung đột.
Từ đây, Hưng Quốc đi từ một nguyên tắc triết học đến một yêu cầu thể chế: phải có luật pháp xác định giới hạn của quyền lực, cơ chế để người dân thực hiện quyền của mình và thủ tục buộc cơ quan công quyền chịu trách nhiệm khi vi phạm.
Điều này không có nghĩa thể chế có thể thay thế hoàn toàn đạo đức. Một nhà nước cần cả những người có trách nhiệm lẫn những quy tắc có khả năng kiểm soát người thiếu trách nhiệm. Nhưng trong tổ chức quyền lực, không thể lấy phẩm chất tốt đẹp được kỳ vọng ở người lãnh đạo làm sự bảo đảm duy nhất.
Nhân vị phải được bảo vệ không chỉ bằng lời hứa của người cầm quyền, mà bằng những quyền và thiết chế mà người cầm quyền không thể tùy tiện tước bỏ.
Đó là điểm Hưng Quốc muốn phát triển từ cuộc đối thoại với Mounier.
19. Một câu hỏi khó hơn dành cho Nhu
Giả sử Nhu khẳng định rằng ông tổ chức quyền lực để bảo vệ nhân vị. Câu trả lời ấy vẫn chưa đủ để xác định giá trị của dự án chính trị.
Hưng Quốc cần hỏi tiếp: nếu người bảo vệ nhân vị không còn tôn trọng nhân vị, điều gì sẽ xảy ra?
Nếu câu trả lời là người lãnh đạo phải có đạo đức, thì hệ thống vẫn phụ thuộc quá nhiều vào phẩm chất cá nhân. Nếu câu trả lời là tổ chức sẽ tự kiểm soát, phải chỉ ra ai giám sát tổ chức, ai có quyền phản đối và hậu quả nào xảy ra khi tổ chức vi phạm quy tắc của chính mình. Nếu câu trả lời là nhân dân kiểm soát, phải chứng minh người dân có công cụ thực tế nào để yêu cầu giải trình và thay đổi người cầm quyền.
Một hệ thống không thể được xem là có trách nhiệm giải trình chỉ vì người lãnh đạo tự nhận mình chịu trách nhiệm trước dân. Cần có quy trình và chủ thể độc lập đủ khả năng kiểm tra lời tuyên bố ấy.
Đây là sự khác biệt giữa đạo đức của người lãnh đạo và kiến trúc của thể chế. Đạo đức có thể giúp quyền lực được sử dụng đúng đắn; thể chế phải ngăn quyền lực tùy tiện ngay cả khi đạo đức của người cầm quyền không đủ.
Từ góc nhìn Hưng Quốc, một nhà nước trưởng thành không phải là nhà nước có những người lãnh đạo tốt mãi mãi. Đó là nhà nước có khả năng bảo vệ xã hội, duy trì pháp quyền và sửa chữa sai lầm ngay cả khi người lãnh đạo không còn tốt hoặc khi bộ máy công quyền đi chệch khỏi mục tiêu ban đầu.
Đây là phép thử mà mọi dự án chính trị nhân danh con người đều phải chấp nhận, kể cả dự án của Nhu.
20. Không quy mọi giới hạn của Nhu về Mounier
Sự thận trọng cần được áp dụng theo cả hai hướng.
Nếu một tổ chức hoặc chính quyền sử dụng ngôn ngữ nhân vị nhưng lại hạn chế quyền tự do, không thể tự động kết luận rằng những hạn chế ấy bắt nguồn từ triết học của Mounier. Tư tưởng có thể bị lựa chọn một phần, diễn giải lại, kết hợp với những quan niệm khác hoặc sử dụng cho những mục tiêu mà tác giả ban đầu không dự kiến.
Nhưng cũng không thể vì vậy mà xem mọi hành động chính trị nhân danh Nhân vị đều nằm ngoài phạm vi đánh giá về tư tưởng. Nếu một dự án chính trị tuyên bố lấy phẩm giá con người làm nền tảng, cần kiểm tra xem các quyết định của nó có mâu thuẫn với nguyên tắc ấy hay không.
Phải phân biệt nguồn gốc tư tưởng với trách nhiệm của người vận dụng, nhưng cũng phải đánh giá sự nhất quán giữa lời tuyên bố và hành động.
Mounier chịu trách nhiệm trước hết về những gì ông viết và lập luận. Nhu chịu trách nhiệm về cách ông tiếp nhận, lựa chọn và vận dụng những tư tưởng ấy. Chính quyền chịu trách nhiệm về chính sách, thiết chế và hành động của mình.
Ba tầng có thể giúp giải thích lẫn nhau, nhưng không thể dùng tầng này để miễn trừ trách nhiệm cho tầng khác.
Đó là nguyên tắc quan trọng của phương pháp Hưng Quốc: không kết án một tư tưởng chỉ bằng hành động của người sử dụng nó, nhưng cũng không để danh nghĩa cao đẹp của một tư tưởng che khuất hậu quả thực tế của quyền lực.
21. Từ nhân vị đến tổ chức và quyền lực
Đến đây, có thể nhận diện chuỗi vấn đề mà cuốn sách sẽ tiếp tục theo đuổi.
Mounier đặt câu hỏi về con người: phẩm giá, tự do, trách nhiệm và quan hệ cộng đồng phải được hiểu như thế nào?
Khi tư tưởng ấy được đưa vào hoàn cảnh Việt Nam, Nhu phải đối diện với câu hỏi về xã hội: những nguyên tắc ấy có thể giúp giải quyết cuộc khủng hoảng chính trị và xây dựng một trật tự quốc gia mới ra sao?
Khi muốn biến một quan niệm xã hội thành hành động, Nhu phải giải quyết bài toán tổ chức: ai tham gia, tổ chức được xây dựng bằng cách nào, mục tiêu được chuyển thành nhiệm vụ ra sao, và kỷ luật được duy trì bằng cơ chế nào?
Khi tổ chức có khả năng tác động đến nhà nước, vấn đề quyền lực xuất hiện: ai quyết định, ai kiểm soát, ai có quyền phản đối và điều gì xảy ra khi người điều khiển tổ chức đi ngược lại mục tiêu mà tổ chức tuyên bố theo đuổi?
Chuỗi chuyển dịch ấy không phải con đường tất yếu của mọi tư tưởng nhân vị. Nó là khung câu hỏi để nghiên cứu con đường cụ thể mà Nhu đã lựa chọn.
Điều đáng chú ý không chỉ là Nhu có tiếp nhận Nhân vị hay không. Câu hỏi sâu hơn là ông đã biến đổi tư tưởng ấy như thế nào khi đưa nó vào một dự án tổ chức chính trị, và những biến đổi đó có ý nghĩa gì đối với cách ông nhìn nhận quyền lực.
Từ đây, nghiên cứu không thể dừng ở việc so sánh những câu chữ tương đồng giữa Mounier và Nhu. Cần tìm những văn bản cho thấy Nhu hiểu các khái niệm ra sao, những quyết định cho thấy ông sử dụng chúng thế nào và những thiết chế cho thấy quyền lực thực sự được tổ chức theo nguyên tắc nào.
Đó là con đường từ lịch sử tư tưởng đến lịch sử chính trị.
22. Quy luật vận hành nhìn từ Hưng Quốc
Từ cuộc đối thoại với Mounier, Hưng Quốc có thể rút ra ba nguyên tắc liên kết với nhau.
Thứ nhất, con người là chủ thể của sự phát triển quốc gia, không phải vật liệu để nhà nước tùy ý huy động. Một quốc gia không thể trưởng thành bền vững nếu người dân chỉ được xem như nguồn lao động, nguồn lực kinh tế hoặc lực lượng phục vụ một mục tiêu do người khác quyết định.
Thứ hai, phẩm giá và tự do phải được chuyển hóa thành những quyền có khả năng thực hiện. Một xã hội không thể bảo vệ nhân vị chỉ bằng giáo dục đạo đức hoặc lời kêu gọi trách nhiệm. Cần có pháp luật, cơ chế tham gia, quyền phản biện và những thiết chế bảo vệ người dân trước sự lạm quyền.
Thứ ba, quyền lực phải bị giới hạn ngay cả khi nó nhân danh những mục tiêu tốt đẹp. Không có tổ chức nào được miễn kiểm soát chỉ vì tuyên bố mình phục vụ dân tộc, tôn giáo, cách mạng hay nhân vị. Mục tiêu càng cao đẹp, yêu cầu giải trình càng cần rõ ràng, bởi quyền lực nhân danh lý tưởng có thể trở nên đặc biệt khó bị chất vấn.
Ba nguyên tắc này liên kết thành một lập luận:
Nhân vị đòi hỏi con người có phẩm giá và khả năng tự quyết. Thể chế phải bảo vệ những điều kiện ấy. Quyền lực phải bị giới hạn để không trở thành mối đe dọa đối với chính những giá trị mà nó tuyên bố bảo vệ.
Đây là phần Hưng Quốc có thể phát triển từ triết học nhân vị. Nhưng cần nói rõ: những yêu cầu về phân quyền, quyền công dân và trách nhiệm giải trình không tự động xuất hiện đầy đủ trong mọi văn bản của Mounier. Chúng là bước phát triển thể chế mà Hưng Quốc đưa ra khi chuyển từ triết học về con người sang lý thuyết tổ chức quốc gia.
Sự phân biệt này giúp công trình vừa tiếp nhận được giá trị của Mounier, vừa giữ được lập trường độc lập trong việc đánh giá Nhu.
23. Kết luận chương: Ai bảo vệ con người khi quyền lực nhân danh con người?
Emmanuel Mounier không phải Ngô Đình Nhu. Chủ nghĩa Nhân vị của Mounier không đồng nhất với dự án chính trị của Nhu, và cả hai cũng không thể được đồng nhất với toàn bộ hoạt động của chính quyền Ngô Đình Diệm.
Mounier hình thành tư tưởng của mình trong một châu Âu khủng hoảng. Ông phê phán một nền văn minh có nguy cơ biến con người thành công cụ của lợi ích vật chất, đồng thời cảnh giác với những hệ thống tập thể đòi hỏi con người phải hy sinh tự do và phẩm giá cho một mục tiêu tuyệt đối.
Từ Pháp, những ý tưởng nhân vị được truyền bá đến Việt Nam qua nhiều trung gian và được đặt vào một hoàn cảnh lịch sử khác. Ngô Đình Nhu là một nhân vật quan trọng trong quá trình đưa các ý tưởng ấy vào những cuộc thảo luận về tương lai xã hội và chính trị Việt Nam. Nhưng mức độ ông tiếp nhận Mounier, những gì ông lựa chọn hoặc thay đổi, và cách ông vận dụng Nhân vị trong tổ chức chính trị cần tiếp tục được xác định bằng văn bản và chứng cứ cụ thể.
Điểm quyết định xuất hiện khi tư tưởng về con người bước vào chính trị. Một triết học có thể khẳng định phẩm giá; một tổ chức có thể tuyên bố phục vụ con người; một chính quyền có thể lấy Nhân vị làm nền tảng tư tưởng. Nhưng không một tuyên bố nào tự nó chứng minh rằng quyền lực thực sự tôn trọng con người.
Câu hỏi phải được đặt ra là: người dân có quyền gì trước nhà nước? Họ có thể phản đối, tổ chức, giám sát và yêu cầu giải trình đến đâu? Khi chính quyền vượt quá giới hạn, có cơ chế nào buộc quyền lực phải dừng lại và chịu trách nhiệm?
Đó là nơi triết học về con người gặp bài toán thể chế.
Nhân vị không thể chỉ là lý tưởng mà người cầm quyền tuyên bố bảo vệ. Nó phải trở thành nguyên tắc giới hạn chính người cầm quyền.
Đây là điểm Hưng Quốc tiếp nhận từ cuộc đối thoại với Mounier và dùng để khảo sát con đường của Nhu. Không chỉ hỏi Nhu đã tin vào điều gì, mà còn hỏi những niềm tin ấy đã được chuyển thành cơ chế nào; không chỉ hỏi ông muốn xây dựng một xã hội ra sao, mà còn hỏi xã hội ấy có khả năng kiểm soát người tổ chức nó hay không.
Chương tiếp theo sẽ chuyển từ lịch sử tư tưởng sang câu hỏi nền tảng của trật tự chính trị: con người đứng ở đâu trước nhà nước?
Nếu nhân vị thực sự là trung tâm, nhà nước không thể đứng trên phẩm giá của con người chỉ vì nó nhân danh lợi ích chung. Nhưng để nguyên tắc ấy trở thành hiện thực, cần xác định những quyền không thể bị tùy tiện tước bỏ, những giới hạn mà quyền lực phải tuân thủ và những cơ chế giúp người dân bảo vệ mình.
Đó là bước chuyển từ triết học về con người sang nền tảng của một nhà nước có trách nhiệm.
Hoàng Phong Nhã
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
A. Tác phẩm nguyên bản của Emmanuel Mounier
- Emmanuel Mounier, “Refaire la Renaissance,” Esprit, số đầu tiên, tháng 10 năm 1932.
- Emmanuel Mounier, “Qu’est-ce que le personnalisme?”, Esprit, tập 3, số 27, ngày 1 tháng 12 năm 1934, tr. 357–367. Cần đối chiếu bản gốc để xác nhận đầy đủ nội dung và số trang trước khi trích dẫn trực tiếp.
- Emmanuel Mounier, Manifeste au service du personnalisme, 1936.
- Emmanuel Mounier, Le personnalisme, Presses Universitaires de France, 1949. Khi sử dụng bản dịch tiếng Anh Personalism, cần ghi rõ ấn bản được trích dẫn, tránh trộn niên đại bản tiếng Pháp với bản dịch.
- Emmanuel Mounier, “Situation du personnalisme,” Esprit, tháng 1 năm 1946.
B. Nghiên cứu về Chủ nghĩa Nhân vị tại Việt Nam
- Phi Vân Nguyễn, “The Vietnamization of Personalism: The Role of Missionaries in the Spread of Personalism in Vietnam, 1930–1961,” French Colonial History, tập 17, 2017, tr. 103–134.
- Shawn F. McHale, “A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963,” Journal of Asian Studies. Cần xác nhận chính xác tập, số, năm và trang từ bản xuất bản trước khi hoàn thiện thư mục.
- Các nghiên cứu lịch sử về phong trào Esprit, Chủ nghĩa Nhân vị Pháp, tư tưởng Công giáo xã hội và quan niệm về các thiết chế trung gian. Khi sử dụng khái niệm subsidiarity, cần phân biệt lịch sử của nguyên tắc này trong truyền thống Công giáo xã hội với tư tưởng riêng của Mounier.
C. Tư liệu cần bổ sung cho các chương tiếp theo
- Tài liệu nguyên bản về các hội nghị học thuyết xã hội Kitô giáo tại Việt Nam năm 1952, gồm chương trình, bài phát biểu, biên bản và báo chí đương thời nếu có.
- Văn bản, bài viết, thư từ hoặc ghi chép của Ngô Đình Nhu có thể xác định trực tiếp cách ông tiếp nhận và diễn giải Chủ nghĩa Nhân vị.
- Văn kiện, chính sách, tài liệu tổ chức và hồ sơ chính quyền Việt Nam Cộng hòa dùng để đánh giá sự chuyển hóa của Nhân vị thành ngôn ngữ chính trị và thực tiễn quản trị.
Ghi chú phương pháp
Trong bản thảo hoàn chỉnh, cần tách rõ ba loại phát biểu:
- Dữ kiện lịch sử: có thể kiểm chứng từ văn bản nguyên bản, hồ sơ lưu trữ hoặc nghiên cứu học thuật có dẫn nguồn.
- Diễn giải của giới nghiên cứu: phải gắn với tác giả và công trình cụ thể, đồng thời xem xét phạm vi và giới hạn của lập luận.
- Luận điểm Hưng Quốc: là lập trường và tiêu chuẩn đánh giá của tác giả, phải được trình bày công khai như một lập luận độc lập.
Những lời đối thoại giữa Mounier và Nhu trong chương này là đối thoại giả định, không phải trích dẫn lịch sử. Chúng chỉ có chức năng làm rõ vấn đề triết học và thể chế, không được dùng làm chứng cứ về suy nghĩ hoặc phát ngôn thực tế của hai nhân vật.


19:08
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 comments:
Đăng nhận xét