CHƯƠNG 7 - TRIẾT LÝ VIỆT – TRIẾT LÝ ĐẤT NƯỚC

CHƯƠNG VII

HỘI TỤ – SỨC MẠNH CỦA MỘT NỀN VĂN HÓA

Từ tiếp xúc, lựa chọn đến khả năng tự tạo mình

Một nền văn hóa mạnh không phải vì nó không chịu ảnh hưởng từ bên ngoài, mà vì nó có khả năng biến những cuộc gặp gỡ thành năng lực của chính mình.

1. Câu hỏi của một nền văn hóa mở

Một dân tộc không thể phát triển trong cô lập. Con người di chuyển, hàng hóa lưu thông, tôn giáo truyền bá, kỹ thuật lan tỏa, tư tưởng vượt qua biên giới. Không có nền văn hóa lớn nào hoàn toàn đứng ngoài những dòng chảy ấy.

Nhưng mở cửa đặt ra một câu hỏi:

Làm thế nào để tiếp nhận cái mới mà không đánh mất khả năng tự tạo mình?

Đây là câu hỏi đặc biệt có ý nghĩa đối với Việt Nam.

Trong lịch sử, người Việt tiếp xúc với nhiều nguồn văn hóa khác nhau: Trung Hoa, Champa, Khmer, các cộng đồng Hoa và Chăm, thế giới hàng hải Đông Nam Á, rồi phương Tây và thế giới toàn cầu hiện đại.

Những nguồn ảnh hưởng ấy không đi vào một xã hội trống.

Chúng gặp những cộng đồng đã có ngôn ngữ, tín ngưỡng, phong tục, ký ức, thiết chế và nhu cầu riêng.

Vì thế, câu hỏi không chỉ là:

Việt Nam đã tiếp nhận những gì?

Mà quan trọng hơn:

Những thứ khác nhau đã được đặt cạnh nhau, va chạm và tổ chức thành cái gì?

Đó là vấn đề của hội tụ.

2. Ranh giới với Chương III: Tiếp nhận khác với Hội tụ

Đây là ranh giới cần được khóa rõ để hai chương không chồng lên nhau.

Chương III – Tiếp thu và Việt hóa tập trung vào một yếu tố được tiếp nhận từ bên ngoài.

Câu hỏi trung tâm của Chương III là:

Một yếu tố ngoại sinh đi vào Việt Nam bằng cách nào, được lựa chọn và biến đổi ra sao để trở thành một phần của đời sống Việt Nam?

Ở đó, trọng tâm là:

Tiếp xúc → Tiếp nhận → Lựa chọn → Việt hóa.

Chương VII đặt câu hỏi khác.

Ở đây, không chỉ có một yếu tố đi vào một xã hội, mà có nhiều nguồn khác biệt cùng gặp nhau.

Câu hỏi là:

Một xã hội làm gì khi nhiều truyền thống, cộng đồng, lợi ích và cách sống cùng hiện diện trong một không gian?

Trọng tâm chuyển thành:

Khác biệt → Tương tác → Tổ chức → Tạo giá trị mới.

Có thể nói ngắn gọn:

Chương III nghiên cứu cách một cái bên ngoài trở thành một phần của cái Việt.

Chương VII nghiên cứu cách nhiều cái khác nhau cùng gặp nhau và tạo thành một cấu trúc mới.

Vì vậy, “Việt hóa” không phải nội dung chính của Chương VII. Nó chỉ được nhắc lại khi cần chứng minh rằng chủ thể văn hóa có khả năng biến đổi những gì mình tiếp nhận.

Đây là điểm phân cách quan trọng:

Chương III

Chương VII

Tiếp thu và Việt hóa

Hội tụ

Một yếu tố → một môi trường, Nhiều yếu tố → một không gian tương tác, Trọng tâm: biến đổi cái được nhận, tổ chức sự khác biệt

Câu hỏi: “Ta biến cái bên ngoài thành gì và ta làm gì với nhiều cái khác nhau cùng tồn tại?”

Kết quả: một yếu tố trở thành một phần của đời sống Việt, xuất hiện quan hệ, cấu trúc hoặc giá trị mới

Nhờ ranh giới này, Chương VII không cần kể lại toàn bộ lịch sử tiếp thu văn hóa của Việt Nam.

3. Hội tụ không phải là có nhiều thứ cùng tồn tại

Có nhiều người, nhiều tôn giáo hay nhiều truyền thống cùng sống trong một thành phố chưa đủ để gọi là hội tụ. Đó mới là đa dạng.

Các cộng đồng có thể tồn tại song song mà hầu như không tương tác. Là đa văn hóa, nhưng chưa nhất thiết là hội tụ.

Hai nền văn hóa có thể trao đổi hàng hóa. Đó là giao lưu, nhưng chưa nhất thiết tạo ra một cấu trúc mới.

Một xã hội có thể gia nhập những mạng lưới quốc tế. Là hội nhập, nhưng hội nhập cũng chưa tự động tạo ra sáng tạo.

Vì vậy, trong Triết lý Việt, hội tụ được hiểu hẹp hơn:

Hội tụ là quá trình trong đó những khác biệt tương tác với nhau và được một chủ thể tổ chức thành những quan hệ hoặc giá trị mới. Điểm quyết định nằm ở chữ “tổ chức”.

Nếu chỉ có sự hiện diện, chưa đủ.

Nếu chỉ có trao đổi, có pha trộn, cũng chưa đủ. Phải có một kết quả mới có thể nhận diện được.

4. Hội tụ cần một chủ thể

Không có chủ thể thì chỉ có dòng chảy.

Chủ thể có thể là một cá nhân, một cộng đồng, một thành phố hoặc rộng hơn là cả một xã hội. Không nhất thiết phải kiểm soát mọi yếu tố. Điều quan trọng là nó có khả năng lựa chọn cách quan hệ với những yếu tố khác nhau. Đây là lý do cùng một nguồn ảnh hưởng nhưng ở những xã hội khác nhau có thể tạo ra những kết quả khác nhau.

Chủ thể có thể tiếp nhận.

Nhưng cũng có thể từ chối.

Có thể kết hợp, cải biến, và tạo ra một cách sử dụng hoàn toàn mới.

Do đó, hội tụ không đồng nghĩa với hòa tan.

Một nền văn hóa càng có khả năng lựa chọn thì càng có khả năng mở cửa mà không đánh mất mình.

5. Hội tụ không phải lúc nào cũng hòa hợp

Cần tránh một cách nhìn quá đẹp về hội tụ. Khi những cộng đồng khác nhau gặp nhau, không chỉ có trao đổi và học hỏi. Có thể có xung đột,  bất bình đẳng về quyền lực, và cưỡng ép.

Có những truyền thống biến mất không phải vì tự nguyện lựa chọn mà vì điều kiện lịch sử thay đổi. Do đó, hội tụ phải được nhìn cùng với quyền lực.

Một nền văn hóa không chỉ cần hỏi:

“Chúng ta đã học được gì từ nhau?”

mà còn phải hỏi:

“Ai có quyền quyết định cái gì được giữ lại, cái gì bị loại bỏ và cái gì trở thành chuẩn mực chung?”. Câu hỏi ấy làm cho khái niệm hội tụ trở nên thực tế hơn. Nó không phải câu chuyện về một xã hội nơi mọi khác biệt cuối cùng đều hòa thuận. Mà là câu chuyện về cách một xã hội xử lý khác biệt trong điều kiện lịch sử cụ thể.

6. Ba án lệ lịch sử

6.1. Tam giáo: nhiều truyền thống trong một đời sống

Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo có nguồn gốc và hệ thống tư tưởng khác nhau.

Trong lịch sử Việt Nam, chúng không đơn giản được hòa thành một tôn giáo duy nhất.

Nhưng những yếu tố của chúng có thể cùng xuất hiện trong đời sống.

Một gia đình có thể giữ nghi lễ chịu ảnh hưởng Nho giáo, đi chùa theo truyền thống Phật giáo và đồng thời duy trì những thực hành dân gian có lớp ảnh hưởng Đạo giáo.

Điều đáng chú ý không phải là nói ba hệ tư tưởng ấy “giống nhau”. Chúng không giống nhau. Mà đáng chú ý là đời sống xã hội có khả năng chứa nhiều hệ ý nghĩa mà không nhất thiết phải biến chúng thành một học thuyết duy nhất.

Đó là một dạng năng lực tổ chức sự khác biệt.

6.2. Champa: nhìn hội tụ cùng với lịch sử và quyền lực

Quan hệ Việt – Chăm cho thấy rõ giới hạn của cách hiểu hội tụ như một quá trình hòa hợp.

Champa là một chủ thể lịch sử với nhà nước, xã hội, thương mại, tôn giáo và nghệ thuật riêng. Trong quá trình biến đổi của không gian miền Trung, người Việt, người Chăm và nhiều cộng đồng khác đã cùng góp phần tạo nên những lớp lịch sử chồng lên nhau.

Nhưng những quá trình ấy cũng gắn với chiến tranh, di dân, thay đổi quyền lực và biến đổi lãnh thổ.

Vì vậy, khi nói về sự hội tụ của văn hóa Việt Nam, không thể chỉ kể câu chuyện một chiều:

một bên tiếp nhận – một bên cung cấp.

Cần nhìn thấy nhiều chủ thể cùng tác động vào một không gian, dù vị thế của họ trong từng thời kỳ không giống nhau. Đây cũng là điều phải tránh hình ảnh “vùng đất trống” trong cách kể lịch sử. Một không gian trước khi được một cộng đồng mới tổ chức lại thường đã có cư dân, ký ức và văn hóa của những cộng đồng khác.

6.3. Hội An: từ tiếp xúc đến một không gian mới

Hội An là một trường hợp đặc biệt rõ về khả năng biến gặp gỡ thành không gian sống.

Trong lịch sử thương mại của mình, Hội An là nơi gặp gỡ của người Việt, người Hoa, người Nhật và thương nhân từ nhiều khu vực khác.

Nhưng Hội An không trở thành bản sao của Trung Hoa, Nhật Bản hay châu Âu.

Kiến trúc, tín ngưỡng, thương mại và cách tổ chức đô thị tạo thành một chỉnh thể riêng.

Giá trị của trường hợp này nằm ở chỗ: nhiều nguồn có thể nhận diện được, nhưng tổng thể không thể quy giản về một nguồn duy nhất.

Và đây chính là điều mà khái niệm hội tụ muốn nắm bắt.

7. Tiêu chí đánh giá một quá trình hội tụ

Nếu hội tụ chỉ được hiểu như một hình ảnh đẹp về sự gặp gỡ, khái niệm này rất dễ trở thành khẩu hiệu.Vì vậy cần có tiêu chí.

Thứ nhất: Có sự khác biệt thực sự

Nếu các yếu tố vốn đã giống nhau, không thể nói nhiều về quá trình hội tụ.

Cần xác định những truyền thống, cộng đồng, tri thức hoặc phương thức sống khác nhau đã gặp nhau.

Thứ hai: Có tương tác

Sự tồn tại song song chưa đủ. Phải có trao đổi, ảnh hưởng, tranh luận, cạnh tranh hoặc học hỏi giữa các bên.

Thứ ba: Có chủ thể lựa chọn một quá trình bị áp đặt hoàn toàn không nên được mô tả đơn giản như một thành công của hội tụ.

Cần hỏi:

Ai lựa chọn? Ai có quyền từ chối? Ai quyết định chuẩn mực?

Thứ tư: Có biến đổi hai chiều hoặc đa chiều

Nếu chỉ một bên thay đổi còn bên kia hoàn toàn không tác động, đó có thể là truyền bá hoặc áp đặt hơn là hội tụ.Tuy nhiên, biến đổi không nhất thiết phải cân bằng tuyệt đối.

Thứ năm: Xuất hiện một giá trị hoặc cấu trúc mới

Đây là tiêu chí quan trọng nhất.

Sau quá trình gặp gỡ phải xuất hiện một thứ có đặc điểm mới: một lối sống, ngôn ngữ, nghệ thuật, kiến trúc, tri thức, thiết chế, sản phẩm hoặc mạng lưới xã hội.

Thứ sáu: Chủ thể vẫn còn năng lực tự quyết

Nếu kết quả cuối cùng khiến một cộng đồng mất hoàn toàn khả năng lựa chọn và trở thành bản sao hoặc phụ thuộc, cần thận trọng khi gọi đó là hội tụ.

Thứ bảy: Kết quả có khả năng tồn tại

Một sự pha trộn nhất thời chưa đủ. Một sản phẩm văn hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó được xã hội sử dụng, truyền lại, cải biến hoặc phát triển tiếp.Từ đó có thể đưa ra một bộ câu hỏi ngắn:

Có khác biệt không? Có tương tác không? Ai là chủ thể? Có sự biến đổi không? Có giá trị mới không? Chủ thể còn khả năng tự quyết không? Kết quả có sống được qua thời gian không?

Nếu câu trả lời phần lớn là “có”, ta có cơ sở mạnh hơn để nói về hội tụ.

8. Phản đề: đóng kín, sao chép hay hòa tan?

Ba cực cần tránh là đóng kín, sao chép và hòa tan. Đóng kín bảo vệ được một phần truyền thống nhưng có thể làm giảm khả năng học hỏi.

Sao chép giúp tiếp nhận nhanh nhưng không tạo ra năng lực tự chủ. Hòa tan tạo ra sự pha trộn nhưng có nguy cơ làm mất khả năng lựa chọn. Vì vậy, vấn đề không phải chọn giữa đóng cửa và mở cửa.

Vấn đề là:

Có đủ năng lực để mở cửa mà vẫn giữ quyền lựa chọn hay không? .Đây là nơi hội tụ gặp khái niệm chủ thể văn hóa. Một xã hội mạnh không phải xã hội không chịu ảnh hưởng. Mà là xã hội có khả năng xử lý ảnh hưởng.

9. Căn tính không phải là đứng yên

Nếu căn tính được hiểu là giữ nguyên tất cả những gì đã có, thì mọi thay đổi đều trở thành một mối đe dọa.

Nhưng văn hóa không tồn tại như một vật trưng bày trong bảo tàng. Nó sống bằng cách được sử dụng, sửa đổi và truyền lại.

Vì vậy:

Căn tính không chỉ nằm ở những gì một cộng đồng giữ nguyên, mà còn nằm ở cách cộng đồng ấy biến đổi mà vẫn nhận ra mình.

Một ngôn ngữ có thể vay mượn nhưng vẫn có cấu trúc riêng. Một nền ẩm thực có thể tiếp nhận nguyên liệu mới và tạo ra món ăn mới. Một thành phố có thể tiếp nhận nhiều kiểu kiến trúc nhưng hình thành một không gian riêng. Một xã hội có thể học hỏi tư tưởng và kỹ thuật của thế giới mà không nhất thiết trở thành bản sao của nơi đã phát sinh chúng. Căn tính vì thế không phải một bức tường. Nó là khả năng định hướng sự thay đổi.

10. Hội tụ trong thời đại toàn cầu

Ngày nay, tốc độ tiếp xúc lớn hơn mọi thời kỳ trước. Một ý tưởng có thể đi qua nhiều quốc gia trong vài giờ. Một công nghệ có thể được phát triển ở nhiều nơi cùng lúc. Một sản phẩm văn hóa có thể mang dấu ấn của nhiều quốc gia.Điều đó làm cho câu hỏi về chủ thể trở nên quan trọng hơn.

Nếu một xã hội chỉ tiêu thụ những gì thế giới tạo ra, nó chủ yếu là người tiếp nhận.

Nếu chỉ sao chép, nó phụ thuộc vào năng lực sáng tạo của người khác. Nếu có khả năng học hỏi, cải biến và tạo ra giá trị mới, nó trở thành một chủ thể tham gia vào dòng sáng tạo toàn cầu. Vì vậy, trong thời đại toàn cầu hóa, bảo vệ văn hóa không thể chỉ có nghĩa là giữ lại cái cũ. Nó còn có nghĩa là:

có khả năng tạo ra cái mới từ chính những gì mình học được.

11. Công thức của hội tụ

Từ những phân tích trên, có thể đề xuất công thức:

HỘI TỤ = KHÁC BIỆT + CHỦ THỂ + TƯƠNG TÁC + BIẾN ĐỔI + GIÁ TRỊ MỚI

Dấu “+” không phải phép cộng định lượng.

Nó biểu thị những thành phần cần được xem xét đồng thời.

Khác biệt tạo ra cái để gặp. Chủ thể tạo ra khả năng lựa chọn. Tương tác làm các yếu tố tác động lẫn nhau. Biến đổi tạo ra hình thức mới. Giá trị mới là dấu hiệu cho thấy quá trình đã vượt qua sự cùng tồn tại đơn thuần.

Công thức này cũng giúp phân biệt:

Cùng tồn tại chưa chắc là hội tụ.

Trao đổi , pha trộn , hội nhập chưa chắc là hội tụ.

Hội tụ chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi sự gặp gỡ tạo ra một năng lực hoặc giá trị mới mà trước đó chưa có dưới hình thức ấy.

12. Từ hội tụ đến sáng tạo

Đến đây, một câu hỏi mới xuất hiện. Nếu một xã hội có khả năng tổ chức sự khác biệt, điều gì quyết định nó có thể đi xa hơn? Câu trả lời là tri thức và sáng tạo. Không hiểu thì khó lựa chọn.

Không có tri thức thì khó phân biệt điều nên học với điều nên từ chối. Không có năng lực sáng tạo thì những gì tiếp nhận có thể chỉ dừng ở việc tái sử dụng. Vì vậy, hội tụ không phải điểm kết thúc của Triết lý Việt. Nó là một cầu nối.

Từ cội nguồn, con người bước vào thế giới. Từ thế giới, con người gặp những khác biệt. Từ khác biệt, con người học hỏi. Từ học hỏi, con người tạo ra tri thức. Từ tri thức, con người có khả năng sáng tạo.

Có thể diễn đạt thành một dòng vận động:

CỘI NGUỒN → HỘI TỤ → TRI THỨC → SÁNG TẠO → ĐÓNG GÓP

Nếu Chương III hỏi:

Ta đã biến cái bên ngoài thành cái của mình như thế nào?

thì Chương VII hỏi:

Ta có thể biến sự khác biệt giữa nhiều nguồn lực thành cái mới như thế nào?

Và chương tiếp theo phải đi vào điều kiện để làm được việc ấy:

Tri thức.

KẾT LUẬN

Gặp thế giới để tạo ra chính mình. Lịch sử của một nền văn hóa không chỉ là lịch sử của những gì nó bảo tồn.Mà còn là lịch sử của những gì nó gặp, những gì nó lựa chọn, những gì nó biến đổi và những gì nó tạo ra. Việt Nam cũng vậy.

Giá trị của một nền văn hóa không nằm ở việc nó chưa từng chịu ảnh hưởng từ bên ngoài.

Điều đáng quan tâm hơn là:

sau mỗi cuộc gặp gỡ, nó còn khả năng tự quyết và sáng tạo đến đâu.

Đó là ý nghĩa của hội tụ trong Triết lý Việt.

Không đóng cửa để giữ mình.

Không mở cửa để đánh mất mình.

Mở cửa để học hỏi, giữ chủ thể để lựa chọn và sáng tạo để trở thành chính mình.

Nếu Cội nguồn giúp trả lời ta từ đâu đến,

Tiếp thu – Việt hóa giúp trả lời ta đã biến những gì tiếp nhận thành cái của mình ra sao,

thì Hội tụ đặt ra một câu hỏi rộng hơn:

Khi nhiều khác biệt cùng gặp nhau, ta có biến được chúng thành một nguồn lực mới hay không? Câu hỏi ấy dẫn Triết lý Việt tới một tầng tiếp theo. Bởi muốn lựa chọn, phải hiểu. Muốn biến đổi, phải có tri thức. Muốn sáng tạo, phải vượt qua giới hạn của những gì đã biết.

Hội tụ mở cửa. Tri thức cho khả năng hiểu. Sáng tạo mở ra khả năng đóng góp.Và từ đây, Triết lý Việt bước sang câu hỏi về Tri thức – nguồn lực quyết định khả năng tự tạo tương lai của một dân tộc.

Hoàng phong nhã 

Posted in: TRIẾT LÝ VIỆT