CHƯƠNG 22 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ - TỪ BẤT ĐỒNG TƯ TƯỞNG ĐẾN QUY KẾT “CHỐNG ĐẢNG

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

CHƯƠNG XXII

TỪ BẤT ĐỒNG TƯ TƯỞNG ĐẾN QUY KẾT “CHỐNG ĐẢNG”

Luận đề trung tâm

Vụ “Xét lại chống Đảng” không thể được hiểu đầy đủ nếu gộp mọi bất đồng về tư tưởng, đường lối và chiến lược thành một hành vi chống Đảng. Giữa việc có quan điểm khác với đường lối chính thức, việc bị gắn nhãn “xét lại” và việc bị quy kết tham gia hoạt động chống tổ chức tồn tại những khoảng cách cần được chứng minh bằng tư liệu lịch sử.

Vấn đề cốt lõi không chỉ là những người bị xử lý đã nghĩ gì, mà còn là cơ chế nào đã chuyển sự khác biệt về tư tưởng thành vấn đề tổ chức, rồi thành vấn đề an ninh. Quá trình ấy diễn ra trong bối cảnh tranh chấp Trung–Xô, chiến tranh Việt Nam leo thang và những bất đồng về chiến lược trong nội bộ Đảng Lao động Việt Nam.

Đối với Lê Đức Thọ, cần đặt thêm một câu hỏi riêng: ông tham gia vào quá trình ấy ở khâu nào, với tư cách gì và bằng hành động cụ thể nào? Chức vụ của ông tạo cơ sở để khảo sát trách nhiệm chính trị và tổ chức, nhưng không thể tự nó chứng minh ông đã chỉ đạo từng vụ bắt giữ hoặc chịu trách nhiệm cá nhân ngang nhau đối với mọi trường hợp.

Câu hỏi trung tâm

Bằng cách nào, trong giai đoạn từ cuộc tranh chấp Trung–Xô đến các vụ bắt giữ năm 1967, bất đồng tư tưởng được chuyển thành tiêu chí đánh giá chính trị và quy kết “chống Đảng”; và Lê Đức Thọ đã tham gia vào quá trình chuyển hóa ấy ở mức độ nào?

Để trả lời, chương này tập trung vào bốn vấn đề:

1. Phân biệt bất đồng tư tưởng, bất đồng đường lối, vi phạm kỷ luật tổ chức và hành vi chống tổ chức.
2. Khảo sát cách khái niệm “chủ nghĩa xét lại hiện đại” được tiếp nhận và vận dụng trong bối cảnh chính trị miền Bắc.
3. Làm rõ vai trò của hồ sơ, quan hệ cá nhân, giả thuyết về mạng lưới và sự tham gia của cơ quan an ninh trong quá trình xử lý.
4. Xác định giới hạn của những kết luận hiện có về trách nhiệm của Lê Đức Thọ.

Các bước dưới đây là trình tự nghiên cứu cần kiểm chứng, không phải bằng chứng rằng mọi trường hợp đều trải qua cùng một quy trình hoặc rằng mọi người bị xử lý đều có cùng một hành vi.

---

1. Một người bất đồng có phải là “xét lại”?

Đây là câu hỏi đầu tiên cần đặt ra trước khi nghiên cứu hồ sơ những người bị xử lý trong vụ thường được gọi là “Xét lại chống Đảng”.

Trong một tổ chức chính trị, bất đồng có thể xuất hiện ở nhiều cấp độ. Một người có thể không đồng ý với một chính sách kinh tế; cho rằng chiến lược quân sự quá mạo hiểm; đánh giá tích cực hơn về đường lối của Liên Xô so với Trung Quốc; phản đối một quyết định của lãnh đạo; hoặc phê bình cách tổ chức và vận hành của Đảng.

Những biểu hiện đó không đương nhiên có cùng ý nghĩa chính trị. Càng không thể chỉ từ một bất đồng đơn lẻ mà kết luận người đó tham gia hoạt động chống tổ chức.

Muốn xác định một người bị xem là “xét lại” theo nghĩa nào, trước hết phải tìm hiểu tiêu chí mà tổ chức sử dụng trong thời điểm cụ thể. Muốn chuyển từ nhận định “xét lại” sang quy kết “chống Đảng”, cần làm rõ thêm hành vi nào bị coi là chống tổ chức, bằng chứng nào được viện dẫn và cơ quan nào đưa ra kết luận.

Đây là khoảng cách giữa quan điểm của một người, cách tổ chức đánh giá người ấy và sự thật có thể xác lập từ hồ sơ.

Ba tầng này có thể liên hệ với nhau, nhưng không được coi là một.

2. “Xét lại” và nguồn gốc quốc tế của cuộc tranh luận

“Revisionism” — thường được dịch là “chủ nghĩa xét lại” — không phải thuật ngữ mới xuất hiện tại Việt Nam trong thập niên 1960. Nó đã có lịch sử lâu dài trong phong trào xã hội chủ nghĩa châu Âu, gắn với những tranh luận về cách diễn giải chủ nghĩa Marx và con đường đi tới chủ nghĩa xã hội.

Tuy nhiên, trong cuộc xung đột Trung–Xô, cụm từ “chủ nghĩa xét lại hiện đại” mang một ý nghĩa chính trị cụ thể hơn. Lãnh đạo Trung Quốc sử dụng thuật ngữ này để phê phán đường lối của Nikita Khrushchev và Đảng Cộng sản Liên Xô sau Đại hội XX năm 1956.

Các tranh luận liên quan đến chung sống hòa bình với phương Tây, khả năng tránh chiến tranh giữa các cường quốc, con đường cách mạng, vai trò của đấu tranh vũ trang và quyền xác định đường lối của phong trào cộng sản quốc tế.

Nghiên cứu của Lorenz M. Lüthi cho thấy xung đột Trung–Xô không chỉ là mâu thuẫn cá nhân giữa Mao Trạch Đông và Khrushchev. Nó phát triển thành một cuộc tranh chấp về ý thức hệ, chiến lược quốc tế, lợi ích quốc gia và quyền lãnh đạo trong phong trào cộng sản.

Vì vậy, khi thuật ngữ “xét lại” được vận dụng trong nội bộ Việt Nam, nó đã mang theo lịch sử và sức nặng chính trị của cuộc tranh chấp quốc tế này.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai điều: nguồn gốc của một thuật ngữ và cách thuật ngữ ấy được sử dụng trong một hoàn cảnh cụ thể. Việc một khái niệm được sử dụng ở Trung Quốc không có nghĩa mọi cách vận dụng tại Việt Nam đều giống Trung Quốc, cũng không có nghĩa mọi người bị gọi là “xét lại” đều có cùng quan điểm hoặc quan hệ chính trị.

3. Khi khái niệm quốc tế trở thành vấn đề chính trị trong nước

Một khái niệm lý luận không tự động trở thành căn cứ xử lý cán bộ. Để điều đó xảy ra, phải có những cơ chế tiếp nhận, diễn giải và vận dụng trong tổ chức chính trị.

Tại miền Bắc Việt Nam, cuộc tranh luận Trung–Xô liên quan trực tiếp đến những vấn đề có ý nghĩa sống còn đối với lãnh đạo Đảng Lao động Việt Nam:

• Quan hệ với Liên Xô và Trung Quốc.
• Chiến lược cách mạng và phương thức tiến hành chiến tranh.
• Khả năng thương lượng với Hoa Kỳ.
• Quan hệ giữa đấu tranh quân sự và giải pháp chính trị.
• Đường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.
• Quan niệm về đoàn kết, kỷ luật và thống nhất tư tưởng trong Đảng.

Hội nghị Trung ương 9 khóa III, diễn ra tháng 12 năm 1963, là một mốc quan trọng để nghiên cứu cách cuộc tranh luận quốc tế được đưa vào sinh hoạt lãnh đạo của Đảng Lao động Việt Nam.

Muốn xác định chính xác ý nghĩa của hội nghị này, cần đối chiếu văn kiện gốc, nội dung nghị quyết, các bài phát biểu và cách những quan điểm được triển khai sau hội nghị. Không nên chỉ dựa vào những diễn giải được viết nhiều năm sau đó.

Điều cần làm rõ là từ thời điểm nào, trong những văn bản nào và với phạm vi nào, “chống chủ nghĩa xét lại hiện đại” trở thành một yêu cầu chính trị trong nước.

Nhưng ngay cả khi một đường lối đã được xác lập, câu hỏi tiếp theo vẫn chưa được giải đáp:

Ai bị xem là người xét lại, dựa trên tiêu chí nào và bằng chứng gì?

Đó là bước chuyển từ một cuộc tranh luận về đường lối sang việc đánh giá những con người cụ thể.

4. Không phải mọi người có quan điểm gần Liên Xô đều giống nhau

Một điểm cần đặc biệt thận trọng là quan hệ giữa một cán bộ Việt Nam với Liên Xô.

Trong thập niên 1960, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vẫn duy trì quan hệ và nhận viện trợ từ Liên Xô, dù quan hệ giữa Moskva và Bắc Kinh ngày càng căng thẳng. Bởi vậy, việc một người đánh giá cao Liên Xô, từng học tập tại Liên Xô, tiếp xúc với chuyên gia Liên Xô hoặc đồng tình với một số quan điểm của Moskva không thể tự nó chứng minh người đó chống Đảng.

Cần phân biệt ít nhất ba loại quan hệ:

Ảnh hưởng tư tưởng: một người tiếp nhận hoặc đồng tình với một số quan điểm chính trị, lý luận hay chiến lược.

Quan hệ cá nhân: một người có quan hệ công tác, học tập hoặc giao tiếp với cá nhân thuộc một quốc gia hay tổ chức nước ngoài.

Quan hệ tổ chức: một người tham gia một cơ cấu, mạng lưới hoặc hoạt động có sự phối hợp và mục tiêu được xác định.

Ba loại quan hệ có thể giao nhau, nhưng không thể suy ra loại này chỉ từ sự tồn tại của loại khác.

Muốn xác định một người có tham gia hoạt động chính trị có tổ chức hay không, phải tìm chứng cứ về hành động, sự phối hợp, mục tiêu và vai trò của người đó. Quan điểm gần Liên Xô không phải bằng chứng thay thế cho những yếu tố này.

5. Bất đồng về đường lối chiến tranh là một vấn đề khác

Từ năm 1963, các tranh luận về đường lối ngày càng gắn với cuộc chiến tranh đang mở rộng tại Việt Nam.

Trong hoàn cảnh đó, bất đồng về mức độ quyết liệt, thời điểm hành động, khả năng thương lượng hoặc quan hệ giữa chiến tranh và ngoại giao có thể bị xem là vấn đề chính trị nghiêm trọng.

Tuy nhiên, một người cho rằng chiến tranh cần được tiến hành thận trọng hơn chưa vì thế đã trở thành người phản bội. Một người ủng hộ thương lượng cũng chưa đương nhiên là người chống lại tổ chức. Muốn đánh giá chính xác, cần xác định người đó đã phát biểu gì, trong hoàn cảnh nào, trước ai và với mục đích gì.

Những câu hỏi cần đặt ra gồm:

• Người đó chỉ nêu ý kiến trong thảo luận nội bộ hay tìm cách tổ chức hoạt động riêng?
• Họ phê bình đường lối hay chủ động cản trở việc thực hiện một quyết định đã được thông qua?
• Có bằng chứng về việc truyền bá quan điểm, phối hợp hành động hoặc hình thành tổ chức hay không?
• Có quan hệ với một tổ chức nước ngoài không, và nếu có thì nội dung quan hệ là gì?
• Cơ quan xử lý đã dựa vào hành vi cụ thể hay chủ yếu dựa vào cách diễn giải tư tưởng và quan hệ của người đó?

Không thể trả lời những câu hỏi này bằng chức vụ, danh tiếng, xuất thân hay quan hệ cá nhân của một người.

6. Từ “khác ý” đến “sai đường lối”

Trong một đảng có kỷ luật tổ chức cao, cần phân biệt quyền trình bày ý kiến khác với nghĩa vụ tuân thủ những quyết định đã được thông qua theo quy định của tổ chức.

Một người có thể phản đối một chính sách trong quá trình thảo luận. Sau khi quyết định được thông qua, tổ chức có thể yêu cầu thành viên thực hiện quyết định chung. Nếu người đó tiếp tục công khai chống lại quyết định, tổ chức có thể xem xét vấn đề kỷ luật.

Nhưng ngay cả khi có vi phạm kỷ luật, vẫn cần xác định tính chất và mức độ của vi phạm. Không phải mọi hành vi bất tuân đều có cùng mức độ nghiêm trọng, càng không phải mọi vi phạm kỷ luật đều cấu thành hoạt động chống Đảng.

Cần khảo sát riêng từng loại biện pháp:

• Phê bình hoặc yêu cầu kiểm điểm.
• Cảnh cáo hay áp dụng hình thức kỷ luật khác.
• Điều chuyển công tác, cách chức hoặc khai trừ.
• Theo dõi, thẩm vấn hoặc điều tra.
• Bắt giữ, quản thúc hoặc áp dụng biện pháp an ninh.

Danh sách này không hàm ý rằng mọi trường hợp đều trải qua đầy đủ các bước trên. Nó là khung phân loại để nghiên cứu xem từng người đã bị xử lý bằng biện pháp nào, theo trình tự nào và bởi cơ quan nào.

Cũng không nên dùng một thuật ngữ bao quát như “đàn áp” để thay thế việc mô tả những hành động cụ thể. Muốn đánh giá một biện pháp là hợp pháp, quá mức hay mang tính thanh lọc chính trị, trước hết phải xác định biện pháp ấy đã được áp dụng ra sao.

7. Từ “sai đường lối” đến quy kết “chống Đảng”

Đây là bước chuyển cần được khảo sát nghiêm ngặt nhất.

“Sai đường lối” có thể là nhận định rằng một người có quan điểm không phù hợp với chính sách của tổ chức. “Chống Đảng”, trong cách sử dụng chính trị của thời kỳ này, thường hàm ý một mức độ đối kháng cao hơn: không chỉ khác quan điểm mà còn bị cho là chống lại tổ chức hoặc tìm cách làm suy yếu tổ chức.

Nhưng một nhãn hiệu chính trị không thể thay thế việc xác định hành vi.

Nếu một người bị quy kết “chống Đảng”, cần hỏi:

• Hành vi cụ thể nào bị xem là chống Đảng?
• Có văn bản, cuộc họp, hoạt động phối hợp hay chỉ thị nào liên quan?
• Người đó có tổ chức một mạng lưới hay chỉ trao đổi quan điểm với những người khác?
• Có chứng cứ độc lập về hoạt động bị quy kết hay chỉ có nhận định trong hồ sơ của cơ quan xử lý?
• Người bị quy kết có cơ hội giải trình hoặc phản bác hay không?
• Kết luận được đưa ra bởi cơ quan nào, vào thời điểm nào và trên cơ sở nào?

Nếu hồ sơ chỉ ghi một người là “phần tử chống Đảng” mà không mô tả hành vi cụ thể, tài liệu đó vẫn có giá trị lịch sử: nó cho biết cơ quan lập hồ sơ đã đánh giá người ấy như thế nào. Tuy nhiên, giá trị chứng minh hành vi thực tế sẽ hạn chế hơn so với một hồ sơ nêu rõ hành động, thời gian, địa điểm và chứng cứ liên quan.

Đây là nguyên tắc quan trọng để tránh biến ngôn ngữ của cơ quan quyền lực thành kết luận lịch sử mà không qua kiểm chứng.

8. Hoàng Minh Chính: từ phê bình lý luận đến quy kết chính trị

Hoàng Minh Chính là một trường hợp trọng tâm cần được nghiên cứu riêng.

Ông từng giữ vị trí quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu lý luận của Đảng. Sau đó, ông trở thành một trong những nhân vật nổi bật bị quy kết trong vụ “Xét lại chống Đảng”.

Các nghiên cứu về lịch sử chính trị miền Bắc đề cập đến bản thảo Về chủ nghĩa giáo điều ở Việt Nam, thường được mô tả là một văn bản dài, trong đó Hoàng Minh Chính phê bình những vấn đề về lý luận, tổ chức và mức độ dân chủ trong Đảng. Lien-Hang T. Nguyen đặt trường hợp của ông trong bối cảnh rộng hơn của những bất đồng về chiến lược và đấu tranh nội bộ tại Hà Nội.

Tuy nhiên, trước khi sử dụng văn bản này làm bằng chứng cho bất kỳ kết luận nào, cần xác minh bản gốc, niên đại, dung lượng, nội dung đầy đủ, người nhận và phạm vi lưu hành. Cũng cần phân biệt điều văn bản thực sự viết với cách những cơ quan đương thời hoặc những nhà nghiên cứu sau này diễn giải nó.

Từ một văn bản phê bình lý luận đến kết luận rằng tác giả tham gia âm mưu chống chính quyền là một khoảng cách lớn. Muốn đi qua khoảng cách đó, phải có những chứng cứ bổ sung về hoạt động, mục tiêu và hành vi tổ chức.

Trường hợp Hoàng Minh Chính vì thế đặt ra hai câu hỏi độc lập:

Thứ nhất, nội dung phê bình của ông thể hiện bất đồng tư tưởng và đường lối ở mức độ nào?

Thứ hai, cơ quan quyền lực đã dựa vào những chứng cứ nào để chuyển sự bất đồng ấy thành căn cứ xử lý chính trị và an ninh?

Không nên dùng câu trả lời cho câu hỏi thứ nhất để mặc nhiên trả lời câu hỏi thứ hai.

9. Một văn bản phê bình có phải là hành vi chống Đảng?

Không nhất thiết.

Một người viết rằng đường lối hiện hành có sai lầm có thể đang đưa ra một nhận định chính trị. Một người đề nghị thay đổi tổ chức có thể đang kiến nghị cải cách. Một người tổ chức một mạng lưới nhằm thực hiện hành động đối kháng có tổ chức lại là trường hợp khác.

Ba tình huống này cần được phân biệt bằng nội dung và hành vi, không chỉ bằng nhãn hiệu mà người khác gắn cho chúng.

Đối với một văn bản chính trị, cần xem xét:

1. Nội dung: tác giả phê bình điều gì, sử dụng lập luận nào và đề xuất giải pháp gì?
2. Mục đích: văn bản nhằm thuyết phục, cải cách, phản đối hay phục vụ một hoạt động tổ chức cụ thể?
3. Đối tượng tiếp nhận: văn bản gửi cho lãnh đạo, lưu hành nội bộ hay phổ biến rộng rãi?
4. Phạm vi lưu hành: có bằng chứng về việc phân phối có tổ chức hay không?
5. Hành động đi kèm: có hoạt động phối hợp, tổ chức hoặc chỉ đạo nào được xác minh độc lập hay không?

Các câu hỏi ấy đặc biệt cần thiết khi nghiên cứu những văn bản của Hoàng Minh Chính và những người bị quy kết khác.

Một văn bản phê bình có thể là chứng cứ về quan điểm của tác giả; tự nó không đủ chứng minh một âm mưu tổ chức. Muốn khẳng định có âm mưu, phải xác lập được các yếu tố liên quan bằng chứng cứ cụ thể.

10. Khi một người bị đặt vào một “mạng lưới”

Một đặc điểm cần khảo sát trong vụ việc năm 1967 là những người bị bắt hoặc quản thúc thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau: chính trị, quân đội, bộ máy nhà nước, nghiên cứu lý luận và văn hóa.

Martin Grossheim cho rằng quan hệ của một số người với Võ Nguyên Giáp là một yếu tố cần được đặt trong bối cảnh đấu tranh nội bộ của miền Bắc. Các nghiên cứu khác cũng xem xét sự giao thoa giữa bất đồng đường lối, quan hệ với Liên Xô và cạnh tranh quyền lực.

Những cách giải thích này đáng được khảo sát, nhưng không nên biến một giả thuyết về mạng lưới thành kết luận áp dụng đồng loạt cho mọi người bị xử lý.

Quan hệ với Võ Nguyên Giáp có thể mang nhiều dạng: cấp trên và cấp dưới, đồng nghiệp, quan hệ công tác, quan hệ cá nhân hoặc cùng chia sẻ một số quan điểm chính trị. Chỉ khi xác định được nội dung quan hệ và những hành động liên quan, nhà nghiên cứu mới có thể đánh giá ý nghĩa của nó.

Một người làm việc dưới quyền Võ Nguyên Giáp không đương nhiên là thành viên của một phe chính trị. Một người có quan hệ cá nhân với ông cũng không đương nhiên tham gia hoạt động chống Đảng. Ngược lại, nếu có bằng chứng về sự phối hợp chính trị có tổ chức, quan hệ ấy có thể trở thành một dữ kiện cần phân tích.

Điểm mấu chốt là không để khái niệm “mạng lưới” trở thành bằng chứng thay thế cho hành vi của từng cá nhân.

11. Khi liên đới thay thế cho chứng cứ

Trong những vụ việc có yếu tố thanh lọc chính trị, quan hệ giữa người với người có thể trở thành một phần của hồ sơ đánh giá.

Một người bị chú ý vì quan hệ với người thứ hai. Người thứ hai lại có quan hệ với người thứ ba. Nếu các mối liên hệ tiếp tục được nối với nhau mà không xác định nội dung và mục đích, một mạng lưới có thể được dựng lên từ những quan hệ vốn không cùng bản chất.

Về mặt chứng cứ, cần phân biệt:

• A biết B.
• A làm việc với B.
• A có cùng quan điểm với B.
• A trao đổi chính trị với B.
• A phối hợp với B trong một hoạt động cụ thể.
• A tham gia một tổ chức có mục tiêu và phương thức hoạt động được xác định.

Đây là những mệnh đề khác nhau, đòi hỏi những loại chứng cứ khác nhau.

Việc chứng minh A biết B không đủ để kết luận A tham gia hoạt động của B. Việc chứng minh A cùng quan điểm với B cũng không đủ để kết luận hai người đã phối hợp hành động.

Muốn xác lập trách nhiệm cá nhân, cần quay trở lại hành vi của từng người, xác định họ đã làm gì, vào thời điểm nào và trong mối quan hệ nào với những người khác.

Nguyên tắc này không nhằm phủ nhận khả năng tồn tại của những mạng lưới chính trị. Nó nhằm bảo đảm rằng mạng lưới được xác lập bằng chứng cứ, thay vì được suy ra chỉ từ danh sách những người có quan hệ với nhau.

12. Võ Nguyên Giáp và giả thuyết về đấu tranh phe phái

Vụ “Xét lại chống Đảng” thường được giải thích theo nhiều hướng. Một hướng nhấn mạnh xung đột ý thức hệ Trung–Xô; hướng khác chú ý đến những bất đồng về chiến lược chiến tranh; hướng thứ ba nhấn mạnh đấu tranh quyền lực trong nội bộ lãnh đạo miền Bắc.

Lien-Hang T. Nguyen, trong Hanoi’s War, đặt những tranh chấp này trong mối liên hệ giữa chiến lược chiến tranh, quan hệ quốc tế và cạnh tranh nội bộ. Martin Grossheim cũng xem xét vai trò của quan hệ chính trị và những người gần gũi với Võ Nguyên Giáp khi nghiên cứu vụ việc.

Những cách giải thích này không nhất thiết loại trừ nhau. Một cuộc tranh chấp quốc tế có thể tác động đến lựa chọn chiến lược trong nước; những bất đồng chiến lược có thể gắn với cạnh tranh quyền lực; và sự cạnh tranh ấy có thể ảnh hưởng đến cách cơ quan lãnh đạo đánh giá từng cán bộ.

Tuy nhiên, phải phân biệt ba mệnh đề:

Thứ nhất: yếu tố phe phái có thể góp phần giải thích bối cảnh và động lực của vụ việc.

Thứ hai: một số người bị xử lý có thể có quan hệ gần gũi hoặc cùng chia sẻ một số quan điểm với Võ Nguyên Giáp.

Thứ ba: tất cả những người bị xử lý đều là thành viên của một phe thống nhất và bị bắt chỉ vì thuộc phe ấy.

Mệnh đề thứ ba không thể suy ra tự động từ hai mệnh đề đầu. Nó cần bằng chứng riêng về tổ chức, quan điểm, hành động và lý do xử lý của từng người.

Tương tự, việc một cuộc thanh lọc đem lại lợi thế cho một nhóm lãnh đạo không tự động chứng minh rằng mọi biện pháp trong cuộc thanh lọc đều được thiết kế chỉ nhằm mục tiêu phe phái.

Nghiên cứu nghiêm túc phải cho phép nhiều động lực cùng tồn tại, nhưng cũng phải kiểm chứng riêng từng động lực thay vì dùng một lời giải thích duy nhất cho toàn bộ sự kiện.

13. Lê Đức Thọ xuất hiện ở đâu trong quá trình này?

Đây là điểm cần đưa trở lại trung tâm của cuốn sách.

Lê Đức Thọ giữ vị trí cao trong hệ thống lãnh đạo và công tác tổ chức cán bộ của Đảng Lao động Việt Nam. Với tư cách Trưởng Ban Tổ chức Trung ương và thành viên Bộ Chính trị, ông là một nhân vật cần được khảo sát khi nghiên cứu việc đánh giá lập trường, bố trí cán bộ và xử lý những người bị xem là không phù hợp với đường lối chính thức.

Nhưng từ vị trí đó đến việc xác định ông đã làm gì trong từng trường hợp vẫn còn một khoảng cách chứng cứ.

Những câu hỏi cần trả lời gồm:

• Ông có tham gia xây dựng hoặc triển khai chủ trương chống “xét lại” hay không?
• Ông đã phát biểu gì trong các cuộc họp liên quan?
• Ông có đề xuất xử lý những cá nhân cụ thể không?
• Ông có tham gia lập hoặc duyệt danh sách những người bị theo dõi, điều tra hay bắt giữ không?
• Ông có đề nghị điều tra, phản đối biện pháp nào hoặc yêu cầu xem xét lại trường hợp nào không?
• Quan hệ công tác giữa Ban Tổ chức Trung ương và Bộ Công an được tổ chức ra sao trong những vụ việc cụ thể?
• Những quyết định nào thuộc thẩm quyền tập thể, những quyết định nào thuộc cơ quan chuyên môn và những hành động nào có thể quy trực tiếp cho cá nhân?

Đây không phải những câu hỏi có thể trả lời chỉ bằng tiểu sử hoặc sơ đồ chức vụ. Cần đối chiếu văn kiện, biên bản, hồ sơ tổ chức, tài liệu an ninh, hồi ký và lời kể của những người trực tiếp tham gia.

Nếu chưa có chứng cứ đủ sức xác lập một hành động cụ thể, kết luận phải dừng ở mức tương ứng.

14. Chức vụ không phải bằng chứng của hành động

Chương XX đã đặt ra nguyên tắc phân biệt quyền lực chính thức, khả năng tác động và hành động thực tế. Chương này cần áp dụng nguyên tắc ấy vào vụ “Xét lại chống Đảng”.

Việc Lê Đức Thọ giữ chức Trưởng Ban Tổ chức Trung ương trong giai đoạn liên quan là một dữ kiện về vị trí của ông trong hệ thống quyền lực. Nó tạo cơ sở để đặt câu hỏi về trách nhiệm tổ chức, nhưng không tự chứng minh ông đã ra lệnh bắt một cá nhân cụ thể.

Muốn xác lập hành động ấy, cần tìm những chứng cứ như:

• Chỉ thị hoặc văn bản có liên quan.
• Biên bản họp ghi nhận ý kiến hoặc quyết định.
• Hồ sơ thể hiện việc đề xuất, phê duyệt hoặc chuyển giao chỉ đạo.
• Lời khai hoặc hồi ký trực tiếp có thể đối chiếu.
• Tài liệu của cơ quan thực hiện cho thấy nguồn gốc của quyết định.
• Những chứng cứ độc lập khác đủ sức xác lập mối liên hệ giữa ông và hành động được khảo sát.

Không phải loại chứng cứ nào cũng có giá trị như nhau. Một lời kể hồi cố có thể giúp xác định hướng nghiên cứu, nhưng cần được đối chiếu với tài liệu đương thời và những nguồn độc lập khi có thể.

Nếu chưa tìm thấy chứng cứ xác định ai đã ra lệnh, cách viết phù hợp là: chưa xác định được người ra lệnh từ những tài liệu hiện có.

Cách diễn đạt đó không khẳng định rằng mệnh lệnh không tồn tại. Nó chỉ giới hạn kết luận trong phạm vi chứng cứ đã kiểm tra.

15. Không có chữ ký không đồng nghĩa với vô can

Nguyên tắc trên có một chiều ngược lại cũng quan trọng.

Trong hệ thống quyền lực tập thể, người có ảnh hưởng không nhất thiết trực tiếp ký mọi văn bản. Một quyết định có thể được thông qua trong cuộc họp; chỉ đạo có thể được truyền đạt qua cấp dưới; cơ quan chuyên môn có thể thực hiện một chủ trương đã được xác lập ở cấp trên.

Vì vậy, không tìm thấy chữ ký của Lê Đức Thọ trên một lệnh bắt giữ không đủ để kết luận ông hoàn toàn không liên quan đến quá trình dẫn tới việc bắt giữ.

Nhưng khả năng một quyết định được truyền đạt bằng con đường khác cũng không phải bằng chứng rằng ông đã chỉ đạo.

Muốn xác định vai trò thực tế, phải tìm mối liên hệ giữa ông với quá trình ra quyết định, truyền đạt và thực hiện. Những chứng cứ ấy có thể nằm ở nhiều loại tài liệu khác nhau, chứ không nhất thiết chỉ ở một văn bản mang chữ ký.

Ở đây cần phân biệt:

Không tìm thấy chứng cứ về sự tham gia không đồng nghĩa với đã có chứng cứ chứng minh không tham gia.

Tương tự, có vị trí và khả năng tác động không đồng nghĩa với đã thực tế tác động.

Đây là cách tránh hai sai lầm đối lập: quy trách nhiệm chỉ từ chức vụ, hoặc miễn trừ trách nhiệm chỉ vì chưa tìm thấy chữ ký trực tiếp.

16. Từ năm 1963 đến năm 1967: một quá trình cần được tái dựng

Vụ việc năm 1967 không nên được nghiên cứu như một sự kiện hoàn toàn tách biệt khỏi những diễn biến trước đó.

Năm 1963: tranh chấp quốc tế trở thành vấn đề trong nội bộ Đảng

Hội nghị Trung ương 9 khóa III là mốc quan trọng để khảo sát việc Đảng Lao động Việt Nam xác định lập trường trước cuộc tranh chấp Trung–Xô và vấn đề “chủ nghĩa xét lại hiện đại”.

Cần sử dụng văn kiện gốc để xác định chính xác nội dung, phạm vi và hệ quả của những quyết định liên quan.

Năm 1964: mở rộng đấu tranh tư tưởng

Các nghiên cứu của Martin Grossheim xem xét chiến dịch chống “chủ nghĩa xét lại hiện đại” trong lĩnh vực tư tưởng và văn hóa, đồng thời đặt chiến dịch này trong mối liên hệ với vụ việc năm 1967.

Để xác định mối liên hệ ấy, cần phân biệt những điểm nối đã được chứng minh bằng tài liệu với những diễn giải về sự liên tục giữa hai giai đoạn.

Giai đoạn 1965–1966: chiến tranh leo thang

Sự leo thang của chiến tranh làm tăng sức ép lên các quyết định quân sự, ngoại giao và tổ chức. Đây là bối cảnh quan trọng để nghiên cứu những bất đồng trong lãnh đạo.

Tuy nhiên, không thể chỉ từ bối cảnh chiến tranh mà kết luận rằng một biện pháp an ninh cụ thể đã được quyết định vì lý do quân sự hay phe phái. Động lực của từng biện pháp cần được xác định bằng chứng cứ.

Năm 1967: bắt giữ và quản thúc

Trong giai đoạn này, nhiều cán bộ và nhân vật thuộc những lĩnh vực khác nhau bị bắt giữ hoặc quản thúc. Nghiên cứu của Grossheim và Lien-Hang T. Nguyen giúp đặt những sự kiện đó trong bối cảnh rộng hơn của chính trị nội bộ miền Bắc.

Nhưng danh sách người bị xử lý, thời điểm bắt giữ, căn cứ chính thức và quá trình ra quyết định phải được tái dựng từ hồ sơ từng trường hợp.

Nhìn theo trình tự thời gian có thể giúp phát hiện mối liên hệ giữa các sự kiện. Nó không tự chứng minh rằng mọi sự kiện đều nằm trong một kế hoạch thống nhất đã được định trước từ năm 1963.

17. Từ tranh luận tư tưởng đến hoạt động an ninh

Một trong những vấn đề trung tâm của vụ việc là quá trình chuyển từ đánh giá tư tưởng sang điều tra và xử lý an ninh.

Có thể đặt ra một chuỗi câu hỏi nghiên cứu:

1. Quan điểm nào bị xem là không phù hợp với đường lối?
2. Những cá nhân nào bị đánh giá là mang quan điểm ấy?
3. Cơ quan nào thu thập, lưu trữ và đánh giá thông tin về họ?
4. Quan hệ giữa những người này được xác định bằng chứng cứ gì?
5. Khi nào sự khác biệt tư tưởng được diễn giải thành dấu hiệu của hoạt động có tổ chức?
6. Cơ quan nào quyết định chuyển từ đánh giá chính trị sang biện pháp an ninh?
7. Ai đề xuất, ai phê duyệt, ai chuyển lệnh và ai trực tiếp thực hiện?

Đây là những câu hỏi để tái dựng quá trình, không phải khẳng định rằng mọi người bị xử lý đều đi qua đầy đủ bảy bước.

Ban Tổ chức Trung ương và Bộ Công an có chức năng khác nhau. Một bên phụ trách công tác tổ chức, cán bộ của Đảng; bên kia thực hiện những nhiệm vụ thuộc lĩnh vực công an và an ninh. Trong thực tế, các chức năng ấy có thể giao nhau khi một cán bộ bị đánh giá về lập trường chính trị đồng thời trở thành đối tượng điều tra.

Tuy nhiên, muốn xác định hai cơ quan đã phối hợp ra sao trong vụ việc cụ thể, cần có chứng cứ về thẩm quyền, trao đổi thông tin, chuyển hồ sơ và chỉ đạo. Không nên suy ra toàn bộ cơ chế chỉ từ chức năng chung của hai cơ quan.

18. Người thực hiện không nhất thiết là người quyết định

Một cán bộ công an trực tiếp bắt giữ một người là bằng chứng về vai trò thực hiện của cán bộ ấy. Nhưng điều đó chưa xác định ai quyết định bắt giữ.

Một cán bộ tổ chức lập hồ sơ hoặc đề xuất xử lý là bằng chứng về công việc người đó thực hiện. Nó chưa tự chứng minh người đó là người đưa ra chủ trương ban đầu.

Ngược lại, một lãnh đạo cấp cao có thể tham gia quyết định chính sách mà không trực tiếp thực hiện từng vụ việc.

Vì vậy, việc nghiên cứu trách nhiệm cần truy theo chuỗi:

Đề xuất → thảo luận hoặc phê duyệt → chuyển chỉ đạo → thực hiện → xử lý sau đó.

Chuỗi này là khung phân tích, không phải một trình tự bắt buộc giống nhau trong mọi trường hợp. Có vụ việc có thể thiếu một mắt xích trong hồ sơ hiện còn; có vụ việc có thể được tiến hành theo quy trình khác.

Khi tài liệu chưa đủ để xác định một mắt xích, cần ghi rõ điều chưa biết, thay vì tự điền khoảng trống bằng suy đoán.

Đối với Lê Đức Thọ, câu hỏi không chỉ là ông có giữ vị trí có khả năng ảnh hưởng hay không, mà còn là có thể xác lập mối liên hệ nào giữa ông và từng mắt xích của quá trình xử lý.

19. “Chống Đảng” là dữ kiện về một kết luận, không tự động là bằng chứng đầy đủ về hành vi

Trong hồ sơ lịch sử, một người có thể được mô tả là “xét lại”, “chống Đảng” hoặc bằng những thuật ngữ chính trị tương tự.

Những từ ngữ này cần được giữ đúng bối cảnh và thời điểm sử dụng. Chúng là dữ kiện quan trọng về cách cơ quan quyền lực nhìn nhận và phân loại đối tượng.

Nhưng nhà nghiên cứu cần đặt thêm câu hỏi: căn cứ nào dẫn đến kết luận ấy?

Nếu hồ sơ mô tả hành vi cụ thể, nêu thời gian, địa điểm, người tham gia và chứng cứ liên quan, có thể tiếp tục đối chiếu từng chi tiết với nguồn khác.

Nếu hồ sơ chỉ đưa ra nhãn hiệu mà không mô tả hành vi, nhà nghiên cứu có thể xác nhận cách cơ quan đánh giá người đó, nhưng chưa thể từ đó kết luận rằng mọi nội dung hàm ý trong nhãn hiệu đều đã được chứng minh.

Điều này không có nghĩa mặc nhiên phủ nhận kết luận của cơ quan đương thời. Nó có nghĩa rằng kết luận ấy phải được xem như một đối tượng cần nghiên cứu, thay vì trở thành điểm kết thúc của nghiên cứu.

Một hồ sơ có thể cho biết cơ quan quyền lực đã nghĩ gì về một người. Muốn biết người ấy thực sự đã làm gì, phải tiếp tục khảo sát chứng cứ.

20. Có thể đồng thời tồn tại hành vi sai phạm và biện pháp xử lý quá mức

Một nguyên tắc cần giữ vững khi nghiên cứu các vụ thanh lọc chính trị là không buộc hai câu hỏi độc lập phải có cùng một câu trả lời.

Câu hỏi thứ nhất: người bị xử lý đã làm gì, và hành vi ấy có thể được xác lập đến đâu?

Câu hỏi thứ hai: cơ quan quyền lực đã xử lý người đó như thế nào, dựa trên căn cứ nào và với mức độ tương xứng ra sao?

Một người có thể đã thực hiện hành vi vi phạm kỷ luật hoặc tham gia hoạt động chống lại tổ chức. Điều đó không tự động chứng minh mọi biện pháp áp dụng đối với người ấy đều hợp lý, cần thiết hoặc tương xứng.

Ngược lại, nếu một người bị xử lý bằng biện pháp quá mức hoặc thiếu căn cứ, điều đó cũng không tự động chứng minh người ấy hoàn toàn không có hành vi bị xem xét.

Hai vấn đề cần được khảo sát độc lập, sau đó mới đối chiếu với nhau.

Đây không phải cách né tránh phán định. Trái lại, đó là điều kiện để phán định có căn cứ: xác định hành vi, xác định chứng cứ, xác định biện pháp và đánh giá mối quan hệ giữa chúng.

21. Ba tầng trách nhiệm của Lê Đức Thọ

Ở giai đoạn nghiên cứu này, trách nhiệm của Lê Đức Thọ cần được phân tích thành ba tầng. Đây là khung khảo sát, không phải kết luận rằng ông đã chịu trách nhiệm ở mức độ cụ thể nào trong mọi vụ việc.

Tầng thứ nhất: trách nhiệm gắn với chức vụ

Lê Đức Thọ giữ vị trí cao trong hệ thống tổ chức cán bộ của Đảng. Chức vụ ấy tạo cơ sở để nghiên cứu phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm chính trị và khả năng tác động của ông.

Tuy nhiên, phải xác định cụ thể những công việc thuộc thẩm quyền của Ban Tổ chức Trung ương trong từng giai đoạn. Không thể mặc nhiên coi mọi hoạt động điều tra, bắt giữ hoặc quản thúc đều nằm trong quyền quyết định trực tiếp của cơ quan này.

Tầng thứ hai: trách nhiệm trong quyết định tập thể

Nếu một biện pháp được quyết định tại Bộ Chính trị, Ban Bí thư hoặc một cơ quan lãnh đạo tập thể khác, cần xác định Lê Đức Thọ có tham dự hay không, ông đã phát biểu gì, có biểu quyết hay tán thành quyết định nào và phạm vi trách nhiệm của các thành viên được xác định ra sao.

Việc ông là thành viên một cơ quan không đủ để kết luận ông đã tham gia mọi quyết định của cơ quan ấy. Nhưng nếu có chứng cứ về sự tham gia, trách nhiệm của ông với tư cách thành viên phải được đánh giá nghiêm túc.

Tầng thứ ba: trách nhiệm cá nhân đối với hành động cụ thể

Nếu có chứng cứ Lê Đức Thọ trực tiếp đề xuất, chỉ đạo, yêu cầu hoặc phê duyệt một biện pháp cụ thể, cần xem xét trách nhiệm cá nhân của ông đối với hành động ấy.

Đây là tầng đòi hỏi chứng cứ trực tiếp hoặc một chuỗi chứng cứ đủ mạnh để xác lập mối liên hệ giữa ông và quyết định được khảo sát.

Ba tầng có liên quan nhưng không thể thay thế nhau. Trách nhiệm gắn với chức vụ không tự động chứng minh trách nhiệm cá nhân trong từng vụ bắt giữ; ngược lại, không tìm thấy chữ ký trực tiếp cũng chưa đủ để phủ nhận mọi trách nhiệm chính trị hoặc trách nhiệm trong quyết định tập thể.

22. Những mệnh đề không được gộp chung

Trong nghiên cứu vụ “Xét lại chống Đảng”, cần tránh ít nhất ba kiểu suy luận.

Thứ nhất, không thể gộp mệnh đề “Lê Đức Thọ là Trưởng Ban Tổ chức Trung ương” với mệnh đề “Lê Đức Thọ chịu trách nhiệm trực tiếp về mọi người bị bắt”. Mệnh đề đầu nói về chức vụ; mệnh đề sau nói về hành động và trách nhiệm cụ thể.

Thứ hai, không thể gộp mệnh đề “Trần Quốc Hoàn là Bộ trưởng Bộ Công an” với mệnh đề “Trần Quốc Hoàn tự mình quyết định mọi vụ bắt giữ”. Muốn xác định vai trò của ông, phải nghiên cứu thẩm quyền, quy trình và chứng cứ của từng vụ việc.

Thứ ba, không thể gộp mệnh đề “một quyết định được đưa ra bởi Bộ Chính trị” với mệnh đề “mọi thành viên Bộ Chính trị đều có cùng mức độ trách nhiệm cá nhân”. Cần xác định ai tham gia, ai đề xuất, ai phản đối hoặc tán thành, và quyết định được thực hiện như thế nào.

Những nguyên tắc này không nhằm giảm nhẹ trách nhiệm của bất kỳ ai. Chúng nhằm xác định trách nhiệm đúng với vai trò và chứng cứ, thay vì quy trách nhiệm theo suy đoán.

23. Dữ kiện, diễn giải và phán định

Dữ kiện có thể xác lập từ các nguồn đã được nhận diện

Cuộc tranh chấp Trung–Xô tạo nên bối cảnh quốc tế quan trọng cho cuộc đấu tranh chống “chủ nghĩa xét lại hiện đại”. Hội nghị Trung ương 9 khóa III tháng 12 năm 1963 là mốc cần nghiên cứu bằng văn kiện gốc để xác định cách Đảng Lao động Việt Nam tiếp nhận và xác lập lập trường trước tranh chấp ấy.

Các nghiên cứu của Martin Grossheim và Lien-Hang T. Nguyen đặt chiến dịch chống xét lại và vụ việc năm 1967 trong bối cảnh rộng hơn của chính trị nội bộ miền Bắc, bất đồng chiến lược và quan hệ quốc tế.

Năm 1967, nhiều cán bộ và nhân vật thuộc các lĩnh vực khác nhau bị bắt giữ hoặc quản thúc. Tuy nhiên, danh sách đầy đủ, căn cứ xử lý và vai trò của từng cơ quan cần được đối chiếu bằng hồ sơ cụ thể.

Diễn giải có cơ sở nhưng cần kiểm chứng từng trường hợp

Vụ “Xét lại chống Đảng” không chỉ là một cuộc tranh luận lý luận. Nó đã phát triển thành vấn đề tổ chức và an ninh.

Các yếu tố tư tưởng, chiến lược chiến tranh, quan hệ với Liên Xô và Trung Quốc, cũng như cạnh tranh quyền lực trong nội bộ có thể cùng góp phần giải thích diễn biến vụ việc. Nhưng mức độ tác động của từng yếu tố không nhất thiết giống nhau đối với mọi người bị xử lý.

Đặc biệt, quan hệ với Võ Nguyên Giáp hoặc sự tương đồng về quan điểm chính trị không đủ để tự động xác lập tư cách thành viên của một phe hay một tổ chức chống Đảng.

Phán định về trách nhiệm của Lê Đức Thọ

Chức vụ của Lê Đức Thọ đủ để đặt câu hỏi nghiêm túc về trách nhiệm chính trị và tổ chức của ông trong giai đoạn này.

Nhưng để kết luận ông trực tiếp chỉ đạo một vụ bắt giữ, đề xuất một biện pháp hoặc tham gia quyết định xử lý một cá nhân cụ thể, cần có chứng cứ về hành động, sự tham gia hoặc mối liên hệ đủ rõ giữa ông và quyết định ấy.

Ở những trường hợp chưa có đủ tài liệu, cần giữ nguyên giới hạn của kết luận. Không nên biến khả năng thành sự kiện, cũng không nên biến sự thiếu hụt tài liệu thành bằng chứng rằng hành động không xảy ra.

24. Phán định: Từ nhãn hiệu chính trị đến trách nhiệm cá nhân

“Xét lại” không phải một danh tính tự nhiên, đồng nhất của tất cả những người bị quy kết trong vụ việc. Đó là một thuật ngữ chính trị có lịch sử quốc tế, được tiếp nhận và vận dụng trong bối cảnh cụ thể của Đảng Lao động Việt Nam.

Những người bị gọi là “xét lại” có thể khác nhau về quan điểm, vị trí, quan hệ, hành vi và mức độ tham gia vào những hoạt động chính trị. Có người có thể thực sự bất đồng về lý luận; có người phản đối một số chính sách; có người có thể vi phạm kỷ luật tổ chức; và cũng có trường hợp bị quy kết rộng hơn những gì chứng cứ hiện có cho phép xác lập.

Không thể gộp tất cả vào một nhóm chỉ vì họ cùng xuất hiện trong một vụ án hoặc cùng bị một cơ quan sử dụng một nhãn hiệu chính trị.

Với Lê Đức Thọ, câu hỏi cũng phải được đặt theo nguyên tắc ấy. Không nên bắt đầu bằng kết luận rằng ông là người đứng sau toàn bộ vụ việc, nhưng cũng không nên dừng lại ở nhận định rằng ông chỉ giữ một chức vụ trong bộ máy tổ chức.

Câu hỏi cần trả lời là:

Ông đã tham gia vào quá trình chuyển một bất đồng tư tưởng thành vấn đề tổ chức và an ninh ở mức độ nào; ông đã thực hiện những hành động gì; và chứng cứ nào cho phép xác lập trách nhiệm của ông?

Để trả lời, nghiên cứu phải rời khỏi những khái quát về “phe phái” hay “thanh lọc” và đi vào hồ sơ của từng người bị quy kết.

Đó là nhiệm vụ của Chương XXIII.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I. Tài liệu và văn kiện Việt Nam

1. Văn kiện Hội nghị Trung ương 9 khóa III, tháng 12 năm 1963. Cần sử dụng bản văn kiện có xuất xứ rõ ràng để xác định nội dung và cách diễn đạt chính thức về “chủ nghĩa xét lại hiện đại”.
2. Văn kiện Đảng Lao động Việt Nam giai đoạn 1963–1967. Cần đối chiếu các văn bản về đường lối, công tác tư tưởng, kỷ luật tổ chức và đánh giá cán bộ; phân biệt văn bản đương thời với diễn giải được công bố sau này.
3. Hồ sơ công tác tổ chức cán bộ của Đảng. Cần khai thác để xác định thẩm quyền, quy trình và vai trò thực tế của Ban Tổ chức Trung ương trong từng trường hợp.
4. Hồ sơ Bộ Công an liên quan đến các vụ bắt giữ và quản thúc năm 1967. Đây là nhóm nguồn cần thiết để truy tìm căn cứ xử lý, trình tự thực hiện và mối liên hệ giữa quyết định chính trị với biện pháp an ninh. Việc viện dẫn từng hồ sơ cụ thể chỉ nên thực hiện sau khi xác định được ký hiệu, xuất xứ và nội dung tài liệu.

II. Nghiên cứu nước ngoài

5. Martin Grossheim, “Domestic Politics in the Democratic Republic of Vietnam, 1963–1968,” trong The Cambridge History of the Vietnam War. Nghiên cứu bối cảnh chính trị nội bộ miền Bắc và vụ việc thường được gọi là “Antiparty Revisionist Affair”. Cần đối chiếu ấn bản và trang cụ thể trước khi trích dẫn trong bản xuất bản.
6. Lien-Hang T. Nguyen, Hanoi’s War: An International History of the War for Peace in Vietnam. Công trình nghiên cứu chiến lược chiến tranh của Hà Nội trong mối liên hệ với quan hệ quốc tế và đấu tranh chính trị nội bộ.
7. Lorenz M. Lüthi, The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World. Princeton University Press, 2008. Nguồn nghiên cứu quan trọng về quá trình hình thành và phát triển của cuộc tranh chấp Trung–Xô.

III. Nguyên tắc sử dụng tài liệu

Khi trích dẫn một nhận định lịch sử, cần phân biệt rõ:

• Tư liệu gốc: văn kiện, biên bản, hồ sơ hoặc văn bản đương thời.
• Hồi ký và lời kể: nguồn giúp tái dựng sự kiện nhưng cần xem xét thời điểm ghi chép, vị trí người kể và khả năng đối chiếu.
• Nghiên cứu thứ cấp: công trình của các nhà sử học, cần ghi rõ luận điểm nào được tác giả đưa ra và trên cơ sở nguồn nào.
• Diễn giải của công trình này: kết luận được rút ra từ việc đối chiếu các nguồn, không được trình bày như lời khẳng định trực tiếp của tư liệu gốc.

Từ chương này trở đi, hồ sơ “Xét lại” cần được khảo sát theo ba câu hỏi xuyên suốt:

Một là, người bị quy kết đã thực sự làm gì?

Hai là, cơ quan quyền lực đã đánh giá và xử lý người đó như thế nào?

Ba là, Lê Đức Thọ tham gia vào khâu nào, bằng hành động nào và với mức độ trách nhiệm nào?

Ba câu hỏi ấy phải được trả lời bằng những loại chứng cứ phù hợp, không được dùng câu trả lời cho câu hỏi này thay thế câu trả lời cho câu hỏi khác.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ