CHƯƠNG 2 - TỪ CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC ĐẾN CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN

 

CHƯƠNG 2

TỪ CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC ĐẾN CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN

Nếu Chương 1 là câu chuyện về một cậu bé Quỳnh Đôi lớn lên trong một đất nước mất chủ quyền, thì Chương 2 phải trả lời một câu hỏi khó hơn:

Khi nào Hoàng Văn Hoan không còn chỉ là một người yêu nước, mà trở thành một người cộng sản?

Khoảng cách giữa hai điều ấy không phải lúc nào cũng rõ ràng.

Đầu thế kỷ XX, một thanh niên Việt Nam có thể chống thực dân, mong đất nước độc lập, đọc Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, tham gia các hội kín hoặc tổ chức yêu nước mà chưa hề là người cộng sản.

Chủ nghĩa cộng sản đến sau.

Nhưng khi nó đến, nó không xuất hiện như một tư tưởng hoàn toàn xa lạ với những người trẻ đang đi tìm con đường cứu nước.

Nó xuất hiện cùng một lời hứa rất mạnh:

không chỉ giành lại độc lập, mà còn xây dựng một xã hội mới và một lực lượng cách mạng mới có tổ chức, có kỷ luật và có phương pháp.

Đó chính là điểm cần tìm hiểu trong quá trình Hoàng Văn Hoan bước vào cách mạng.

1. Quảng Châu — nơi những con đường cứu nước gặp nhau

Quảng Châu trong những năm 1920 không đơn thuần là một thành phố Trung Quốc.

Đối với những người Việt Nam lưu vong, đó là một trạm trung chuyển của cách mạng.

Ở đây gặp nhau nhiều lớp người những nhà yêu nước cũ, những thanh niên muốn tìm con đường mới, những người từng hoạt động trong các tổ chức chống Pháp, những người chịu ảnh hưởng của cách mạng Trung Quốc, và những người bắt đầu tiếp xúc với chủ nghĩa Mác–Lênin.

Nguyễn Ái Quốc đến Quảng Châu cuối năm 1924 trong tư cách một cán bộ của Quốc tế Cộng sản. Từ đây ông xây dựng một mạng lưới liên lạc với Việt Nam, Xiêm, Liên Xô và các địa bàn khác. Các tài liệu của Đảng Cộng sản Việt Nam cũng xác nhận Quảng Châu trở thành một trung tâm quan trọng để tiếp nhận thanh niên Việt Nam, huấn luyện họ rồi đưa về nước hoạt động. 

Đây là một thay đổi rất quan trọng.

Những người yêu nước trước đó thường phải tự tìm đường.

Người này sang Nhật. Người kia sang Trung Quốc. Người khác tìm cách sang Pháp. Nhưng ở Quảng Châu bắt đầu hình thành một hệ thống đào tạo và tổ chức.

Không chỉ có lòng yêu nước.

Có người tổ chức, lý luận, phương pháp, mạng lưới,  liên lạc quốc tế, và có một mục tiêu chính trị rõ hơn.

Đó là thứ mà các phong trào yêu nước trước đó thường thiếu.

2. Hoàng Văn Hoan đến với Nguyễn Ái Quốc

Theo hồi ký của chính Hoàng Văn Hoan, năm 1926 ông sang Trung Quốc và ở Quảng Châu khoảng hai tháng để dự lớp huấn luyện, tham gia Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội rồi trở về nước hoạt động. 

Chi tiết này đặc biệt quan trọng.

Bởi Hoàng Văn Hoan không xuất hiện ở Quảng Châu như một người hoàn toàn không biết gì về chính trị.

Ông đã có một quá trình tìm kiếm trước đó. Ông đã chịu ảnh hưởng của phong trào yêu nước. Ông đã hình thành ý thức chống thực dân.

Nhưng Quảng Châu đem đến cho ông một điều khác một cách biến lòng yêu nước thành một chương trình hành động có tổ chức.

Đây có thể là bước ngoặt lớn nhất của tuổi trẻ Hoàng Văn Hoan.

3. “Học cách mạng” thực chất là học gì?

Nguyễn Ái Quốc tổ chức các lớp huấn luyện ở Quảng Châu từ năm 1926.

Các nguồn chính thống của Việt Nam ghi nhận trong giai đoạn 1926–1927 có ba lớp với khoảng 75 học viên; những người được đào tạo sau đó được đưa về nước hoặc đi các địa bàn khác để hoạt động. 

Nhưng một số nghiên cứu và tài liệu khác thống kê rộng hơn nếu tính các lớp huấn luyện và hoạt động đào tạo trong toàn bộ thời kỳ Quảng Châu, cho rằng số học viên có thể lên tới vài trăm. 

Sự khác biệt này cần được giữ lại.

Không nên ép các nguồn vào một con số duy nhất khi chúng đang tính những phạm vi khác nhau.

Điều quan trọng hơn là nội dung đào tạo.

Các học viên được học về tình hình quốc tế; lịch sử các phong trào cách mạng; chủ nghĩa Mác–Lênin; Cách mạng Tháng Mười; phong trào giải phóng dân tộc; tổ chức quần chúng; công hội; nông hội; tuyên truyền; diễn thuyết; làm báo.

Đó là một sự thay đổi căn bản.

Người yêu nước được biến thành người hoạt động chính trị chuyên nghiệp. Đây chính là điều mà Hoàng Văn Hoan phải đối diện.

4. Nguyễn Ái Quốc không chỉ đưa ra một học thuyết

Nếu chỉ nói Nguyễn Ái Quốc truyền bá chủ nghĩa Mác–Lênin thì vẫn chưa đủ.

Ông còn làm một việc khác xây dựng con người tổ chức. Một thanh niên có thể yêu nước.

Nhưng cách mạng cần người biết tổ chức, tuyên truyền, bí mật hoạt động, xây dựng cơ sở, liên lạc, vận động quần chúng, và chịu kỷ luật.

Đó là một bước chuyển từ tình cảm chính trị sang năng lực chính trị.

Và chính ở đây, ảnh hưởng của Nguyễn Ái Quốc đối với lớp thanh niên Việt Nam không chỉ nằm ở những bài giảng.

Các nguồn về Quảng Châu cho thấy sau các khóa học, học viên được phân công nhiều hướng khác nhau: có người về nước, có người tiếp tục học ở Liên Xô, có người được đưa tới Trường Quân sự Hoàng Phố hoặc các địa bàn hoạt động khác. 

Cách mạng được xây dựng như một mạng lưới nhân sự. Hoàng Văn Hoan bước vào mạng lưới đó.

5. Nhưng Hoàng Văn Hoan có trở thành cộng sản ngay lập tức?

Đây là chỗ phải hết sức thận trọng.

Một số nguồn tiểu sử phổ biến ghi rằng Hoàng Văn Hoan tham gia các nhóm cách mạng từ năm 1924 và năm 1926 dự lớp huấn luyện tại Quảng Châu. 

Nhưng hồi ký của chính ông lại mô tả quá trình theo cách có phần phức tạp hơn: ông sang Trung Quốc năm 1926, học khoảng hai tháng rồi tham gia Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội và trở về hoạt động. 

Điều này cho thấy cần phân biệt ít nhất ba tầng:

Một: tham gia phong trào yêu nước.

Hai: gia nhập Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội.

Ba: trở thành đảng viên cộng sản.

Ba bước này không nên gộp làm một.

Bởi nếu gộp chúng lại, chúng ta sẽ làm mất chính quá trình chuyển hóa tư tưởng mà cuốn sách cần nghiên cứu.

6. Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội: chiếc cầu giữa yêu nước và cộng sản

Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội được Nguyễn Ái Quốc thành lập năm 1925 tại Quảng Châu.

Đây là một tổ chức có ý nghĩa đặc biệt.

Nó chưa phải Đảng Cộng sản Việt Nam. Nhưng nó đã tạo ra một lớp cán bộ cách mạng được đào tạo theo tư tưởng và phương pháp mới.

Từ đây, chủ nghĩa cộng sản không chỉ tồn tại dưới dạng sách vở.

Nó bắt đầu có: tổ chức. cán bộ. báo chí. đào tạo. cơ sở. mạng lưới trong nước. Và đó chính là sức mạnh mà nhiều phong trào yêu nước trước đó chưa có.

Hoàng Văn Hoan tham gia tổ chức này trong giai đoạn 1926 và trở về hoạt động ở Việt Nam. Theo hồi ký của ông, đây là bước đầu của một quá trình hoạt động cách mạng kéo dài hàng chục năm. 

7. Cái hấp dẫn của con đường mới

Đặt mình vào vị trí của Hoàng Văn Hoan lúc ấy, có thể hiểu sức hấp dẫn của con đường mới.

Nhưng hiểu không có nghĩa là biện minh.

Một thanh niên Việt Nam nhìn thấy Phan Bội Châu thất bại. Phong trào Đông Du tan vỡ. Việt Nam Quang phục Hội suy yếu.

Những cuộc nổi dậy chống Pháp bị đàn áp.

Các sĩ phu cũ không tìm được một phương thức mới đủ sức huy động toàn xã hội.

Trong hoàn cảnh đó, một tổ chức nói với anh ta Không chỉ cần lòng yêu nước. Cần một lực lượng có tổ chức. Không chỉ cần vài người anh hùng. Cần quần chúng. Không chỉ cần nổi dậy.Cần chuẩn bị lâu dài.

Không chỉ cần chống ngoại xâm. Phải thay đổi cả cấu trúc xã hội. Đó là một lời giải rất mạnh đối với một thế hệ thanh niên.

Và nó giúp giải thích vì sao nhiều người yêu nước đã chuyển sang con đường cộng sản.

8. Nhưng ở đây đã xuất hiện một vấn đề

Con đường ấy có một ưu điểm rất rõ nó tạo ra năng lực tổ chức. Nhưng chính năng lực tổ chức ấy cũng chứa một nguy cơ. Khi một tổ chức cách mạng đặt mục tiêu rất lớn lên trên hết, nó có thể hình thành một nguyên tắc mục tiêu biện minh cho phương tiện.

Khi kỷ luật trở thành tuyệt đối, cá nhân có thể bị yêu cầu phục tùng tổ chức.

Khi tổ chức được xem là đại diện cho lịch sử, phản đối tổ chức có thể bị xem như phản cách mạng.

Và khi một đảng tự nhận mình đại diện cho lợi ích của dân tộc, một câu hỏi khó xuất hiện: Ai có quyền xác định lợi ích của dân tộc?

Đây là câu hỏi chúng ta chưa thể áp lên Hoàng Văn Hoan ở tuổi hai mươi.

Nhưng nó sẽ trở thành một trong những câu hỏi quan trọng nhất khi ông bước lên đỉnh quyền lực.

Bởi cuối cùng chính ông sẽ phải đối diện với nó.

9. Đối thoại

Tôi hỏi:

— Thưa ông Hoan, khi gặp Nguyễn Ái Quốc ở Quảng Châu, ông đã tìm thấy điều gì?

Ông có thể trả lời:

— Tôi tìm thấy con đường cách mạng.

Tôi hỏi tiếp:

— Nhưng trước khi gặp Nguyễn Ái Quốc, ông đã có lòng yêu nước. Vậy Nguyễn Ái Quốc cho ông thêm điều gì?

Không chỉ là một học thuyết.

Không chỉ là chủ nghĩa Mác–Lênin.

Mà là một phương pháp biến niềm tin thành tổ chức.

Tôi lại hỏi:

— Ông có hiểu hết chủ nghĩa Mác–Lênin khi ấy không?

Có lẽ câu trả lời phải là:

Không.

Và nếu vậy, điều đó không có gì bất thường.

Một thanh niên bước vào cách mạng thường không bắt đầu bằng một hệ thống triết học hoàn chỉnh.

Anh ta bắt đầu bằng niềm tin. Rồi tổ chức đào tạo anh ta. Rồi thực tiễn chiến đấu đào tạo tiếp. Rồi quyền lực đào tạo thêm một lần nữa.

Và đôi khi, chính quyền lực lại làm biến dạng những lý tưởng ban đầu.

Đây là một giả thuyết cần kiểm chứng bằng cả cuộc đời Hoàng Văn Hoan.

10. Một chi tiết đáng chú ý: Nguyễn Ái Quốc và Hoàng Văn Hoan

Một nghiên cứu học thuật về hoạt động của Nguyễn Ái Quốc và Quốc tế Cộng sản ghi nhận rằng những hồi ký về thời kỳ sau này có đề cập đến việc Hoàng Văn Hoan và Nguyễn Ái Quốc từng làm việc với nhau trong hoạt động dịch thuật các tác phẩm lý luận cộng sản khi ở Xiêm. Tuy nhiên, nguồn này cũng lưu ý rằng niên đại trong các hồi ký không phải lúc nào hoàn toàn thống nhất. 

Chi tiết này rất đáng chú ý về phương pháp.

Không phải cứ Hoàng Văn Hoan viết thì chúng ta bác bỏ.

Nhưng cũng không phải cứ ông viết thì chúng ta coi là sự kiện đã được xác lập.

Cần đặt hồi ký vào cùng một hệ thống nguồn hồ sơ Quốc tế Cộng sản; tài liệu của Đảng; hồi ký của những người cùng thời; tài liệu Trung Quốc;vtài liệu Pháp; nghiên cứu lịch sử sau này.

Đó là cách chúng ta sẽ xử lý toàn bộ cuốn sách.

11. Bước chuyển quyết định

Có thể nhìn tuổi trẻ Hoàng Văn Hoan như một quá trình ba bước:

Bước một: Tôi không chấp nhận đất nước mất độc lập.

Bước hai: Tôi phải tìm một con đường cứu nước.

Bước ba: Tôi tin rằng con đường cách mạng vô sản và tổ chức cộng sản là con đường có khả năng thực hiện mục tiêu ấy.

Ba bước này không giống nhau.

Và chính khoảng cách giữa chúng là lịch sử.

Hoàng Văn Hoan không sinh ra đã là cộng sản. Ông trở thành cộng sản qua một quá trình.

Nhưng cũng cần đặt thêm một câu hỏi khi ông lựa chọn chủ nghĩa cộng sản, ông lựa chọn nó như một phương tiện để cứu Việt Nam, hay ông bắt đầu xem chủ nghĩa cộng sản là một mục tiêu tự thân?

Đây là câu hỏi sẽ theo ông suốt cuộc đời.

12. Đặt lại vấn đề

Nếu nhìn Hoàng Văn Hoan từ năm 1979 trở ngược về năm 1926, chúng ta rất dễ mắc một sai lầm.

Chúng ta biết ông sẽ chạy sang Bắc Kinh.

Chúng ta biết ông sẽ chống đường lối của Lê Duẩn.

Chúng ta biết ông sẽ trở thành một nhân vật gây tranh cãi sâu sắc về quan hệ Việt–Trung.

Vì biết kết thúc, chúng ta dễ nghĩ rằng ngay từ đầu ông đã là “người của Trung Quốc”.

Chứng cứ hiện có không cho phép kết luận đơn giản như vậy.

Điều có thể nói chắc hơn là Trung Quốc xuất hiện rất sớm trong quá trình hình thành chính trị của Hoàng Văn Hoan.

Ông học tập, hoạt động và xây dựng mạng lưới cách mạng trong không gian Trung Quốc từ rất sớm. Nhưng điều đó chưa tự nó chứng minh rằng ông đặt lợi ích Trung Quốc lên trên lợi ích Việt Nam.

Đó là hai mệnh đề hoàn toàn khác nhau.

Chúng ta phải để lịch sử sau này trả lời.

13. Vấn nạn

Một câu hỏi lớn bắt đầu hình thành:

Khi một phong trào giải phóng dân tộc dựa vào một cường quốc để xây dựng lực lượng, làm thế nào bảo đảm rằng sự phụ thuộc về tổ chức và tư tưởng không biến thành sự phụ thuộc về chiến lược?

Hoàng Văn Hoan sẽ sống gần như cả đời bên trong câu hỏi đó.

Trung Quốc không chỉ là nơi ông học cách mạng, mà còn là nơi ông hoạt động, là nơi ông xây dựng quan hệ, là nơi ông từng đại diện cho Việt Nam.

Và cuối cùng cũng là nơi ông tìm đến khi rời Việt Nam.

Quảng Châu năm 1926 và Bắc Kinh năm 1979 cách nhau hơn nửa thế kỷ.

Nhưng giữa hai địa điểm ấy là cả một đời người.

Muốn hiểu cuộc đào thoát năm 1979, chúng ta phải hiểu Quảng Châu năm 1926.

Hoàng Phong Nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO — CHƯƠNG 2

Nguồn tự thuật

1. Hoàng Văn Hoan, Giọt nước trong biển cả.

Nguồn quan trọng nhất để khảo sát lời kể của chính Hoàng Văn Hoan về quá trình ông sang Trung Quốc, học tập tại Quảng Châu, tham gia Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội và những năm đầu hoạt động. Cần đối chiếu vì đây là hồi ký được viết nhiều thập niên sau sự kiện. �

Scribd

Nguồn tư liệu và nghiên cứu về Nguyễn Ái Quốc tại Quảng Châu

2. Viện Hồ Chí Minh – Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Nguyễn Ái Quốc ở Quảng Châu (1924–1927), NXB Chính trị Quốc gia, 1998.

Đây là công trình nền tảng để nghiên cứu môi trường chính trị, tổ chức và đào tạo mà Hoàng Văn Hoan bước vào. �

Google Books

3. Nguyễn Ái Quốc và lớp huấn luyện chính trị cách mạng ở Quảng Châu (1926–1927), NXB Chính trị quốc gia – Sự thật.

Tài liệu cung cấp thông tin về các lớp huấn luyện, nội dung đào tạo, phương thức tổ chức và mạng lưới đưa học viên về Việt Nam. �

hutoglobal +1

4. Lịch sử Biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam, Tập 1.

Nguồn đối chiếu về hoạt động của Nguyễn Ái Quốc, hệ thống liên lạc Quảng Châu và việc đào tạo cán bộ. �

tulieuvankien.dangcongsan.vn

Nguồn nghiên cứu quốc tế

5. Tài liệu nghiên cứu về Nguyễn Ái Quốc, Quốc tế Cộng sản và phong trào cách mạng Việt Nam, trong đó có đối chiếu hồi ký của Hoàng Văn Hoan với các nguồn khác. Đặc biệt hữu ích cho việc kiểm tra niên đại và hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Xiêm sau thời kỳ Quảng Châu. �

CORE

Phân định chứng cứ của Chương 2

Đã có cơ sở tương đối chắc: Hoàng Văn Hoan đến Quảng Châu năm 1926; ông tham gia hoạt động của Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội; Quảng Châu là trung tâm đào tạo và tổ chức quan trọng của Nguyễn Ái Quốc trong giai đoạn này. �

Scribd +1

Là lời tự thuật: động cơ tâm lý của Hoàng Văn Hoan khi lựa chọn con đường cách mạng; mức độ ông hiểu chủ nghĩa Mác–Lênin khi còn trẻ.

Là diễn giải cần kiểm chứng: nhận định rằng Hoàng Văn Hoan ban đầu lựa chọn chủ nghĩa cộng sản chủ yếu như một phương tiện cứu nước. Đây là một giả thuyết giải thích, chưa được biến thành sự kiện.

Điểm cần tiếp tục làm rõ: chính xác Hoàng Văn Hoan học khóa nào ở Quảng Châu, những ai cùng khóa, nội dung ông tiếp nhận trực tiếp từ Nguyễn Ái Quốc, và quá trình từ Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội đến việc ông gia nhập tổ chức cộng sản.

Chương 3 sẽ chuyển sang “Những năm tháng ở Xiêm”. Đây là chương rất quan trọng vì Xiêm không chỉ là nơi Hoàng Văn Hoan hoạt động; nó còn cho thấy mạng lưới Việt kiều, quan hệ với Nguyễn Ái Quốc, Quốc tế Cộng sản và quá trình ông chuyển từ một thanh niên cách mạng thành một cán bộ tổ chức.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN