LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI VỚI HAI VỊ VUA SIAM

ĐỐI THOẠI VỚI HAI VỊ VUA SIAM

Mongkut – Chulalongkorn và bài toán mở cửa, cải cách, giữ nước và phát triển

 LỜI MỞ ĐẦU

Hai vị vua trước một thế giới đang đổi thay. Có những thời điểm lịch sử mà một quốc gia không còn được quyền sống theo cách cũ.

Không phải vì người dân của quốc gia ấy bỗng nhiên thay đổi. Cũng không phải vì truyền thống của họ đã mất giá trị. Mà bởi thế giới xung quanh đã thay đổi quá nhanh.

Giữa thế kỷ XIX là một thời điểm như vậy đối với Siam.

Những con tàu chạy bằng hơi nước xuất hiện trên các tuyến hàng hải. Thương mại quốc tế mở rộng. Các đế quốc châu Âu tiến sâu vào châu Á. Anh đã thiết lập quyền lực rộng lớn ở Ấn Độ và Miến Điện. Pháp từng bước mở rộng ảnh hưởng ở Đông Dương. Những vương quốc Đông Nam Á vốn quen với một trật tự khu vực nhiều tầng, nhiều trung tâm quyền lực, bắt đầu phải đối diện với một loại sức mạnh khác hẳn.

Đó không chỉ là sức mạnh quân sự.

Đó là công nghiệp, thương mại, tài chính, hàng hải, khoa học, kỹ thuật, luật pháp và tổ chức nhà nước.

Một khẩu súng hiện đại có thể đánh bại một đội quân.

Nhưng một hệ thống đường sắt, điện tín, ngân hàng, thuế khóa, hành chính và pháp luật có thể làm thay đổi cả năng lực của một quốc gia. Siam đứng trước câu hỏi ấy.

Và câu hỏi ấy cuối cùng không chỉ là làm thế nào để chống phương Tây?

Mà sâu hơn làm thế nào để tồn tại trong một thế giới do những quốc gia có sức mạnh vượt trội đang định hình?

1. Mongkut và Chulalongkorn không đứng trước cùng một bài toán

Rama IV — Mongkut — lên ngôi năm 1851.

Rama V — Chulalongkorn — kế vị năm 1868.

Giữa hai triều đại chỉ cách nhau chưa đầy hai thập niên, nhưng thế giới mà mỗi người đối diện đã có những thay đổi đáng kể. Mongkut phải nhìn ra bên ngoài. Chulalongkorn phải thay đổi bên trong.

Mongkut cần hiểu những người phương Tây đang đến Siam là ai, họ muốn gì, sức mạnh của họ nằm ở đâu và Siam có thể làm gì trước một tương quan lực lượng ngày càng bất lợi.

Chulalongkorn thừa hưởng một phần kết quả của quá trình đó, nhưng phải đối diện với một câu hỏi khó hơn:

Nếu Siam muốn tiếp tục tồn tại, liệu chỉ ngoại giao có đủ không? Câu trả lời của triều đại Chulalongkorn ngày càng rõ. Không.

Phải cải tổ nhà nước, tài chính, hành chính, pháp luật, quân đội. Phải phát triển giáo dục, xây dựng hạ tầng, và cuối cùng, phải thay đổi cả cấu trúc xã hội.

Vì vậy, nếu chỉ nghiên cứu Mongkut như một vị vua “thân phương Tây”, chúng ta sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất trong câu chuyện.

Và nếu chỉ nghiên cứu Chulalongkorn như vị vua “hiện đại hóa Siam”, chúng ta cũng sẽ bỏ qua câu hỏi khó hơn:

Hiện đại hóa để cứu quốc gia hay hiện đại hóa để củng cố quyền lực trung ương?

Có thể cả hai cùng tồn tại. Chính vì thế lịch sử mới đáng nghiên cứu.

2. Đây không phải câu chuyện về một “phép màu”

Ngày nay, khi nhìn lại Siam, người ta dễ bị hấp dẫn bởi một kết quả rất rõ ràng:

Siam không trở thành thuộc địa trực tiếp của một cường quốc phương Tây. Từ kết quả ấy, một câu chuyện rất dễ được hình thành Mongkut nhìn xa. Chulalongkorn cải cách.

Siam ngoại giao khôn ngoan, vì thế Siam giữ được độc lập. Câu chuyện ấy có phần đúng, nhưng chưa đủ.

Bởi Siam không “giữ nguyên tất cả”. Siam đã phải nhượng nhiều lợi ích, lãnh thổ và quyền hạn trước sức ép của các cường quốc. Có những vùng đất phải rời khỏi phạm vi kiểm soát của Bangkok, những quyền tài phán phải thương lượng, những hiệp ước bất bình đẳng phải chấp nhận, những thời điểm mà sức mạnh quân sự của Siam rõ ràng không thể so sánh với đối thủ.

Nếu chỉ gọi đó là một “chiến thắng ngoại giao”, chúng ta sẽ làm mất đi phần khó nhất của lịch sử.

Độc lập của Siam có cái giá của nó, và chính cái giá ấy khiến câu chuyện trở nên đáng nghiên cứu.

3. Câu chuyện này cũng không phải để chứng minh người Thái “giỏi hơn” người Việt

Đây là một nguyên tắc quan trọng của cuốn sách.

Khi nhìn vào Siam và Đại Nam trong thế kỷ XIX, chúng ta rất dễ rơi vào một cách so sánh đơn giản Siam cải cách nên giữ được nước.

Đại Nam không cải cách nên mất nước.

Cách giải thích ấy quá dễ dàng. Hai quốc gia không đứng trong cùng một hoàn cảnh, địa lý khác nhau. Quan hệ với các cường quốc, cấu trúc xã hội khác nhau.

Truyền thống chính trị , quan hệ với Trung Hoa, với các nước láng giềng và quan trọng nhất thời điểm các cuộc khủng hoảng xảy ra cũng khác nhau.

Vì vậy, cuốn sách này không nhằm tìm một “người thắng” trong cuộc so sánh Siam – Đại Nam.

Nó nhằm đặt một câu hỏi khó hơn khi đứng trước cùng một sự chuyển đổi lớn của thế giới, các nhà nước đã nhìn thấy những vấn đề nào, lựa chọn những gì và bỏ qua những gì? Đó mới là điều có thể học được từ lịch sử.

4. Mongkut: trước hết phải nhìn thấy thế giới

Điểm đặc biệt của Mongkut không chỉ nằm ở những chính sách ông ban hành sau khi lên ngôi. Nó còn nằm trong 27 năm ông sống trong đời sống tăng sĩ trước khi trở thành vua.

Khoảng thời gian ấy đưa ông ra khỏi trung tâm quyền lực của triều đình và cho ông một vị trí quan sát đặc biệt.

Ông tiếp xúc với các nhà truyền giáo phương Tây. Ông học tiếng Anh, quan tâm đến khoa học và thiên văn học.

Ông trao đổi với người phương Tây. Ông quan sát một thế giới mà nhiều người trong triều đình có thể chưa nhìn thấy trực tiếp.

Điều đáng chú ý ở đây không phải là “Mongkut đã trở thành người phương Tây.” Không.

Ông vẫn là một vị vua Siam, hoạt động trong khuôn khổ chính trị và văn hóa của Siam.

Điều đáng nghiên cứu hơn là Ông đã biết cách nhìn thế giới từ bên ngoài thế giới của mình. Đó là một năng lực rất quan trọng.

Một quốc gia có thể có truyền thống lâu đời, nhưng nếu chỉ nhìn thế giới bằng những khái niệm của chính mình, nó có thể không nhận ra rằng luật chơi đã thay đổi.

5. Bowring không phải một câu chuyện đơn giản

Năm 1855, Siam ký Hiệp ước Bowring với Anh. Đây là một bước ngoặt.

Nhưng ngay từ đầu, chúng ta phải từ bỏ hai cách nhìn cực đoan, cách nhìn nói “Siam mở cửa và thắng lớn.” Cách nhìn kia nói “Siam bị ép ký hiệp ước nên hoàn toàn thất bại.” Cả hai đều làm nghèo lịch sử.

Hiệp ước tạo ra những giới hạn đáng kể đối với quyền tự chủ kinh tế và pháp lý của Siam.

Nhưng nó cũng mở rộng thương mại của Siam với thế giới bên ngoài và tạo ra một môi trường kinh tế mới.

Vấn đề thực sự nằm ở chỗ Mongkut đã lựa chọn trong một tương quan quyền lực mà Siam không có nhiều lợi thế.

Do đó, câu hỏi lịch sử không phải là “Ông có ký hay không?”, mà phải là nếu không ký, Siam có những lựa chọn nào khác và những lựa chọn ấy có thực tế đến đâu?

Chúng ta sẽ phải trở lại câu hỏi này nhiều lần trong cuốn sách.

Bởi nó dẫn đến một nguyên lý lớn hơn ngoại giao của một quốc gia yếu không phải là nghệ thuật lựa chọn giữa điều tốt và điều xấu. Nhiều khi đó là nghệ thuật lựa chọn giữa những tổn thất khác nhau để giữ lại không gian hành động cho tương lai.

Nhưng đây là một diễn giải, chúng ta không được biến nó thành lời biện hộ cho mọi quyết định của Mongkut.

6. Chulalongkorn thừa hưởng một cánh cửa đã mở

Khi Chulalongkorn lên ngôi, vấn đề đã khác. Siam không còn đứng trước câu hỏi đơn thuần “Có nên mở cửa không?” Cánh cửa đã mở.

Thế giới bên ngoài đã đi vào. Thương mại đã thay đổi. Người nước ngoài đã hiện diện. Các cường quốc đã trở thành một phần thường trực của môi trường chiến lược.

Vì vậy, Chulalongkorn phải giải quyết một vấn đề sâu hơn Siam phải trở thành một quốc gia như thế nào để có thể sống trong thế giới ấy? Đây là bước chuyển rất quan trọng.

Mongkut thay đổi cách nhìn về thế giới. Chulalongkorn thay đổi cấu trúc của nhà nước.

Một người mở tầm nhìn và xây năng lực, và nếu chỉ có người thứ nhất mà không có người thứ hai, mở cửa có thể dẫn đến lệ thuộc.

Nếu chỉ có người thứ hai mà không có người thứ nhất, cải cách có thể diễn ra trong một thế giới mà nhà nước chưa hiểu.

7. Nhà nước mạnh — nhưng mạnh để làm gì?

Đây sẽ là câu hỏi xuyên suốt phần nghiên cứu Chulalongkorn.

Ông xây dựng một bộ máy trung ương mạnh hơn.

Ông tổ chức lại các bộ, cải cách tài chính, mở rộng hệ thống hành chính,  tăng cường kiểm soát các vùng ngoại vi,  xây dựng quân đội hiện đại hơn, phát triển giáo dục.

Ông phát triển giao thông và thông tin. Tất cả những việc đó làm tăng năng lực của nhà nước.

Nhưng ở đây xuất hiện một nghịch lý. Nhà nước càng mạnh, quyền lực trung ương càng lớn. Điều đó có thể cần thiết để xây dựng quốc gia.

Nhưng cũng có thể tạo ra một vấn đề khác Ai kiểm soát nhà nước? Và quyền lực của nhà vua được giới hạn ở đâu?

Chúng ta không thể lấy tiêu chuẩn dân chủ thế kỷ XXI để phán xét một cách giản đơn thế kỷ XIX.

Nhưng chúng ta cũng không nên bỏ qua câu hỏi ấy.

Bởi chính nó sẽ dẫn chúng ta từ Chulalongkorn đến Siam sau Chulalongkorn, và cuối cùng đến biến cố 1932.

8. Vì vậy, cuốn sách này có hai dòng chảy

Dòng thứ nhất là lịch sử của năng lực quốc gia. Mongkut và Chulalongkorn đã làm gì để Siam hiểu thế giới; mở cửa; thương mại hóa; cải cách hành chính; cải cách pháp luật; xây dựng tài chính; tổ chức quân đội; phát triển giáo dục; xây dựng hạ tầng; tăng khả năng tự chủ.

Dòng thứ hai là lịch sử của quyền lực. Ai quyết định, được hưởng lợi, phải chịu chi phí? Nhà vua? Triều đình Quan chức? Thương nhân? Nông dân? Nô lệ? Các cộng đồng địa phương? Người dân Siam? Hai dòng chảy ấy không phải lúc nào cũng đi cùng hướng, và chính sự căng thẳng giữa chúng làm nên chiều sâu của câu chuyện.

9. Một câu hỏi sẽ trở lại nhiều lần

Mở cửa để phát triển hay mở cửa vì bị ép buộc? Có lúc câu trả lời là cả hai. Cải cách để cứu nước hay cải cách để củng cố vương quyền? Có thể cũng là cả hai.

Tập trung quyền lực để xây dựng quốc gia hay tập trung quyền lực làm suy yếu xã hội? Lịch sử có thể cho thấy cả hai mặt.

Giữ được độc lập có nghĩa là giữ được tất cả chủ quyền? Không.

Phát triển kinh tế có tự động tạo ra dân quyền? Không.

Một nhà nước hiện đại có nhất thiết là một nhà nước dân chủ? Không.

Chính những câu hỏi không có câu trả lời một chiều ấy sẽ giúp cuốn sách tránh được hai căn bệnh thường gặp của lịch sử:

thần tượng hóa, hay kết án sau khi đã biết kết quả.

10. Cuộc đối thoại bắt đầu từ đây

Trong cuốn sách này, tôi muốn tưởng tượng một cuộc gặp. Không phải cuộc gặp để hai vị vua kể lại công trạng, mà là một cuộc gặp trong đó họ phải trả lời những câu hỏi mà lịch sử để lại.

Tôi hỏi Mongkut:

“Thưa Ngài, tại sao Ngài mở cửa?”

Ông có thể trả lời:

“Bởi thế giới bên ngoài đã đến trước khi Siam sẵn sàng.”

Tôi hỏi tiếp:

“Nhưng mở cửa cũng có nghĩa là chấp nhận những điều khoản bất bình đẳng. Ngài có biết cái giá ấy không?”

Rồi tôi quay sang Chulalongkorn:

“Thưa Ngài, nếu mở cửa chưa đủ, tại sao phải cải cách toàn bộ nhà nước?”

Và câu hỏi khó hơn:

“Nếu muốn xây dựng một nhà nước mạnh, tại sao quyền lực của nhà vua lại phải được giới hạn?”

Có lẽ ở đây cuộc đối thoại sẽ không còn là chuyện của hai vị vua. Nó trở thành câu chuyện của mọi quốc gia đứng trước một thế giới đang thay đổi.

Và cũng là câu chuyện của Việt Nam. 

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HAI VỊ VUA SIAM