CHƯƠNG 6 - DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN _ SỰ THẬT – CÔNG LÝ – PHÁP QUYỀN – VÀ NIỀM TIN

DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN

Kinh nghiệm hòa giải của các dân tộc và con đường Việt Nam

PHẦN I — SỰ THẬT, CÔNG LÝ VÀ NHỮNG ĐIỀU KIỆN CỦA HÒA GIẢI

CHƯƠNG 6

SỰ THẬT – CÔNG LÝ – PHỤC HỒI – PHÁP QUYỀN – NIỀM TIN

Hòa giải không chỉ là chữa lành những vết thương của quá khứ. Đó còn là xây dựng một luật chơi công bằng để những vết thương ấy không tiếp tục tái diễn.

I. Hòa giải không phải là bắt người ta quên

Sau một cuộc chiến, có người muốn khép lại quá khứ thật nhanh. Có người chưa thể khép lại, bởi những người thân của họ vẫn chưa được tìm thấy, những mất mát chưa được giải thích, những bất công chưa được xem xét và những ký ức vẫn theo họ đến cuối đời.

Một người nói: “Chuyện đã qua rồi, hãy quên đi.”

Người khác hỏi: “Làm sao tôi có thể quên khi tôi còn chưa biết người thân mình đã chết ở đâu?”

Cả hai đều đang nói từ trải nghiệm của mình. Nhưng nếu lời kêu gọi quên lãng chỉ hướng về người đã chịu mất mát, trong khi những vấn đề gây ra mất mát chưa được làm sáng tỏ, thì hòa giải rất dễ trở thành một yêu cầu một chiều: người đau khổ phải im lặng để xã hội có vẻ bình yên.

Hòa giải không thể bắt đầu bằng mệnh lệnh quên đi. Nó phải bắt đầu bằng sự sẵn lòng tìm hiểu điều gì đã xảy ra, ai đã chịu tổn thất, trách nhiệm thuộc về đâu và xã hội có thể làm gì để khôi phục những quyền lợi đã bị tổn hại.

Điều đó không có nghĩa mọi người phải sống mãi trong quá khứ. Ngược lại, muốn bước tiếp, con người cần có cơ hội đối diện với quá khứ mà không bị buộc phải phủ nhận trải nghiệm của chính mình.

Quên hay nhớ là việc của ký ức cá nhân; xác minh sự thật, thực thi công lý và sửa chữa bất công là trách nhiệm của xã hội và các thiết chế có liên quan.

II. Công lý chuyển tiếp: xử lý quá khứ để kiến tạo tương lai

Trong nghiên cứu quốc tế, transitional justice, thường được dịch là công lý chuyển tiếp, chỉ những cách thức mà một xã hội sử dụng để xử lý di sản của các cuộc xung đột, chế độ đàn áp hoặc những vi phạm nghiêm trọng đã xảy ra trong quá khứ.

Đây không phải một công thức duy nhất, cũng không phải con đường mà quốc gia nào cũng có thể áp dụng giống nhau. Tùy hoàn cảnh, các xã hội có thể kết hợp điều tra sự thật, xét xử, bồi thường, tưởng niệm, cải cách thể chế và các biện pháp bảo đảm không tái diễn.

Có thể khái quát thành bốn nhóm nhiệm vụ gắn bó với nhau.

Thứ nhất, sự thật. Điều gì đã xảy ra? Nguồn tư liệu nào xác nhận? Những thông tin nào còn thiếu? Ai đã chịu ảnh hưởng?

Thứ hai, trách nhiệm và công lý. Ai đã ra quyết định, ai trực tiếp thực hiện, ai có nghĩa vụ ngăn chặn hoặc điều tra? Trách nhiệm nào có thể được xác lập theo pháp luật, trách nhiệm nào thuộc về chính trị, đạo đức hoặc thể chế?

Thứ ba, phục hồi và bồi thường. Quyền lợi nào bị xâm phạm? Nạn nhân và gia đình họ cần được khôi phục danh dự, tài sản, quyền pháp lý hoặc những điều kiện sống nào?

Thứ tư, bảo đảm không tái diễn. Những cơ chế nào đã khiến bất công có thể xảy ra? Cần sửa luật pháp, tổ chức quyền lực, hệ thống tư pháp và phương thức giám sát ra sao?

Bốn nhóm nhiệm vụ này không nhất thiết diễn ra theo một trình tự cứng nhắc. Điều tra sự thật có thể tiếp tục trong khi cải cách thể chế đang được tiến hành; việc bồi thường có thể bắt đầu trước khi mọi câu hỏi lịch sử được giải đáp. Nhưng nếu bỏ qua một nhóm nhiệm vụ quan trọng, tiến trình hòa giải sẽ có những khoảng trống khó khắc phục.

Một xã hội có thể tổ chức tưởng niệm rất trang trọng nhưng chưa điều tra đầy đủ. Có thể trừng phạt một số cá nhân nhưng không sửa cơ chế đã tạo điều kiện cho sai phạm. Cũng có thể công bố sự thật mà không phục hồi quyền lợi của người bị tổn hại.

Bởi vậy, công lý chuyển tiếp không chỉ hỏi làm thế nào để khép lại một thời kỳ. Nó còn hỏi làm thế nào để di sản của thời kỳ ấy không tiếp tục chi phối tương lai.

III. Sự thật lịch sử là quyền lợi chung của dân tộc

Lịch sử không phải tài sản riêng của chính quyền, của phe chiến thắng hay của phe thất bại. Một quốc gia có thể có cơ quan quản lý lưu trữ, chương trình giáo dục và những thiết chế nghiên cứu chính thức, nhưng những điều đó không đồng nghĩa với quyền độc quyền quyết định điều gì được phép nghiên cứu hoặc được phép đặt câu hỏi.

Muốn hiểu một biến cố, người nghiên cứu cần tiếp cận nhiều loại nguồn: hồ sơ nhà nước, tài liệu quân sự, văn kiện ngoại giao, báo chí, thư từ, nhật ký, hồi ký, lời chứng nhân, tài liệu gia đình và các công trình nghiên cứu trong nước lẫn quốc tế.

Mỗi nguồn có giá trị và giới hạn riêng. Một văn bản chính thức có thể ghi lại quyết định của cơ quan quyền lực nhưng không phản ánh đầy đủ trải nghiệm của người dân. Một hồi ký có thể lưu giữ những điều hồ sơ hành chính không ghi lại, nhưng cũng có thể chịu ảnh hưởng của trí nhớ, cảm xúc và cách người viết nhìn lại quá khứ.

Vì thế, cần phân biệt hai nguyên tắc:

Mọi ký ức chân thành đều đáng được lắng nghe.

Mọi khẳng định về sự kiện lịch sử đều cần được kiểm chứng.

Tôn trọng người kể không có nghĩa phải mặc nhiên chấp nhận mọi chi tiết trong lời kể. Kiểm chứng một lời chứng cũng không đồng nghĩa phủ nhận nỗi đau của người làm chứng.

Một nền sử học trưởng thành phải có khả năng tiếp nhận tư liệu mới, điều chỉnh nhận định cũ và thừa nhận những vấn đề chưa đủ chứng cứ để kết luận. Nếu một kết luận không thể được xem xét lại dù xuất hiện tài liệu đáng tin cậy, nó đã rời xa phương pháp nghiên cứu để tiến gần đến giáo điều.

Sự thật lịch sử không phải lúc nào cũng có thể được phục dựng trọn vẹn. Có hồ sơ đã mất, nhân chứng đã qua đời, những quyết định được đưa ra trong bí mật và những câu hỏi có lẽ không bao giờ được giải đáp hoàn toàn. Thừa nhận giới hạn ấy là một biểu hiện của tính trung thực, không phải sự yếu kém.

IV. Không độc quyền kể lịch sử: đất nước thuộc về toàn dân

Việt Nam không chỉ là nơi cư trú của những người đang sống trong nước. Đó còn là quê hương của những gia đình đã di cư qua nhiều thế hệ, của người Việt định cư ở nước ngoài, của những người mang theo tiếng Việt, ký ức gia đình, phong tục và những mối liên hệ với quê hương.

Giữa những cộng đồng ấy có thể tồn tại khác biệt sâu sắc về cách nhìn lịch sử. Có gia đình xem một giai đoạn là chiến thắng giải phóng. Có gia đình nhớ giai đoạn ấy như sự mất mát, chia lìa hoặc khởi đầu của một cuộc đời lưu vong. Có người nhìn lịch sử từ trải nghiệm chiến trường; có người nhìn từ nhà tù, trại cải tạo, cuộc di tản, những cuộc đánh tư sản, những năm tháng thiếu thốn hoặc quá trình xây dựng lại cuộc sống sau chiến tranh.

Không thể giải quyết những khác biệt ấy bằng cách tuyên bố một cộng đồng được quyền nhớ, còn cộng đồng kia phải quên.

Tuy nhiên, thừa nhận nhiều ký ức cũng không có nghĩa mọi cách giải thích đều có giá trị chứng cứ ngang nhau. Nhà sử học có thể đưa ra kết luận dựa trên hồ sơ; nhà nghiên cứu khác có thể phản biện bằng tài liệu mới. Kết quả phải được đánh giá bằng chứng cứ, phương pháp và lập luận, không phải bằng địa vị chính trị của người viết.

Đất nước thuộc về toàn dân không có nghĩa mọi người phải có cùng một cách nhìn về quá khứ. Điều đó có nghĩa không ai bị loại khỏi cộng đồng dân tộc chỉ vì gia đình họ từng đứng ở một phía khác trong chiến tranh, đã rời đất nước hoặc có những câu hỏi khác với cách diễn giải chính thức.

Một dân tộc trưởng thành không sợ việc công dân tìm hiểu lịch sử. Dân tộc ấy tạo điều kiện để việc tìm hiểu diễn ra trung thực, có trách nhiệm và không biến thành sự vu cáo hay kích động thù hận.

V. Công lý không phải là trả thù, nhưng cũng không phải miễn trách nhiệm

Nếu một người phạm tội, trách nhiệm phải được xác định dựa trên hành vi và chứng cứ, theo pháp luật áp dụng. Không thể biến trách nhiệm cá nhân thành tội lỗi mặc định của gia đình, dòng họ hoặc cả thế hệ sau.

Con cháu không phải là tù nhân của lịch sử cha ông. Nhưng họ có quyền được biết lịch sử ấy, kể cả những phần đau đớn, đáng tự hào hoặc đáng phải suy ngẫm.

Cần tránh hai thái cực.

Thái cực thứ nhất là quy tội tập thể: một người thuộc về một cộng đồng, một gia đình hoặc một phía chính trị, nên bị xem là có tội từ trước khi hành vi cụ thể của họ được xem xét.

Thái cực thứ hai là xóa bỏ trách nhiệm: vì muốn hòa giải, người ta cho rằng không nên điều tra, xét xử hoặc công khai những hành vi nghiêm trọng đã xảy ra.

Cả hai đều làm tổn hại công lý. Quy tội tập thể phủ nhận phẩm giá cá nhân; xóa bỏ trách nhiệm khiến người bị hại không được bảo vệ và có thể tạo tiền lệ cho những sai phạm tương tự.

Trong một xã hội pháp quyền, trách nhiệm phải được phân định theo hành vi, vai trò, chứng cứ và quy định pháp luật. Người trực tiếp gây ra thiệt hại không đương nhiên có trách nhiệm giống người ra lệnh, người tổ chức hay người có nghĩa vụ ngăn chặn. Trách nhiệm hình sự, trách nhiệm dân sự, trách nhiệm chính trị và trách nhiệm đạo đức cũng không phải những khái niệm có thể thay thế cho nhau.

Hòa giải không đòi hỏi phải trả thù. Nhưng hòa giải cũng không thể dựa trên một thỏa thuận rằng những người có quyền lực sẽ không bao giờ phải chịu trách nhiệm.

VI. Bồi thường và phục hồi: công lý phải đi ra khỏi phòng xử án

Một lời xin lỗi có thể có ý nghĩa rất lớn đối với người từng chịu tổn thương. Nhưng nếu họ vẫn mất tài sản, không được khôi phục danh dự, không thể tiếp cận những quyền lợi hợp pháp hoặc chưa được giải quyết những hậu quả kéo dài, lời xin lỗi chưa thể thay thế các biện pháp khắc phục.

Phục hồi có thể bao gồm khôi phục quyền lợi hợp pháp, hoàn trả tài sản khi có căn cứ, bồi thường thiệt hại, cải chính thông tin sai lệch, phục hồi danh dự, hỗ trợ y tế và tâm lý, tìm kiếm hoặc xác định nơi an táng người mất tích, tưởng niệm nạn nhân và tạo điều kiện để các gia đình tiếp cận hồ sơ liên quan.

Không phải mọi mất mát đều có thể quy đổi thành tiền. Không có khoản bồi thường nào trả lại được một người đã chết, một tuổi trẻ bị lấy mất hoặc những năm tháng gia đình phải sống trong chia lìa.

Nhưng xã hội vẫn có thể hành động. Có thể thừa nhận điều đã xảy ra, khôi phục những quyền lợi có thể khôi phục, hỗ trợ người chịu hậu quả và sửa chữa những thủ tục từng khiến họ không thể tìm được công lý.

Điều quan trọng là không biến bồi thường thành sự ban ơn. Khi một quyền lợi hợp pháp đã bị xâm phạm và có đủ căn cứ xác định trách nhiệm, việc khắc phục không nên phụ thuộc vào thái độ biết ơn hay sự im lặng của người được bồi thường.

Phục hồi không phải mua lại quá khứ. Đó là trách nhiệm hiện tại đối với những hậu quả mà quá khứ để lại.

VII. Kinh nghiệm Nam Phi: sự thật mở cửa, nhưng không tự hoàn thành hòa giải

Sau khi chế độ apartheid chấm dứt, Nam Phi thành lập Ủy ban Sự thật và Hòa giải. Ủy ban tổ chức các phiên điều trần, tiếp nhận lời chứng về những vi phạm nhân quyền và tìm cách làm sáng tỏ một phần những gì đã xảy ra trong thời kỳ xung đột.

Ý nghĩa của mô hình này không nằm ở việc mọi người lập tức tha thứ cho nhau. Nó tạo ra một không gian công khai để những trải nghiệm từng bị che khuất được trình bày, để một số hành vi được thừa nhận và để xã hội đối diện với quá khứ bằng những cơ chế khác ngoài im lặng.

Tuy nhiên, Nam Phi cũng cho thấy giới hạn của hòa giải chính trị. Chấm dứt chế độ phân biệt chủng tộc không tự động xóa bỏ bất bình đẳng về tài sản, cơ hội sống, giáo dục và điều kiện kinh tế. Những vấn đề ấy cần các chính sách và cải cách kéo dài nhiều năm.

Bài học là sự thật có thể mở cánh cửa, nhưng công lý xã hội và cải cách phải tiếp tục bước qua cánh cửa ấy.

VIII. Kinh nghiệm Đức: không chỉ xét xử người phạm tội, mà còn thay đổi thể chế

Sau Thế chiến II, các phiên tòa Nuremberg xét xử những lãnh đạo Quốc xã về các tội ác nghiêm trọng. Quá trình đối diện với quá khứ của Đức sau đó còn bao gồm nhiều thập niên tranh luận công khai, nghiên cứu lịch sử, giáo dục, tưởng niệm và xem xét trách nhiệm của các thiết chế.

Không nên hiểu quá trình này như một bước chuyển tức thời từ tội ác sang một xã hội hoàn toàn được chữa lành. Việc đối diện với quá khứ diễn ra không đồng đều, có tranh cãi và có những giai đoạn người ta miễn cưỡng thừa nhận trách nhiệm.

Nhưng kinh nghiệm Đức cho thấy một vấn đề quan trọng: muốn ngăn chặn những tội ác tương tự, xã hội không thể chỉ hỏi ai đã trực tiếp thực hiện chúng. Còn phải hỏi những thiết chế nào đã tạo điều kiện cho quyền lực không bị kiểm soát, những cơ chế nào đã loại bỏ quyền của con người và vì sao các chuẩn mực pháp lý, đạo đức không ngăn được thảm họa.

Bài học không phải chỉ là tưởng niệm nạn nhân. Đó còn là xây dựng thể chế dân chủ, bảo vệ phẩm giá con người, giới hạn quyền lực và giáo dục các thế hệ sau về những nguy cơ của chủ nghĩa cực đoan.

IX. Kinh nghiệm Hoa Kỳ: chiến tranh kết thúc không có nghĩa bình đẳng đã thành hiện thực

Nội chiến Hoa Kỳ kết thúc năm 1865. Tu chính án thứ 13 bãi bỏ chế độ nô lệ; Tu chính án thứ 14 xác lập những bảo đảm quan trọng về quyền công dân và bình đẳng trước pháp luật; Tu chính án thứ 15 cấm việc từ chối quyền bầu cử của công dân nam vì lý do chủng tộc, màu da hoặc tình trạng nô lệ trước đó.

Nhưng việc có những nguyên tắc hiến định không đồng nghĩa chúng lập tức được thực thi đầy đủ. Bạo lực chủng tộc, sự phân biệt đối xử và những rào cản đối với quyền công dân tiếp tục tồn tại qua nhiều thế hệ.

Trường hợp này cho thấy khoảng cách giữa luật pháp trên giấy và thực tế xã hội có thể rất lớn. Một quốc gia có thể tuyên bố bình đẳng nhưng vẫn dung dưỡng những cơ chế khiến một bộ phận dân cư không được hưởng bình đẳng thực chất.

Bài học đối với hòa giải là không thể chỉ dựa vào lời tuyên bố đoàn kết. Phải xem xét luật pháp được thực thi như thế nào, người dân có cơ hội khiếu nại hay không, các cơ quan quyền lực có bị kiểm soát không và những nhóm từng chịu thiệt thòi có thực sự tiếp cận được quyền lợi của mình hay chưa.

X. Kinh nghiệm Hàn Quốc: phát triển kinh tế không tự động giải quyết ký ức chính trị

Hàn Quốc đạt được những bước tiến lớn về công nghiệp hóa và phát triển kinh tế, đồng thời trải qua quá trình chuyển đổi chính trị từ chế độ độc tài sang dân chủ.

Tuy vậy, các vấn đề liên quan đến đàn áp chính trị, những vụ việc bạo lực trong lịch sử hiện đại và trách nhiệm của nhà nước vẫn cần được điều tra, ghi nhận và thảo luận. Những quá trình xem xét lại lịch sử, cải chính và tưởng niệm cho thấy ký ức không tự biến mất chỉ vì đời sống vật chất được cải thiện.

Kinh tế phát triển có thể tạo điều kiện cho xã hội ổn định hơn, nhưng không thay thế được nhu cầu về sự thật và trách nhiệm. Một người có thể sống trong một đất nước giàu có mà vẫn mang câu hỏi chưa được giải đáp về số phận của người thân hoặc về một biến cố từng làm thay đổi cuộc đời gia đình mình.

Bài học là hướng tới tương lai không đòi hỏi phải quay lưng với lịch sử. Trái lại, một xã hội có năng lực phát triển cũng cần có năng lực tự xem xét những sai lầm của mình.

XI. Bosnia và Herzegovina: hiệp định hòa bình chưa đủ tạo ra hòa giải sâu sắc

Chiến tranh Bosnia kết thúc bằng Hiệp định Dayton năm 1995, tạo khuôn khổ chấm dứt chiến sự và thiết lập một trật tự chính trị mới.

Tuy nhiên, việc chấm dứt chiến tranh không đồng nghĩa những chia rẽ giữa các cộng đồng đã được giải quyết. Ký ức về chiến tranh, cách tưởng niệm nạn nhân, cách diễn giải lịch sử và những tranh chấp chính trị vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến đời sống xã hội.

Đây là phản đề quan trọng đối với mọi quan niệm quá lạc quan về hòa giải. Một hiệp định có thể giúp ngăn chặn việc tiếp tục giết chóc. Một thỏa thuận chính trị có thể tạo ra cơ chế chia sẻ quyền lực. Nhưng niềm tin xã hội cần những điều kiện sâu hơn: an toàn, công lý, cơ hội hợp tác, giáo dục và các thiết chế không khuyến khích việc duy trì thù địch.

Không nên xem Bosnia là bằng chứng rằng hòa giải là bất khả thi. Trường hợp ấy nhắc chúng ta rằng hòa giải không thể được tuyên bố hoàn thành chỉ vì tiếng súng đã ngừng.

XII. Cải cách thể chế: nếu luật chơi không thay đổi, bất công có thể tái diễn

Hòa giải có một giới hạn rất rõ: không thể yêu cầu người dân tin tưởng nhau trong khi những cơ chế tạo ra bất công vẫn còn nguyên.

Nếu quyền lực không chịu trách nhiệm, tư pháp thiếu độc lập, tham nhũng không được kiểm soát, tài sản không được bảo vệ theo pháp luật và người dân không có phương thức hữu hiệu để khiếu nại, thì những lời kêu gọi đoàn kết sẽ khó tạo được niềm tin lâu dài.

Vấn đề không chỉ là người cầm quyền có thiện chí hay không. Một thể chế tốt phải có khả năng hạn chế thiệt hại ngay cả khi người nắm quyền không có đủ thiện chí.

Điều đó đòi hỏi luật pháp rõ ràng, quyền lực có giới hạn, cơ chế giám sát độc lập, thủ tục giải quyết tranh chấp công bằng, báo chí và giới nghiên cứu có không gian hoạt động, cùng những biện pháp bảo vệ người tố cáo sai phạm.

Cần phân biệt trách nhiệm cá nhân với trách nhiệm thể chế. Một cán bộ có thể bị xử lý vì hành vi cụ thể, nhưng nếu cơ chế bổ nhiệm, giám sát và kiểm tra vẫn tạo điều kiện cho sai phạm, người kế nhiệm có thể lặp lại hành vi ấy. Xử lý cá nhân là cần thiết khi có căn cứ; sửa cơ chế là điều cần thiết để ngăn tái diễn.

XIII. Không đặc quyền, không vùng cấm

Nguyên tắc nền tảng của pháp quyền là không ai đứng trên pháp luật.

Nguyên tắc ấy phải được áp dụng đối với người dân, doanh nhân, quan chức, người giàu, người nghèo, người sống trong nước, người sống ở nước ngoài và những người có quan điểm chính trị khác nhau.

Bình đẳng trước pháp luật không có nghĩa mọi người đều nhận cùng một hình phạt bất kể hoàn cảnh. Nó có nghĩa quy tắc phải được áp dụng công bằng, sự khác biệt trong xử lý phải có căn cứ chính đáng và không ai được miễn trách nhiệm chỉ vì địa vị hoặc quan hệ.

Không thể đòi người dân tuân thủ pháp luật trong khi người có quyền lực có thể tùy ý vượt qua những giới hạn dành cho người khác. Cũng không thể dùng pháp luật như một công cụ trừng phạt người bất đồng, đồng thời bỏ qua những hành vi tương tự của người thuộc phe mình.

Một nền pháp quyền đáng tin phải bảo vệ cả người bị cáo buộc, người bị hại và lợi ích chung. Chính vì vậy, quyền lực điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án đều cần có giới hạn, quy trình và cơ chế giám sát.

XIV. Tư pháp độc lập phải đi cùng trách nhiệm

Tư pháp độc lập không có nghĩa thẩm phán đứng ngoài mọi quy tắc. Độc lập là điều kiện để phán quyết không bị chi phối tùy tiện bởi những quyền lực bên ngoài; trách nhiệm là điều kiện để quyền xét xử không biến thành một quyền lực thiếu kiểm soát.

Một nền tư pháp đáng tin cần có:

Quy trình xét xử công bằng và quyền được bào chữa.

Cơ sở pháp lý rõ ràng cho phán quyết.

Nghĩa vụ nêu lý do và công khai bản án theo quy định.

Cơ chế kháng cáo, kháng nghị và xem xét lại khi có căn cứ.

Tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp và cơ chế xử lý vi phạm.

Bảo đảm an toàn nghề nghiệp để thẩm phán không phải xét xử theo mệnh lệnh chính trị hoặc áp lực không chính đáng.

Cần tránh hai nguy cơ đối nghịch: tư pháp bị quyền lực khác chi phối và tư pháp không chịu trách nhiệm đối với sai phạm của chính mình.

Cân bằng quyền lực không phải làm cho mọi cơ quan đều có quyền vô hạn để kiểm soát nhau. Đó là thiết kế các giới hạn và thủ tục đủ rõ để không một cơ quan nào có thể tùy tiện lấn át quyền của người dân.

XV. Bảo đảm không tái diễn: sửa nguyên nhân, không chỉ xử lý hậu quả

Một xã hội có thể xin lỗi, tưởng niệm và tổ chức những buổi đối thoại. Nhưng nếu không tìm hiểu điều gì đã khiến bất công xảy ra, các hoạt động ấy vẫn chưa giải quyết được vấn đề cốt lõi.

Cần đặt ra những câu hỏi khó:

Ai có quyền quyết định? Quyền ấy bị giới hạn bằng cách nào? Cơ chế giám sát đã hoạt động hay thất bại? Người dân có thể phản đối quyết định sai trái mà không phải sợ bị trả đũa không? Hồ sơ có được lưu giữ và tiếp cận không? Những người có trách nhiệm có bị điều tra theo cùng một chuẩn mực không?

Không phải mọi sai lầm lịch sử đều có thể được ngăn chặn hoàn toàn bằng thiết kế thể chế. Con người vẫn có thể lạm dụng quyền lực, xã hội vẫn có thể bị cuốn vào cực đoan và luật pháp vẫn có thể bị diễn giải sai. Nhưng một xã hội có thể giảm nguy cơ tái diễn bằng cách làm cho quyền lực minh bạch hơn, trách nhiệm rõ ràng hơn và quyền phản đối của người dân được bảo vệ tốt hơn.

Đó là điểm gặp nhau giữa hòa giải và cải cách quốc gia. Hòa giải không chỉ giúp các cộng đồng bớt nghi kỵ; nó còn có thể thúc đẩy việc xây dựng những thiết chế công bằng hơn.

XVI. Từ hòa giải đến hội tụ người Việt

Người Việt ở nước ngoài không chỉ có thể đóng góp vốn đầu tư. Họ còn có thể mang đến tri thức, công nghệ, kinh nghiệm quản trị, mạng lưới nghiên cứu, quan hệ quốc tế và những cách nhìn khác nhau về tổ chức xã hội.

Nhưng nguồn lực ấy không tự động chuyển thành sức mạnh chung. Muốn người Việt ở khắp nơi cùng đóng góp, cần có niềm tin rằng pháp luật bảo vệ quyền lợi hợp pháp, tài sản được xử lý theo những quy tắc công bằng, sự đóng góp được đánh giá theo giá trị thực và khác biệt về trải nghiệm không khiến một người bị xem là công dân hạng hai trong đời sống xã hội.

Hội tụ cũng không có nghĩa người ở nước ngoài phải từ bỏ những thói quen, cách phát biểu hoặc quan niệm hình thành trong môi trường tự do khác. Những khác biệt ấy có thể gây khó khăn trong giao tiếp, nhưng nên được giải quyết bằng đối thoại và những quy tắc chung, không phải bằng định kiến.

Đồng thời, hội tụ không thể chỉ là lời mời một chiều. Người trở về hoặc tham gia đóng góp cần tôn trọng pháp luật, văn hóa và đời sống của cộng đồng nơi mình hợp tác. Sự hội tụ bền vững phải dựa trên cả quyền lợi lẫn trách nhiệm.

Một quốc gia mạnh không phải vì mọi người có cùng một trải nghiệm. Quốc gia mạnh khi có thể biến những trải nghiệm khác nhau thành nguồn lực bổ sung cho nhau.

XVII. Tinh hoa dân tộc phải lớn hơn sự cố chấp của học thuyết

Không một học thuyết chính trị hay hệ tư tưởng nào nên trở thành mục đích cuối cùng của dân tộc. Học thuyết có giá trị khi giúp con người hiểu xã hội, giải quyết vấn đề và xây dựng những điều kiện sống tốt hơn. Khi một học thuyết được đặt cao hơn sự thật và phẩm giá con người, nó có nguy cơ trở thành xiềng xích tư tưởng.

Mục tiêu của phát triển quốc gia phải hướng đến con người có tri thức hơn, xã hội công bằng hơn, thể chế đáng tin hơn và thế hệ sau có nhiều cơ hội hơn.

Điều đó đòi hỏi khả năng xem xét lại những quan niệm từng được coi là bất khả tranh luận. Một chính sách không thể được bảo vệ chỉ vì nó mang tên một lý tưởng tốt đẹp. Nó phải được đánh giá bằng kết quả, tác động đến con người, chi phí xã hội và khả năng sửa đổi khi không còn phù hợp.

Tinh hoa dân tộc không nằm ở việc bảo vệ mọi quyết định của thế hệ trước. Nó nằm ở khả năng giữ lại những giá trị đáng quý, nhận ra những sai lầm và không bắt thế hệ sau trả giá cho sự cố chấp của thế hệ trước.

XVIII. Mô hình hòa giải của Hưng Quốc Học

Có thể khái quát con đường hòa giải thành một chuỗi liên kết:

SỰ THẬT → CÔNG LÝ VÀ TRÁCH NHIỆM → BỒI THƯỜNG VÀ PHỤC HỒI → CẢI CÁCH THỂ CHẾ → BẢO ĐẢM KHÔNG TÁI DIỄN → PHÁP QUYỀN VÀ BÌNH ĐẲNG → NIỀM TIN → HÒA GIẢI → HỘI TỤ → DÂN MẠNH, NƯỚC GIÀU.

Đây là mô hình định hướng, không phải một quy trình máy móc. Các bước có thể diễn ra đồng thời và tác động qua lại. Niềm tin có thể giúp xã hội hợp tác điều tra sự thật; cải cách pháp luật có thể tạo điều kiện để nạn nhân lên tiếng; việc phục hồi quyền lợi có thể giúp xây dựng niềm tin.

Tuy nhiên, chuỗi này nhấn mạnh một quan hệ nhân quả quan trọng: hòa giải bền vững không thể chỉ dựa vào cảm xúc tốt đẹp nếu những bất công có khả năng tái diễn vẫn chưa được xử lý.

XIX. Phản đề: ba ảo tưởng cần vượt qua

Ảo tưởng thứ nhất: chỉ cần xin lỗi là xong.

Xin lỗi có thể là bước đầu có ý nghĩa, nhưng không thay thế việc làm sáng tỏ sự thật, xác định trách nhiệm và khắc phục thiệt hại khi có căn cứ.

Ảo tưởng thứ hai: chỉ cần trừng phạt là công lý hoàn thành.

Xét xử đúng pháp luật có thể rất cần thiết, nhưng nếu cơ chế gây ra sai phạm không thay đổi, xã hội vẫn có thể lặp lại những bất công tương tự.

Ảo tưởng thứ ba: chỉ cần quên quá khứ là đất nước sẽ đoàn kết.

Im lặng không đồng nghĩa với tin tưởng. Một cộng đồng có thể ngừng tranh luận công khai nhưng vẫn mang theo nỗi đau và sự nghi kỵ. Nếu không có cơ hội giải quyết những vấn đề cốt lõi, sự yên ổn ấy có thể rất mong manh.

Con đường trưởng thành hơn là biết sự thật mà không nuôi dưỡng hận thù; thực thi công lý mà không trả thù; phục hồi nạn nhân mà không quy tội tập thể; cải cách thể chế mà không tạo ra đặc quyền mới; ghi nhớ quá khứ nhưng không biến quá khứ thành bản án dành cho con cháu.

XX. Bài học Hưng Quốc

Một dân tộc chỉ có thể tiến đến hòa giải bền vững khi người dân không phải lựa chọn giữa sự thật và hòa bình.

Hòa bình dựa trên im lặng có thể giúp xã hội tạm thời tránh xung đột. Nhưng nếu người dân không thể đặt câu hỏi, người bị hại không thể tìm công lý và quyền lực không phải giải trình, sự yên ổn ấy thiếu nền tảng vững chắc.

Đối với Hưng Quốc Học, hòa giải không chỉ là một phẩm chất đạo đức. Đó còn là vấn đề của tổ chức quyền lực, chất lượng pháp luật và năng lực tự sửa sai của một quốc gia.

Sự thật giúp xã hội hiểu điều đã xảy ra. Công lý xác định trách nhiệm. Phục hồi thể hiện sự quan tâm bằng hành động cụ thể. Cải cách thể chế giảm nguy cơ tái diễn. Pháp quyền tạo ra giới hạn chung cho quyền lực. Niềm tin hình thành khi những nguyên tắc ấy được thực thi một cách nhất quán.

Không có con đường nào bảo đảm mọi người sẽ tha thứ cho nhau. Nhưng có thể xây dựng một xã hội trong đó con người không phải sống mãi trong sợ hãi, bị loại trừ hoặc bị buộc phải thừa hưởng thù hận.

Hòa giải không phải là xóa bỏ những khác biệt của quá khứ. Hòa giải là tạo ra những điều kiện công bằng để các thế hệ sau không còn phải sống theo những đường ranh mà họ không lựa chọn.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo 

United Nations Secretary-General, The Rule of Law and Transitional Justice in Conflict and Post-Conflict Societies, S/2004/616, 2004.

United Nations, Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation, General Assembly Resolution 60/147, 2005.

Truth and Reconciliation Commission of South Africa, Final Report, 1998–2003.

United States Holocaust Memorial Museum, các tài liệu nghiên cứu về Holocaust, trách nhiệm và quá trình đối diện với quá khứ tại Đức.

David W. Blight, Race and Reunion: The Civil War in American Memory, Harvard University Press, 2001.

International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, các tài liệu về chiến tranh Bosnia và tiến trình xét xử tội ác chiến tranh.

International Center for Transitional Justice, các nghiên cứu và tài liệu nhập môn về công lý chuyển tiếp.

Posted in: DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN