CHƯƠNG 17 - ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN -1975–1986: TỪ CẦN THƠ ĐẾN HẬU GIANG – NGUYỄN HÀ PHAN XÂY DỰNG VỊ THẾ NHƯ THẾ NÀO?

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN

CHƯƠNG XVII

1975–1991: TỪ CẦN THƠ, HẬU GIANG ĐẾN TRUNG ƯƠNG

Quá trình xây dựng vị thế chính trị và những dấu vết đầu tiên về tư duy quản lý kinh tế

Nếu giai đoạn 1964–1975 là khoảng trống lớn trong hồ sơ Nguyễn Hà Phan, thì từ sau năm 1975, dấu vết về con đường công tác của ông trở nên rõ hơn. Các tài liệu chính thức ghi nhận những chức vụ ông đảm nhiệm tại Cần Thơ, Hậu Giang, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước và các cơ quan lãnh đạo Trung ương.

Nhưng một bản lý lịch chỉ cho biết một người đã giữ những chức vụ nào. Nó chưa giải thích được người ấy đã làm gì, năng lực ra sao, quan điểm quản lý thế nào và nhờ đâu được đề bạt qua nhiều cấp.

Vì vậy, chương này đặt ra hai câu hỏi liên quan nhưng cần được nghiên cứu riêng:

• Nguyễn Hà Phan đã xây dựng vị thế chính trị của mình như thế nào từ năm 1975 đến năm 1991?
• Trong suốt quá trình ấy, hồ sơ về quá khứ của ông được lưu giữ, thẩm tra và đánh giá ra sao?

Câu hỏi thứ nhất cần được trả lời bằng thành tích công tác, văn bản quản lý, phát biểu chính sách và đánh giá đương thời. Câu hỏi thứ hai cần hồ sơ cán bộ, tài liệu thẩm tra và biên bản của các cơ quan có thẩm quyền.

Không thể dùng câu trả lời cho câu hỏi này để thay thế câu trả lời cho câu hỏi kia.

1. Năm 1975: Từ chiến tranh bước vào quản lý chính quyền

Theo hồ sơ chính thức của Quốc hội, sau ngày 30-4-1975, Nguyễn Hà Phan giữ chức Chủ tịch Ủy ban quân quản thành phố Cần Thơ. Năm 1976, ông giữ chức Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ. Năm 1978, ông trở thành Quyền Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang; đến năm 1983, ông giữ chức Chủ tịch UBND tỉnh.

Những chức vụ ấy đặt ông vào trung tâm quá trình tổ chức lại chính quyền và đời sống kinh tế – xã hội ở một địa bàn quan trọng của đồng bằng sông Cửu Long.

Sau chiến tranh, chính quyền phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề: tổ chức bộ máy, khôi phục sản xuất, ổn định đời sống, phân phối lương thực, quản lý lưu thông hàng hóa, xử lý quan hệ với các thành phần kinh tế cũ và triển khai những chính sách cải tạo kinh tế theo mô hình mới.

Người đứng đầu chính quyền địa phương không chỉ thực hiện mệnh lệnh hành chính. Họ còn phải xử lý khoảng cách giữa chủ trương chung và điều kiện thực tế, giữa chỉ tiêu kế hoạch và năng lực sản xuất, giữa yêu cầu quản lý của nhà nước và nhu cầu sinh sống của người dân.

Nguyễn Hà Phan được giao trách nhiệm trong bối cảnh đó. Đây là dữ kiện quan trọng để nghiên cứu năng lực quản lý của ông, nhưng bản thân việc được bổ nhiệm chưa đủ chứng minh ông đã hoàn thành nhiệm vụ tốt đến đâu.

Muốn đánh giá, cần đi từ chức danh đến công việc thực tế.

2. Chức vụ là dấu mốc, không phải bản thành tích

Tiểu sử chính trị thường được trình bày bằng một chuỗi chức vụ:

• Chủ tịch Ủy ban quân quản Cần Thơ;
• Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ;
• Quyền Chủ tịch rồi Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang;
• Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương;
• Phó Chủ tịch thứ nhất Ủy ban Kế hoạch Nhà nước;
• Ủy viên Trung ương, Bí thư Trung ương Đảng và Trưởng Ban Kinh tế Trung ương.

Chuỗi chức vụ cho thấy Nguyễn Hà Phan được giao những trọng trách ngày càng lớn. Nhưng nếu từ đó kết luận ngay rằng ông là một nhà quản lý giỏi, lập luận sẽ đi trước bằng chứng.

Để đánh giá năng lực, cần tìm những tài liệu cụ thể: báo cáo tổng kết công tác, văn bản chỉ đạo, đề xuất chính sách, chất vấn và trả lời chất vấn tại Quốc hội, đánh giá của cấp trên, ý kiến của cán bộ cùng làm việc, cũng như số liệu về kết quả kinh tế – xã hội của địa phương.

Cần chú ý cả những quyết định gây tranh luận, những mục tiêu không đạt được và những vấn đề mà chính quyền phải điều chỉnh. Nếu chỉ tìm thành tích, nghiên cứu sẽ biến thành tiểu sử ca ngợi. Nếu chỉ tìm sai lầm, nghiên cứu sẽ trở thành một cuộc truy xét theo kết luận có sẵn.

Mục tiêu ở đây không phải chứng minh trước rằng Nguyễn Hà Phan giỏi hay kém, mà là xác định ông đã làm gì và những kết quả nào có thể kiểm chứng.

3. Năm 1976: Đọc Cần Thơ qua chính văn bản của Nguyễn Hà Phan

Một tài liệu trong Thư viện số Quốc hội ghi nhận bài trình bày của Nguyễn Hà Phan, khi đó là đại biểu Quốc hội tỉnh Hậu Giang, với tiêu đề:

“Quyết tâm xây dựng thành phố Cần Thơ thành một thành phố trù phú trên đồng bằng sông Cửu Long.”

Tài liệu thuộc hồ sơ kỳ họp Quốc hội và là một nguồn quan trọng để tiếp cận trực tiếp cách ông trình bày vấn đề phát triển địa phương.

Giá trị của văn bản không chỉ nằm ở nội dung tuyên bố hay mục tiêu được nêu ra. Điều quan trọng hơn là cách Nguyễn Hà Phan xác định những khó khăn của Cần Thơ, lý giải nguyên nhân và đề xuất hướng giải quyết.

Khi khảo sát toàn văn, cần tập trung vào những câu hỏi sau:

1. Ông đánh giá tình hình sản xuất và đời sống sau chiến tranh như thế nào?
2. Ông xác định những trở ngại lớn nhất đối với sự phát triển của thành phố là gì?
3. Ông đề nghị Trung ương hỗ trợ những nguồn lực hoặc cơ chế nào?
4. Ông nhìn nhận quan hệ giữa cải tạo kinh tế, khôi phục sản xuất và đời sống dân chúng ra sao?
5. Ông đánh giá vị trí của các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh như thế nào?
6. Những đề xuất của ông dựa trên số liệu thực tế, kinh nghiệm quản lý hay chủ yếu dựa trên định hướng chính trị chung?

Các câu hỏi này chỉ có thể được trả lời sau khi đọc và phân tích văn bản đầy đủ, đối chiếu với hoàn cảnh kinh tế – xã hội đương thời và những quyết định thực tế được ban hành sau đó.

Không nên suy diễn quan điểm của Nguyễn Hà Phan từ riêng tiêu đề bài trình bày. Một lời kêu gọi xây dựng thành phố trù phú chưa tự nó cho biết ông hiểu thế nào về cơ chế tạo ra sự trù phú ấy.

Đây là điểm bắt đầu của cuộc đối thoại trực tiếp với Nguyễn Hà Phan: không chỉ nghe người khác kể về ông, mà đọc những gì ông thực sự viết, nói và đề xuất.

4. Hậu Giang: Trường thử nghiệm năng lực quản lý địa phương

Khi trở thành Quyền Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang năm 1978 rồi Chủ tịch tỉnh năm 1983, Nguyễn Hà Phan phải xử lý những vấn đề vượt khỏi phạm vi quản lý một đô thị.

Hậu Giang là địa bàn nông nghiệp quan trọng của đồng bằng sông Cửu Long. Những vấn đề thiết yếu bao gồm sản xuất lúa gạo, thủy lợi, thu mua nông sản, lưu thông hàng hóa, phân phối lương thực, nghĩa vụ thuế, tổ chức sản xuất và đời sống nông dân.

Trong nền kinh tế kế hoạch hóa, chính quyền tỉnh vừa chịu trách nhiệm thực hiện chỉ tiêu và chính sách từ cấp trên, vừa phải xử lý những khác biệt giữa kế hoạch với điều kiện tự nhiên, năng lực sản xuất và nhu cầu thực tế của địa phương.

Vì vậy, một câu hỏi đáng nghiên cứu là:

Nguyễn Hà Phan chỉ thực hiện các chính sách đã được quyết định từ Trung ương, hay ông có khả năng nhận ra những bất cập và tìm cách điều chỉnh chúng từ thực tiễn địa phương?

Không nên trả lời bằng những nhận xét chung như “năng động”, “sâu sát” hay “dám nghĩ dám làm” nếu chưa có tài liệu cụ thể.

Cần tìm những trường hợp ông đề xuất thay đổi chỉ tiêu, phản ánh khó khăn trong thực hiện chính sách, bảo vệ số liệu của địa phương hoặc kiến nghị một cách xử lý khác với phương án ban đầu.

Nếu có nhiều trường hợp nhất quán, chúng có thể cho thấy một phương pháp quản lý. Nếu chỉ có một vài văn bản riêng lẻ, kết luận phải giới hạn ở từng trường hợp.

5. Công văn ngày 29-12-1986: Một trường hợp kiến nghị Trung ương xem xét lại

Một tài liệu trong hồ sơ kỳ họp thứ 12, Quốc hội khóa VII, ghi nhận công văn của UBND tỉnh Hậu Giang do Nguyễn Hà Phan, khi đó là Chủ tịch UBND tỉnh, ký ngày 29-12-1986. Nội dung là đề nghị Trung ương xem xét lại kết luận Hậu Giang mắc nợ thuế nông nghiệp.

Đây là một dấu vết đáng chú ý vì nó đưa nghiên cứu từ những nhận xét khái quát về phong cách quản lý sang một tình huống hành chính cụ thể.

Ít nhất, văn bản cho thấy chính quyền Hậu Giang đã sử dụng kênh chính thức để yêu cầu xem xét lại một kết luận tài chính – kinh tế liên quan đến địa phương. Nguyễn Hà Phan, với tư cách người đứng đầu UBND tỉnh và người ký công văn, tham gia vào hành động kiến nghị đó.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba tầng nhận định:

Dữ kiện: Có văn bản do Nguyễn Hà Phan ký, đề nghị xem xét lại kết luận liên quan đến nghĩa vụ thuế nông nghiệp của Hậu Giang.

Diễn giải có cơ sở: Trong trường hợp này, ông đứng ra bảo vệ quan điểm của chính quyền địa phương trước một kết luận từ cấp trên.

Điều chưa thể kết luận: Văn bản ấy có chứng minh ông là người thường xuyên phản biện chính sách, có tư duy cải cách hay phản đối cơ chế kế hoạch hóa hay không.

Muốn đánh giá sâu hơn, phải đọc toàn văn công văn và những tài liệu liên quan: kết luận ban đầu về khoản nợ thuế, căn cứ tính toán, số liệu mà Hậu Giang đưa ra, phản hồi của Trung ương và kết quả giải quyết cuối cùng.

Nếu đề nghị được chấp nhận, cần xác định vì sao. Nếu bị bác bỏ, cần tìm lý do. Nếu có điều chỉnh một phần, cần làm rõ phần nào được thay đổi.

Một kiến nghị hành chính không tự động trở thành bằng chứng về tư tưởng cải cách. Nhưng nó có thể là điểm khởi đầu để xác định cách một cán bộ xử lý bất đồng giữa thực tế địa phương và đánh giá của cấp trên.

6. Năm 1986: Từ địa phương vào Trung ương

Tháng 12-1986, tại Đại hội VI của Đảng, Nguyễn Hà Phan được bầu làm Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương.

Đây là bước chuyển quan trọng trong sự nghiệp của ông. Từ một cán bộ quản lý địa phương, ông trở thành thành viên của cơ quan lãnh đạo cấp Trung ương, trong thời điểm đất nước bắt đầu công cuộc Đổi mới.

Con đường công tác của ông có thể khái quát như sau:

Cần Thơ → Hậu Giang → Trung ương.

Nhưng chuỗi chức vụ chỉ mô tả hành trình, chưa giải thích được cơ chế lựa chọn nhân sự.

Muốn hiểu vì sao Nguyễn Hà Phan được bầu vào Trung ương, cần tìm hồ sơ đề cử, quá trình chuẩn bị nhân sự, đánh giá cán bộ, các thành tích được viện dẫn và những nhận xét của các cơ quan có thẩm quyền.

Cũng cần đối chiếu trường hợp của ông với những cán bộ địa phương khác cùng thời: người nào được đưa vào Trung ương, người nào tiếp tục ở địa phương, và những tiêu chí nào có thể giải thích sự khác biệt.

Đặc biệt, cần tìm hiểu hồ sơ chính trị của Nguyễn Hà Phan có được xem xét trong quá trình đề bạt hay không. Đây là vấn đề quan trọng, nhưng chưa thể giải đáp chỉ bằng việc ông được bầu vào một chức vụ mới.

7. Năm 1987: Từ quản lý địa phương sang hoạch định kinh tế

Theo hồ sơ Quốc hội, năm 1987 Nguyễn Hà Phan giữ chức Phó Chủ tịch thứ nhất Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.

Sự điều động này đưa ông từ công việc quản lý trực tiếp một địa phương nông nghiệp vào cơ quan trung tâm của hệ thống kế hoạch hóa quốc gia.

Ở Hậu Giang, những vấn đề như thu mua nông sản, nghĩa vụ thuế, phân phối và sản xuất xuất hiện dưới hình thức cụ thể. Tại Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, những vấn đề ấy được đặt trong hệ thống cân đối nguồn lực, chỉ tiêu sản xuất, phân bổ vật tư và kế hoạch phát triển trên phạm vi cả nước.

Đây là cơ hội để kiểm tra một câu hỏi quan trọng:

Nguyễn Hà Phan đã mang những kinh nghiệm thực tế từ địa phương vào công tác hoạch định kinh tế ở Trung ương đến mức nào?

Có ít nhất hai khả năng cần phân biệt.

Thứ nhất, kinh nghiệm quản lý địa phương giúp ông nhận ra giới hạn của các chỉ tiêu và phương thức điều hành, từ đó đề xuất những điều chỉnh phù hợp hơn.

Thứ hai, ông tiếp nhận và thực hiện cơ chế kế hoạch hóa hiện hành, trong đó kinh nghiệm địa phương chủ yếu giúp ông triển khai chính sách hiệu quả hơn mà không nhất thiết thay đổi những nguyên tắc cơ bản của hệ thống.

Hai khả năng này không loại trừ nhau hoàn toàn. Một cán bộ có thể đề xuất sửa đổi một số cách điều hành nhưng vẫn giữ nguyên nhiều nguyên tắc của cơ chế cũ.

Để xác định trường hợp của Nguyễn Hà Phan, cần nghiên cứu báo cáo, đề xuất và quyết định mà ông trực tiếp tham gia trong giai đoạn 1987–1989. Chưa có cơ sở để gắn cho ông nhãn “cải cách” hoặc “bảo thủ” chỉ từ chức vụ được giao.

8. Năm 1989: Trở lại Hậu Giang trong một vai trò khác

Hồ sơ Quốc hội ghi nhận năm 1989 Nguyễn Hà Phan trở lại giữ chức Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang.

Đây là một dấu mốc cần được đặt trong toàn bộ tiến trình công tác của ông. Trước đó, ông đã có nhiều năm quản lý địa phương và một thời gian làm việc tại Ủy ban Kế hoạch Nhà nước. Khi trở lại Hậu Giang, ông mang theo kinh nghiệm ở cấp Trung ương, trong lúc nền kinh tế Việt Nam tiếp tục trải qua những thay đổi lớn.

Có thể đặt ra một số giả thuyết: ông được điều động để tăng cường năng lực quản lý cho địa phương; việc trở lại nằm trong quy trình luân chuyển cán bộ; hoặc đây là một bước trong quá trình bố trí nhân sự cho những nhiệm vụ tiếp theo.

Hiện chưa đủ căn cứ để xác nhận giả thuyết nào.

Điều có thể khẳng định ở mức khái quát là, khi trở lại Hậu Giang, Nguyễn Hà Phan đã có trải nghiệm ở cả cấp tỉnh lẫn cơ quan kế hoạch kinh tế Trung ương. Tuy nhiên, kinh nghiệm ấy đã được vận dụng như thế nào cần được chứng minh bằng hồ sơ công tác trong giai đoạn 1989–1991.

9. Năm 1991: Từ quản lý kinh tế đến vị trí lãnh đạo Trung ương

Tại Đại hội VII tháng 6-1991, Nguyễn Hà Phan được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương. Sau đó, ông giữ chức Bí thư Trung ương Đảng và Trưởng Ban Kinh tế Trung ương.

Đến thời điểm này, sự nghiệp của ông đã trải qua một quá trình dài: từ quản lý chính quyền địa phương, điều hành một tỉnh nông nghiệp, tham gia cơ quan kế hoạch quốc gia đến phụ trách một cơ quan kinh tế của Đảng ở Trung ương.

Nhưng chức vụ Trưởng Ban Kinh tế Trung ương không tự cho biết ông có quan điểm gì về mô hình phát triển đất nước.

Cần tìm câu trả lời cho những vấn đề cụ thể:

• Ông nhìn nhận công cuộc Đổi mới như thế nào?
• Ông đánh giá vai trò của thị trường và cơ chế kế hoạch hóa ra sao?
• Ông có quan điểm gì về kinh tế tư nhân, doanh nghiệp nhà nước và sản xuất nông nghiệp?
• Ông nhìn nhận quan hệ giữa quản lý của nhà nước với quyền chủ động của cơ sở như thế nào?
• Trong các tranh luận kinh tế đương thời, ông đứng ở đâu và dựa trên lập luận nào?
• Quan điểm của ông có thay đổi giữa giai đoạn làm quản lý địa phương và giai đoạn công tác tại Trung ương hay không?

Những câu hỏi này cần được trả lời qua văn bản và hành động chính sách, không chỉ bằng hồi tưởng về tính cách hay vị thế của ông.

Cũng cần thận trọng khi so sánh Nguyễn Hà Phan với Võ Văn Kiệt, Đỗ Mười hoặc Đào Duy Tùng. Việc các nhân vật cùng tham gia lãnh đạo trong một thời kỳ không có nghĩa họ có cùng quyền hạn, cùng quan điểm hoặc cùng mức độ ảnh hưởng đến một quyết định.

Muốn so sánh, phải xác định từng người đã phát biểu điều gì, chịu trách nhiệm về lĩnh vực nào và tham gia quyết định nào.

10. Từ chuỗi chức vụ đến câu hỏi về cơ chế đề bạt

Có thể tóm tắt những mốc công tác chính của Nguyễn Hà Phan trong giai đoạn này như sau:

Thời điểm	Chức vụ được ghi nhận	Ý nghĩa đối với nghiên cứu
1975	Chủ tịch Ủy ban quân quản thành phố Cần Thơ	Bước vào quản lý chính quyền sau chiến tranh
1976	Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ	Quản lý đô thị trong giai đoạn chuyển đổi
1978	Quyền Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang	Chuyển sang quản lý cấp tỉnh
1983	Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang	Tiếp tục giữ trọng trách lãnh đạo địa phương
1986	Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương	Bước vào cấp lãnh đạo Trung ương
1987	Phó Chủ tịch thứ nhất Ủy ban Kế hoạch Nhà nước	Chuyển sang lĩnh vực hoạch định kinh tế
1989	Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang	Trở lại quản lý địa phương sau thời gian công tác ở Trung ương
1991	Ủy viên Trung ương, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Kinh tế Trung ương	Đảm nhiệm vị trí lãnh đạo kinh tế ở Trung ương

Bảng này thể hiện hành trình công tác, không phải bảng xếp hạng thành tích. Mỗi chức vụ cần được xác minh bằng tài liệu tương ứng; mỗi bước đề bạt cần được nghiên cứu trong bối cảnh nhân sự và tổ chức đương thời.

Từ đó xuất hiện một câu hỏi lớn: Điều gì đã khiến Nguyễn Hà Phan được lựa chọn và tiếp tục giao trọng trách qua nhiều cấp trong gần hai thập niên sau chiến tranh?

Có thể năng lực quản lý và kinh nghiệm địa phương là những yếu tố quan trọng. Có thể quá trình đào tạo, đánh giá cán bộ và nhu cầu tổ chức cũng đóng vai trò đáng kể. Nhưng nếu chưa có hồ sơ đề bạt, chưa thể xác định mức độ đóng góp của từng yếu tố, càng không thể khẳng định ai là người bảo trợ chính trị cho ông.

Nghiên cứu phải phân biệt điều đã biết với điều cần tìm, thay vì lấp khoảng trống bằng suy đoán.

11. Quá khứ 1958–1964 nằm ở đâu trong hồ sơ cán bộ?

Đây là vấn đề nối trực tiếp chương này với các chương trước.

Theo nội dung được viện dẫn trong quyết định kỷ luật năm 1996, Nguyễn Hà Phan đã khai báo nhiều cơ sở cách mạng trong thời gian bị giam giữ và sau khi ra tù năm 1964 không báo cáo đầy đủ những sai lầm của mình với tổ chức. Tuy nhiên, muốn xác định chính xác nội dung, phạm vi và cách xử lý hồ sơ trong từng thời kỳ, vẫn cần tiếp cận các tài liệu gốc có liên quan.

Từ đó, cần đặt câu hỏi về từng mốc đề bạt: năm 1975, 1978, 1983, 1986, 1987, 1989 và 1991.

Hồ sơ về thời kỳ bị bắt và ra tù có được lưu trong hồ sơ cán bộ không?

Nếu có, hồ sơ ghi nhận những nội dung nào? Những người thẩm tra khi ấy đã biết đến đâu? Kết luận năm 1964 được thể hiện bằng văn bản nào? Hồ sơ có được cập nhật khi ông được đề bạt lên các vị trí cao hơn không?

Nếu hồ sơ không có trong bộ hồ sơ được sử dụng khi xét đề bạt, cần xác định nguyên nhân: thất lạc, chưa được chuyển giao, lưu giữ ở một cơ quan khác hay một lý do khác. Không thể mặc nhiên cho rằng hồ sơ đã bị cố ý che giấu.

Nếu hồ sơ có ghi nhận quá khứ nhưng ông vẫn tiếp tục được giao nhiệm vụ, cần làm rõ tổ chức khi ấy đã đánh giá sự việc như thế nào. Có thể họ cho rằng vấn đề đã được xử lý; có thể thông tin được biết chưa đầy đủ; cũng có thể đánh giá về mức độ nghiêm trọng đã thay đổi theo thời gian.

Đó là những khả năng nghiên cứu, chưa phải kết luận lịch sử.

Câu hỏi cốt lõi không chỉ là ai biết quá khứ của Nguyễn Hà Phan, mà còn là ai biết điều gì, biết vào thời điểm nào, ghi nhận ra sao và thông tin ấy đã ảnh hưởng thế nào đến từng quyết định nhân sự.

12. Không dùng sự nghiệp sau năm 1975 để xóa quá khứ

Khi đánh giá Nguyễn Hà Phan, cần tránh hai suy luận đối xứng.

Suy luận thứ nhất: ông đã giữ nhiều chức vụ, được bầu vào Trung ương và phụ trách công tác kinh tế, vì vậy những vấn đề được nêu trong quyết định kỷ luật năm 1996 chắc chắn không có cơ sở.

Suy luận thứ hai: ông bị kỷ luật năm 1996, vì vậy toàn bộ sự nghiệp quản lý trước đó đều không đáng tin cậy.

Cả hai đều không hợp lệ.

Một quá trình công tác dài không tự động phủ định một hành vi xảy ra trước đó. Ngược lại, một quyết định kỷ luật cũng không tự động chứng minh rằng mọi quyết định quản lý của người bị kỷ luật trong những giai đoạn trước đều sai.

Các vấn đề cần được đánh giá riêng: quá khứ chiến tranh; quá trình xử lý sau khi ra tù; năng lực quản lý địa phương; quan điểm kinh tế; quá trình đề bạt; và căn cứ của quyết định kỷ luật năm 1996.

Nếu có bằng chứng về thành tích quản lý, cần ghi nhận. Nếu có bằng chứng về sai phạm, cần làm rõ. Nếu tài liệu chưa đủ, phải giữ nguyên trạng thái chưa thể kết luận.

Đó không phải cách né tránh phán xét. Đó là điều kiện để phán xét có giá trị.

13. Từ tiểu sử một cán bộ đến vấn đề quản trị nhân sự

Hành trình của Nguyễn Hà Phan gợi ra một vấn đề rộng hơn: chất lượng của hệ thống quản lý cán bộ.

Một hệ thống nhân sự muốn vận hành đáng tin cậy phải làm được ít nhất bốn việc.

Thứ nhất, lưu giữ hồ sơ có hệ thống, bảo đảm những thông tin quan trọng không bị thất lạc hoặc tách rời khỏi quá trình đánh giá cán bộ.

Thứ hai, thẩm tra thông tin theo quy trình rõ ràng, phân biệt tài liệu gốc, lời khai, báo cáo của cơ quan chức năng và nhận định chưa được kiểm chứng.

Thứ ba, đánh giá cán bộ theo tiêu chí nhất quán, đồng thời cho phép điều chỉnh kết luận khi có bằng chứng mới hoặc khi những thông tin cũ được hiểu đầy đủ hơn.

Thứ tư, xác định trách nhiệm của các cấp có liên quan. Nếu thông tin quan trọng không được chuyển giao, cần làm rõ trách nhiệm của khâu lưu trữ và chuyển giao. Nếu thông tin đã có nhưng không được xem xét, cần tìm hiểu trách nhiệm của cơ quan thẩm tra và người ra quyết định. Nếu kết luận ban đầu không đầy đủ, cần xác định vì sao và bằng cách nào kết luận đó được duy trì.

Tuy nhiên, không thể dùng riêng trường hợp Nguyễn Hà Phan để kết luận toàn bộ hệ thống quản lý cán bộ khi ấy hoạt động tốt hay kém. Muốn đưa ra nhận định ở cấp thể chế, cần đối chiếu thêm những trường hợp tương tự và những quy định nhân sự đang có hiệu lực trong từng thời kỳ.

Giá trị của trường hợp này nằm ở khả năng giúp đặt câu hỏi cụ thể về mối quan hệ giữa hồ sơ, thẩm tra, đề bạt và trách nhiệm giải trình.

14. Những nguồn cần ưu tiên cho bước nghiên cứu tiếp theo

Để chuyển từ chuỗi chức vụ sang đánh giá thực chất, cần ưu tiên các nhóm tài liệu sau:

Một là, văn bản của Nguyễn Hà Phan. Cần đọc toàn văn bài trình bày năm 1976 về xây dựng thành phố Cần Thơ và công văn ngày 29-12-1986 liên quan đến kết luận nợ thuế nông nghiệp của Hậu Giang. Với mỗi văn bản, cần xác định hoàn cảnh ban hành, luận điểm, số liệu, đề xuất và kết quả xử lý.

Hai là, hồ sơ công tác tại Cần Thơ và Hậu Giang. Báo cáo kinh tế – xã hội, nghị quyết địa phương, báo cáo thực hiện kế hoạch, biên bản họp và đánh giá cán bộ có thể giúp kiểm tra kết quả quản lý thay vì chỉ dựa vào chức danh.

Ba là, hồ sơ tại Ủy ban Kế hoạch Nhà nước giai đoạn 1987–1989. Đây là nguồn cần thiết để xác định ông tham gia những vấn đề kinh tế nào, có đề xuất gì và vai trò thực tế trong quá trình hoạch định chính sách đến đâu.

Bốn là, hồ sơ nhân sự và thẩm tra chính trị. Cần tìm tài liệu liên quan đến các lần đề bạt quan trọng, nhất là quá trình chuẩn bị nhân sự cho Đại hội VI và Đại hội VII. Nếu có tài liệu về cuộc kiểm thảo năm 1964, phải đối chiếu với hồ sơ sử dụng cán bộ ở những thời điểm sau.

Năm là, nguồn hồi ký và báo chí. Những lời kể hồi cố có thể cung cấp đầu mối để tìm tài liệu, nhưng cần phân biệt rõ ký ức của người kể với biên bản, quyết định và hồ sơ đương thời.

Trong mọi trường hợp, phải ghi rõ tài liệu nào đã trực tiếp đọc, tài liệu nào mới được dẫn lại qua nguồn thứ cấp và tài liệu nào vẫn chưa tiếp cận được. Không nên mô tả một văn bản là đã được kiểm chứng độc lập nếu mới chỉ biết đến nó qua một bản tóm lược.

15. Kết luận: Hành trình thăng tiến đã rõ hơn, nguyên nhân vẫn cần chứng minh

Từ năm 1975 đến năm 1991, Nguyễn Hà Phan đi qua một quá trình công tác đáng chú ý: từ quản lý chính quyền Cần Thơ, lãnh đạo tỉnh Hậu Giang, tham gia cơ quan kế hoạch kinh tế quốc gia, rồi trở thành nhân vật giữ trọng trách kinh tế ở Trung ương.

Các mốc chức vụ giúp xác lập khung tiểu sử. Văn bản năm 1976 về Cần Thơ và công văn năm 1986 về thuế nông nghiệp của Hậu Giang mở ra cơ hội nghiên cứu cách ông trình bày vấn đề và bảo vệ quan điểm của địa phương. Nhưng để đánh giá năng lực quản lý và tư duy kinh tế, cần đọc toàn văn các tài liệu ấy, đối chiếu với những quyết định thực tế và kết quả thực hiện.

Đến đây, có thể xác định ba tầng nghiên cứu:

• Tầng thứ nhất: Nguyễn Hà Phan đã giữ những chức vụ nào và được giao những trách nhiệm gì?
• Tầng thứ hai: Ông đã xử lý công việc ra sao, có quan điểm chính sách nào và kết quả thực tế như thế nào?
• Tầng thứ ba: Hệ thống đã đánh giá ông, kiểm tra hồ sơ quá khứ của ông và đưa ra các quyết định đề bạt như thế nào?

Tầng thứ nhất có thể được dựng lại từ các hồ sơ chính thức. Tầng thứ hai cần văn bản quản lý và bằng chứng về kết quả. Tầng thứ ba cần hồ sơ nhân sự và tài liệu nội bộ mà hiện chưa thể thay thế bằng suy luận từ tiểu sử.

Vì vậy, chưa nên dựng Nguyễn Hà Phan thành một nhà cải cách chỉ từ một văn bản kiến nghị, cũng chưa nên xem ông là người thụ động chỉ vì ông trưởng thành trong cơ chế kế hoạch hóa. Cần để những phát biểu, đề xuất và hành động cụ thể của ông được kiểm tra trong hoàn cảnh lịch sử của chúng.

Đồng thời, quá trình thăng tiến của ông đặt ra một câu hỏi có ý nghĩa vượt khỏi phạm vi cá nhân: Một hệ thống có thể đưa một cán bộ qua nhiều tầng trách nhiệm trong hàng chục năm, nhưng liệu hệ thống ấy có bảo đảm rằng thông tin quan trọng về quá khứ của cán bộ luôn được lưu giữ, thẩm tra và sử dụng đúng lúc hay không?

Câu hỏi đó chưa thể được giải quyết chỉ bằng hồ sơ công khai hiện có. Nhưng nó xác định hướng nghiên cứu tiếp theo.

Chương sau cần đi sâu vào Quốc hội và quản lý kinh tế, bắt đầu từ những văn bản có thể đọc trực tiếp. Qua đó, chúng ta sẽ từng bước xác định Nguyễn Hà Phan thực sự nói gì về nền kinh tế Việt Nam, ông bảo vệ những chính sách nào, và quan điểm của ông thay đổi ra sao trong những năm trước và sau Đổi mới.

Đó là cách chuyển từ việc kể lại con đường công tác sang đối thoại với Nguyễn Hà Phan qua chính những gì ông đã nói, viết và làm.

Hoàng Phong Nhã

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN