CHƯƠNG 12 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT -VÕ VĂN KIỆT VÀ LÊ DUẨN

ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT

CHƯƠNG XII

VÕ VĂN KIỆT VÀ LÊ DUẨN

Nam Bộ, chiến tranh và quyền lực

Có những mối quan hệ trong lịch sử không thể giải thích chỉ bằng hai chữ đồng chí hay đối lập.

Võ Văn Kiệt và Lê Duẩn là một trường hợp như vậy.

Cả hai đều trưởng thành trong phong trào cách mạng, đều có nhiều năm hoạt động tại Nam Bộ và đều tham gia xây dựng một hệ thống quyền lực mà họ tin là con đường đưa Việt Nam đến thống nhất và phát triển. Nhưng sau năm 1975, khi chiến tranh kết thúc, bài toán trước mắt không còn chỉ là huy động lực lượng để giành và bảo vệ chính quyền. Đó còn là bài toán tổ chức sản xuất, lưu thông hàng hóa, phân bổ nguồn lực và cải thiện đời sống của hàng chục triệu người.

Chính tại đây, một vấn đề lớn xuất hiện: một phương thức tổ chức có thể phát huy sức mạnh trong chiến tranh liệu có tiếp tục phù hợp với yêu cầu quản trị một nền kinh tế hòa bình hay không?

Nghiên cứu mối quan hệ giữa Lê Duẩn và Võ Văn Kiệt vì thế không nên bắt đầu bằng câu hỏi ai chống ai. Câu hỏi quan trọng hơn là: khi thực tế không vận hành như dự kiến của chính sách, những người đứng trong cùng một hệ thống đã nhận diện, giải thích và xử lý mâu thuẫn ấy như thế nào?

1. Hai người có kinh nghiệm Nam Bộ, nhưng không phải hai bản sao

Lê Duẩn sinh năm 1907 tại Quảng Trị. Sự nghiệp cách mạng của ông gắn sâu với Nam Bộ qua những năm hoạt động tại Xứ ủy Nam Bộ và Trung ương Cục miền Nam, trước khi ông trở thành Bí thư thứ nhất rồi Tổng Bí thư của Đảng.

Võ Văn Kiệt sinh năm 1922 tại Vĩnh Long. Ông hoạt động cách mạng từ sớm, từng giữ nhiều vị trí lãnh đạo tại Nam Bộ, trong đó có các chức vụ gắn với Sài Gòn – Gia Định, Khu 9 và Trung ương Cục miền Nam. Sau năm 1975, ông đảm nhiệm những trọng trách trong bộ máy lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh và sau đó ở cấp trung ương.

Kinh nghiệm Nam Bộ là một điểm chung có ý nghĩa, nhưng không đủ để kết luận hai người có cùng một tư duy kinh tế hoặc chính trị.

Lê Duẩn từng trải qua những năm tháng phải xây dựng tổ chức, duy trì lực lượng và huy động sức mạnh chính trị trong điều kiện chiến tranh. Võ Văn Kiệt cũng được hình thành trong môi trường ấy. Cả hai đều hiểu vai trò của tổ chức và kỷ luật. Khác biệt cần tìm không phải là một người hiểu thực tế còn người kia không hiểu, mà là họ lựa chọn cách xử lý thực tế ra sao khi những yêu cầu của quản trị hòa bình không còn trùng khớp với phương thức điều hành đã hình thành trong chiến tranh.

Đây là một vấn đề cần được kiểm chứng qua quyết định, chính sách và hành động cụ thể, thay vì suy ra từ quê quán hay tính cách được kể lại trong hồi ký.

2. Sau năm 1975: thống nhất quyền lực chưa đồng nghĩa với thống nhất đời sống kinh tế

Ngày 30 tháng 4 năm 1975 mở ra một giai đoạn mới. Việt Nam thống nhất về lãnh thổ và từng bước thống nhất bộ máy nhà nước, nhưng hai miền không lập tức trở thành một nền kinh tế đồng nhất.

Miền Nam có những mạng lưới thương mại, doanh nghiệp tư nhân, hệ thống ngân hàng, đội ngũ chuyên gia và cơ sở sản xuất được hình thành trong một môi trường kinh tế khác miền Bắc. Những mạng lưới ấy không thể biến mất chỉ bằng một quyết định hành chính; chúng gắn với kỹ năng, vốn, quan hệ cung ứng, tập quán kinh doanh và nhu cầu của người dân.

Trong khi đó, lãnh đạo trung ương chủ trương đưa cả nước tiến lên chủ nghĩa xã hội theo mô hình kế hoạch hóa tập trung. Mục tiêu thống nhất cơ chế được đặt trong bối cảnh chiến tranh kéo dài, cơ sở vật chất bị tổn thất, đất nước thiếu vốn và phụ thuộc đáng kể vào viện trợ từ bên ngoài.

Cần phân biệt hai vấn đề.

Một là, chính quyền có mục tiêu thống nhất nền kinh tế và thay đổi quan hệ sở hữu theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Hai là, cách thức thực hiện mục tiêu ấy có phù hợp với điều kiện kinh tế, năng lực quản lý và đời sống thực tế hay không.

Không thể dùng hoàn cảnh khó khăn để mặc nhiên biện minh cho mọi chính sách. Nhưng cũng không thể phân tích các quyết định sau năm 1975 như thể chúng được đưa ra trong điều kiện hòa bình ổn định, nguồn lực dồi dào và không có sức ép quốc tế.

Bối cảnh giúp giải thích quyết định; nó không thay thế việc đánh giá kết quả và trách nhiệm.

3. Thành phố Hồ Chí Minh: nơi mâu thuẫn giữa cơ chế và thực tế bộc lộ rõ

Thành phố Hồ Chí Minh trở thành một địa bàn đặc biệt quan trọng trong quá trình chuyển đổi sau chiến tranh. Đây là trung tâm công nghiệp, thương mại và dịch vụ lớn, có mạng lưới cung ứng rộng và phụ thuộc nhiều vào sự lưu thông của hàng hóa, nguyên liệu và vốn.

Võ Văn Kiệt trực tiếp quản lý thành phố trong giai đoạn những khó khăn ấy bộc lộ. Ông không đứng ngoài hệ thống đã thực hiện các chính sách sau năm 1975; ông là một bộ phận của bộ máy lãnh đạo. Đồng thời, chính vị trí ấy khiến ông phải đối diện với hậu quả cụ thể của những quyết định quản lý.

Một nhà máy không thể sản xuất chỉ vì kế hoạch yêu cầu sản xuất. Nó cần nguyên liệu, phụ tùng, năng lượng và đầu ra cho sản phẩm. Một thành phố không thể bảo đảm đời sống chỉ bằng việc ban hành chỉ tiêu phân phối. Lương thực phải được thu mua, vận chuyển và đưa đến nơi có nhu cầu.

Theo những tư liệu hồi cố về giai đoạn này, đến năm 1977, nhiều cơ sở công nghiệp tại Thành phố Hồ Chí Minh gặp khó khăn nghiêm trọng về nguyên liệu và phụ tùng; một số cơ sở phải ngừng hoạt động, công nhân thiếu việc làm.

Những chi tiết cụ thể về từng cơ sở, quy mô đình trệ và chế độ tiền lương cần được đối chiếu với hồ sơ đương thời. Tuy nhiên, vấn đề quản trị mà chúng phản ánh là rõ ràng: khi cơ chế phân phối và cấp phát không đáp ứng được nhu cầu sản xuất, người quản lý phải lựa chọn giữa việc tuân thủ thủ tục hiện hành và tìm cách bảo đảm hoạt động thực tế.

Đó là môi trường làm nảy sinh những thử nghiệm thường được gọi là “phá rào”.

4. “Phá rào”: từ sáng kiến địa phương đến vấn đề của thể chế

“Phá rào” không đơn thuần là hành động vi phạm một quy định. Trong bối cảnh kinh tế kế hoạch hóa, nó có thể bao gồm việc tìm nguồn nguyên liệu ngoài kế hoạch, tổ chức thu mua lương thực theo cách khác với cơ chế phân phối hiện hành, hoặc tìm phương thức để cơ sở sản xuất giữ được nguồn lực cần thiết cho hoạt động.

Cần tránh hai cách diễn giải cực đoan.

Cách thứ nhất coi mọi hành động vượt quy định đều là sáng kiến đúng đắn. Cách thứ hai coi mọi hành động vượt quy định đều là biểu hiện của vô tổ chức.

Muốn đánh giá một thử nghiệm, phải hỏi: vấn đề thực tế mà nó tìm cách giải quyết là gì? Quy định nào bị vượt qua? Ai quyết định? Ai chịu trách nhiệm? Kết quả có thể kiểm chứng không? Có gây thiệt hại hoặc tạo đặc quyền cho một nhóm lợi ích không? Và nếu thử nghiệm thành công, có thể chuyển nó thành quy tắc chung hợp pháp hay không?

Võ Văn Kiệt đáng được nghiên cứu không phải vì mọi quyết định của ông đều mặc nhiên đúng, mà vì quá trình lãnh đạo tại Thành phố Hồ Chí Minh đặt ông trước mâu thuẫn giữa quy định hiện hành và yêu cầu vận hành của nền kinh tế.

Điểm đáng chú ý là khả năng nhận ra rằng một quy định được thiết kế để phục vụ sản xuất có thể, trong những điều kiện cụ thể, lại cản trở sản xuất. Khi ấy, vấn đề không còn chỉ là người thực hiện có tuân thủ quy định hay không. Cần xem xét cả chất lượng của quy định và cơ chế sửa đổi nó.

5. Lê Duẩn và bài toán kiểm soát

Không nên từ những thất bại kinh tế để kết luận Lê Duẩn không hiểu thực tế. Ông có kinh nghiệm hoạt động lâu năm ở miền Nam và giữ vị trí trung tâm trong hệ thống hoạch định đường lối của Đảng.

Câu hỏi cần đặt ra chính xác hơn: vì sao một hệ thống lãnh đạo có kinh nghiệm thực tiễn vẫn duy trì những cơ chế quản lý gây ra nhiều khó khăn cho sản xuất và lưu thông?

Một phần câu trả lời có thể nằm trong những ưu tiên chính trị và kinh tế của thời kỳ đó. Lãnh đạo trung ương có lý do để lo ngại rằng việc khôi phục nhanh các quan hệ thị trường và tư nhân có thể làm suy yếu khả năng điều phối của nhà nước, tạo cơ hội cho đầu cơ, buôn lậu và tích tụ nguồn lực ngoài tầm kiểm soát. Đất nước vừa trải qua chiến tranh; nguồn lực khan hiếm; những bất đồng về con đường phát triển gắn với các lựa chọn chính trị và hệ tư tưởng.

Những lo ngại ấy cần được xem xét nghiêm túc. Nhưng chúng không tự chứng minh rằng cơ chế kiểm soát được lựa chọn là phù hợp.

Kiểm soát có thể giúp nhà nước huy động và phân phối nguồn lực theo mục tiêu chung. Tuy nhiên, nếu giá cả không phản ánh tương quan cung cầu, doanh nghiệp không có quyền chủ động và mọi sáng kiến đều phải chờ phê duyệt, hệ thống có thể mất đi thông tin quan trọng từ cơ sở.

Khi người quản lý không có quyền quyết định nhưng vẫn bị yêu cầu chịu trách nhiệm về sản lượng, hiệu quả và đời sống người lao động, quyền hạn và trách nhiệm trở nên không tương xứng.

Đây là mâu thuẫn cốt lõi của mô hình quản lý tập trung quá mức: nhà nước có thể tăng quyền kiểm soát trên giấy tờ nhưng đồng thời làm suy giảm năng lực phản ứng trước thực tế.

Dẫu vậy, không nên biến nhận định này thành kết luận rằng Lê Duẩn trực tiếp tạo ra mọi khó khăn kinh tế hoặc rằng mọi chính sách thời kỳ ấy đều do cá nhân ông quyết định. Cần phân biệt đường lối chung, quyết định tập thể, cơ chế hành chính và trách nhiệm của từng cấp lãnh đạo.

6. Ba Thi và câu hỏi về phản hồi từ cơ sở

Một chi tiết đáng chú ý trong các bài viết hồi cố về Võ Văn Kiệt là câu chuyện Nguyễn Thị Ráo, thường được gọi là Ba Thi, người gắn với hoạt động thu mua lương thực của Thành phố Hồ Chí Minh.

Theo một bài viết của báo Nhân Dân, hoạt động thu mua của tổ chức do Ba Thi phụ trách đã vượt ra ngoài những quy định lưu thông lương thực đương thời. Bài viết kể rằng Lê Duẩn cho gọi Ba Thi ra Hà Nội báo cáo, và sau đó một số quy định quá chặt về lưu thông lương thực được nới lỏng.

Nếu được xác nhận bằng tư liệu đương thời, đây có thể là một trường hợp có giá trị để nghiên cứu cách thông tin từ địa phương đi đến trung ương và tác động đến việc điều chỉnh chính sách.

Nhưng cần phân biệt ba tầng nhận định.

Dữ kiện được nguồn hồi cố thuật lại: hoạt động thu mua lương thực của Ba Thi, việc bà được gọi ra Hà Nội báo cáo và việc một số quy định được nới lỏng.

Diễn giải có cơ sở: thực tiễn địa phương đã tạo ra một vấn đề mà trung ương phải xem xét; sự việc có thể cho thấy hệ thống vẫn có những kênh tiếp nhận phản hồi từ cơ sở.

Điều chưa thể kết luận chỉ từ chi tiết này: Lê Duẩn đã chấp nhận toàn bộ cách làm của địa phương, đã chuyển sang ủng hộ cơ chế thị trường, hoặc đã thay đổi căn bản quan điểm kinh tế.

Muốn đi xa hơn, cần xác định văn bản nào được sửa đổi, vào thời điểm nào, do cơ quan nào ban hành và phạm vi điều chỉnh đến đâu. Cũng cần kiểm tra xem việc nới lỏng là kết quả trực tiếp của báo cáo Ba Thi hay là một phần của quá trình điều chỉnh rộng hơn.

Sự thận trọng này không làm giảm ý nghĩa của câu chuyện. Trái lại, nó giúp xác định đúng điều mà chứng cứ thực sự cho phép nói.

Nếu câu chuyện được xác minh, nó sẽ cho thấy mối quan hệ giữa trung ương và địa phương không nhất thiết chỉ là mệnh lệnh một chiều. Nhưng tiếp nhận một báo cáo thực tiễn chưa đồng nghĩa với việc thay đổi toàn bộ mô hình phát triển.

7. Cải tạo kinh tế miền Nam: mục tiêu không thể thay thế việc đánh giá hậu quả

Một vấn đề lớn khác là quá trình cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh ở miền Nam, đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tư liệu hồi cố ghi nhận những đợt triển khai cải tạo từ cuối năm 1977 và đợt tập trung cải tạo tư sản thương nghiệp vào tháng 3 năm 1978.

Đây là một chính sách quan trọng trong quá trình chuyển đổi quan hệ sở hữu theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Nhưng đánh giá chính sách không thể dừng lại ở việc xác định mục tiêu mà nhà nước tuyên bố.

Cần tiếp tục hỏi: chính sách tác động thế nào đến mạng lưới phân phối? Nguồn cung hàng hóa thay đổi ra sao? Hoạt động của doanh nghiệp và thương nhân bị ảnh hưởng thế nào? Vốn, kỹ năng quản lý và quan hệ cung ứng được chuyển đổi hoặc sử dụng ra sao? Người lao động và người tiêu dùng phải chịu những chi phí gì?

Các câu hỏi ấy đòi hỏi số liệu và tư liệu có thể kiểm chứng, không thể chỉ dựa vào hồi ký hoặc đánh giá chính trị về sau.

Võ Văn Kiệt là một nhân vật cần được nghiên cứu trong chính hoàn cảnh đó. Không nên tách ông khỏi bộ máy đã thực hiện các chính sách cải tạo; cũng không nên bỏ qua quá trình ông trực tiếp đối diện với những khó khăn của nền kinh tế và tham gia tìm kiếm những phương thức vận hành khác.

Một nhà cải cách không nhất thiết là người có sẵn đáp án hoàn chỉnh từ đầu. Đôi khi, phẩm chất quan trọng nhất là khả năng nhận ra giới hạn của cách làm cũ, học từ kết quả thực tế và điều chỉnh quyết định.

Tuy nhiên, muốn chứng minh sự chuyển biến trong tư duy của Võ Văn Kiệt, cần lần theo các quyết định cụ thể, thời điểm thay đổi và quan điểm của ông trong từng giai đoạn, thay vì lấy thành công của Đổi mới sau này để suy ngược rằng ông đã luôn đúng.

8. Từ quyền lực cá nhân đến cơ chế sửa sai

Đặt Lê Duẩn và Võ Văn Kiệt cạnh nhau giúp nhận ra một nghịch lý của quản trị quốc gia.

Trung ương cần đủ năng lực để xác lập mục tiêu chung, phối hợp nguồn lực và ngăn ngừa tình trạng mỗi địa phương hành động theo lợi ích riêng. Nhưng nếu mọi quyết định đều bị tập trung quá mức, trung ương có thể không nhận được thông tin kịp thời, còn cơ sở không có đủ quyền chủ động để giải quyết vấn đề.

Phân quyền có thể tạo ra sáng kiến và khả năng thích ứng. Nhưng nếu thiếu luật lệ, công khai, giám sát và trách nhiệm giải trình, phân quyền cũng có thể dẫn đến tùy tiện, đặc quyền hoặc lợi ích nhóm.

Vì vậy, không thể chọn một trong hai cực: tập trung tất cả hoặc thả nổi tất cả.

Vấn đề là thiết kế được mối quan hệ giữa mục tiêu chung và quyền chủ động ở cơ sở. Một địa phương có thể được trao quyền thử nghiệm trong phạm vi xác định; kết quả cần được đo lường; các rủi ro phải được kiểm soát; và những cách làm có hiệu quả cần được xem xét để sửa đổi quy định chung.

Từ góc nhìn Hưng Quốc, quá trình này có thể khái quát thành ba bước:

Phá rào để bộc lộ vấn đề — sửa luật để hợp thức hóa cách làm đúng — xây thể chế để bảo đảm quyền hạn đi cùng trách nhiệm.

Bước đầu có thể xuất phát từ nhu cầu cấp bách. Nhưng không thể để bước đầu trở thành phương thức quản trị lâu dài. Nếu một người phải dựa vào quan hệ hoặc quyền lực cá nhân mới giải quyết được vấn đề mà pháp luật không cho phép giải quyết, thì thành công trước mắt chưa phải là một hệ thống tốt.

Một thể chế tốt phải làm cho cách giải quyết đúng trở thành khả năng hợp pháp mà những người có trách nhiệm khác cũng có thể sử dụng, đồng thời chịu sự kiểm tra như nhau.

9. Đọc lại Lê Duẩn và Võ Văn Kiệt mà không thần tượng hóa

Lê Duẩn và Võ Văn Kiệt không nên được đặt thành hai nhân vật tượng trưng cho hai chân lý tuyệt đối: một bên chỉ biết mệnh lệnh, một bên luôn đứng về phía thực tế.

Lê Duẩn phải được xem xét trong vai trò lãnh đạo trung tâm của một hệ thống đang theo đuổi thống nhất và cải tạo kinh tế trong bối cảnh hậu chiến đầy sức ép. Vai trò đó đặt lên ông trách nhiệm lớn đối với đường lối và những hệ quả của mô hình được lựa chọn, nhưng không có nghĩa mọi kết quả đều có thể quy về ý chí cá nhân.

Võ Văn Kiệt cũng cần được đánh giá theo cùng một tiêu chuẩn. Ông là người trong hệ thống, từng tham gia bộ máy lãnh đạo và không đứng ngoài những chính sách của thời kỳ đầu sau năm 1975. Điểm đáng nghiên cứu là cách ông xử lý những mâu thuẫn mà vị trí quản lý thực tế buộc ông phải đối diện, cùng quá trình hình thành và mở rộng các thử nghiệm đổi mới.

Cũng không thể giải thích toàn bộ sự chuyển biến của Việt Nam bằng hai nhân vật này. Đổi mới còn gắn với nhu cầu sinh tồn của người dân, sự ứng phó của doanh nghiệp và địa phương, kinh nghiệm của chuyên gia, thay đổi trong tư duy của nhiều cán bộ, tình hình kinh tế quốc tế và những khủng hoảng của mô hình kế hoạch hóa ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa.

Những yếu tố ấy không làm vai trò lãnh đạo trở nên nhỏ bé hơn. Chúng giúp đặt vai trò ấy vào đúng vị trí trong một quá trình lịch sử có nhiều tác nhân.

10. Quy luật vận hành – Bài học Hưng Quốc

Từ mối quan hệ giữa Lê Duẩn và Võ Văn Kiệt, có thể rút ra một nguyên tắc quản trị:

Một nhà nước mạnh không phải là nhà nước buộc mọi địa phương và mọi tổ chức vận hành giống nhau trong mọi hoàn cảnh. Nhà nước mạnh là nhà nước có năng lực giữ mục tiêu chung, nhưng cũng có khả năng tiếp nhận thông tin, phát hiện sai lầm và điều chỉnh phương thức thực hiện.

Nguyên tắc ấy đòi hỏi năm điều kiện:

• Trung ương xác lập mục tiêu và những giới hạn chung.
• Cơ sở có quyền chủ động trong phạm vi được xác định.
• Thử nghiệm phải có tiêu chí đánh giá và cơ chế giám sát.
• Quyết định phải gắn quyền hạn với trách nhiệm.
• Kết quả được kiểm chứng phải có khả năng chuyển thành chính sách và quy tắc thể chế.

Đây là sự kết hợp giữa năng lực điều phối và khả năng thích ứng. Tập trung chiến lược không đồng nghĩa với tập trung mọi quyết định. Phân quyền thực thi không đồng nghĩa với buông lỏng trách nhiệm.

Bài học sâu hơn là: không thể chỉ hỏi một người lãnh đạo có dám vượt qua quy định hay không; còn phải hỏi hệ thống có đủ năng lực nhận ra quy định sai, sửa nó và ngăn sai lầm tương tự tái diễn hay không.

Đặt lại vấn đề

Câu hỏi “Võ Văn Kiệt có chống Lê Duẩn hay không?” chưa phải câu hỏi tốt nhất để mở ra vấn đề lịch sử.

Câu hỏi có giá trị hơn là: khi những quy định hiện hành không giải quyết được các vấn đề sản xuất và đời sống, Võ Văn Kiệt đã sử dụng quyền hạn của mình như thế nào? Những thử nghiệm ở Thành phố Hồ Chí Minh truyền thông tin đến trung ương qua cơ chế nào? Lê Duẩn và các cơ quan lãnh đạo phản ứng ra sao? Những điều chỉnh chính sách nào có thể được xác nhận bằng văn bản?

Câu chuyện Ba Thi là một đầu mối đáng nghiên cứu, nhưng không thể thay thế toàn bộ hồ sơ về quan hệ giữa địa phương và trung ương. Muốn đưa ra kết luận chắc chắn, cần đối chiếu báo chí đương thời, văn bản chỉ đạo, hồ sơ hành chính và các hồi ký có thể so sánh chéo.

Cách tiếp cận ấy cũng giúp tránh hai sai lầm: xem mọi hành động vượt quy định là đúng chỉ vì về sau có kết quả tích cực; hoặc xem mọi thử nghiệm là sai chỉ vì nó không phù hợp với cơ chế lúc bấy giờ.

Vấn nạn

Trong lịch sử Đổi mới, có một nguy cơ thường gặp: biến một nhân vật thành lời giải thích cho cả một thời đại.

Nếu Võ Văn Kiệt được đồng nhất với toàn bộ Đổi mới, vai trò của người dân, người lao động, doanh nghiệp, chuyên gia, các địa phương và những cán bộ khác sẽ bị thu hẹp. Ngược lại, nếu chỉ quy khó khăn sau năm 1975 cho một cá nhân, ta sẽ bỏ qua cơ chế ra quyết định, các lựa chọn chính sách và bối cảnh quốc tế.

Đổi mới cũng không chỉ là kết quả của những sáng kiến trong nước. Nó diễn ra khi mô hình kế hoạch hóa tập trung bộc lộ những hạn chế nghiêm trọng, đời sống người dân chịu sức ép lớn và trật tự quốc tế quanh Việt Nam thay đổi sâu sắc.

Bởi vậy, cần nghiên cứu đồng thời cả sức ép từ bên dưới, sự điều chỉnh trong bộ máy và những biến động bên ngoài. Chính sự tương tác giữa các yếu tố ấy mới giúp giải thích vì sao những thử nghiệm ban đầu có thể dần trở thành thay đổi chính sách trên quy mô quốc gia.

Kết chương

Lê Duẩn và Võ Văn Kiệt cùng bước ra từ một thời đại chiến tranh, nhưng sau năm 1975, họ phải đối diện với những vấn đề mà kinh nghiệm chiến tranh không thể tự nó giải quyết.

Một bên là bài toán duy trì sự thống nhất của hệ thống và thực hiện mô hình phát triển đã lựa chọn. Bên kia là những vấn đề cụ thể của sản xuất, lưu thông và đời sống mà một người lãnh đạo địa phương phải xử lý mỗi ngày. Hai phương diện ấy không hoàn toàn tách biệt, nhưng cũng không tự động dẫn đến cùng một lựa chọn chính sách.

Lịch sử cần làm rõ bằng chứng về những quyết định cụ thể, thay vì dựng nên một cuộc đối đầu đơn giản giữa người bảo vệ cơ chế và người cải cách.

Từ đó, một kết luận có thể đặt ra: khi thực tế liên tục buộc người ta phải tìm ngoại lệ để giải quyết những vấn đề phổ biến, cần xem xét lại chính quy tắc đang tạo ra các ngoại lệ ấy. Nhưng sửa quy tắc vẫn chưa đủ. Cần xây dựng thể chế để cách làm đúng có thể được thực hiện công khai, có giới hạn, có kiểm tra và có trách nhiệm giải trình.

Võ Văn Kiệt sẽ còn phải đối diện với một bài toán khác: nếu trong nước, ông phải tìm cách thuyết phục hệ thống quyền lực chấp nhận những điều chỉnh cần thiết, thì trên trường quốc tế, Việt Nam cũng phải tìm lối thoát khỏi thế cô lập và những hệ quả của các lựa chọn trong thời kỳ chiến tranh và hậu chiến.

Ở đó, một nhân vật quan trọng khác xuất hiện: Nguyễn Cơ Thạch.

Và sau câu chuyện Nguyễn Cơ Thạch là câu hỏi rộng hơn: Việt Nam có thể bình thường hóa quan hệ với thế giới và từng bước hòa giải với những người từng đứng ở phía bên kia chiến tuyến như thế nào?

Đó là cánh cửa dẫn sang chương tiếp theo về những lực lượng, con người và trở lực trong quá trình chuyển đổi tư duy, trước khi đi sâu vào vai trò của trí thức, chuyên gia và những người từ phía bên kia đã tham gia vào quá trình kiến tạo Đổi mới.

Hoàng Phong Nhã 

---

Hồ sơ nghiên cứu cần bổ sung

1. Đường lối kinh tế sau năm 1975: văn kiện của Đảng và Nhà nước về thống nhất, cải tạo và tổ chức nền kinh tế; phân biệt chủ trương trung ương với cách triển khai tại địa phương.
2. Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1975–1980: báo cáo sản xuất, cung ứng nguyên liệu, lưu thông lương thực và hoạt động của các cơ sở công nghiệp; xác định số liệu theo từng năm.
3. Câu chuyện Ba Thi: truy tìm bài viết gốc của Nhân Dân, xác định thời điểm đăng và những nguồn mà bài viết sử dụng; tìm thêm văn bản đương thời về thu mua và lưu thông lương thực.
4. Cải tạo công thương nghiệp: xác định các mốc chính sách, phạm vi thực hiện, kết quả kinh tế và hệ quả xã hội bằng nguồn độc lập và số liệu có thể đối chiếu.
5. Vai trò cá nhân của Lê Duẩn và Võ Văn Kiệt: đối chiếu hồi ký với biên bản, văn bản chỉ đạo và quyết định tập thể; không suy ra động cơ cá nhân chỉ từ kết quả chính sách.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT