CHƯƠNG 19 - VIỆT HIẾN 2050 - THẾ HỆ TRẺ VÀ SINH VIÊN

NGƯỜI VIỆT TOÀN CẦU – VIỆT HIẾN

CHƯƠNG 19

THẾ HỆ TRẺ VÀ SINH VIÊN

Trao cội nguồn, mở tương lai, xây dựng năng lực kế tiếp

1\. Một cộng đồng chỉ có tương lai khi người trẻ muốn tiếp nối

Mọi cộng đồng đều phải đối diện với một câu hỏi căn bản: Hai mươi, ba mươi hay năm mươi năm nữa, ai sẽ tiếp tục những công việc mà thế hệ hôm nay đang thực hiện?

Câu hỏi ấy đặc biệt quan trọng đối với Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu. Một cộng đồng có thể xây dựng nhà Việt, quỹ cộng đồng, trường học, thư viện, mạng lưới doanh nghiệp, hệ thống tri thức, các tổ chức văn hóa và những chương trình hỗ trợ nhân tài. Nhưng nếu thế hệ kế tiếp không muốn tham gia, những công trình ấy có nguy cơ dần trở thành di sản của quá khứ thay vì nền tảng cho tương lai.

Vì vậy, sức sống lâu dài của một cộng đồng không thể chỉ được đo bằng tài sản đã tích lũy, số tổ chức đã thành lập hay số sự kiện được tổ chức. Phải nhìn vào một yếu tố sâu hơn: cộng đồng có tạo ra những con người đủ năng lực, đủ tự chủ và đủ tin tưởng để tự nguyện tiếp tục phát triển những giá trị tốt đẹp hay không.

Đây là điểm khác biệt giữa việc truyền lại một di sản và việc trao cho thế hệ sau khả năng xây dựng tương lai.

Di sản có thể được bàn giao. Nhưng tương lai không thể được bàn giao như một tài sản đã hoàn thành. Nó phải được thế hệ tiếp theo tự mình kiến tạo.

Bởi vậy, câu hỏi đúng không phải là: “Làm thế nào để người trẻ tiếp tục những gì chúng ta đã làm?”, mà là: “Chúng ta phải xây dựng cộng đồng như thế nào để người trẻ muốn tiếp nối, đồng thời có đủ tự do để làm những điều khác với chúng ta?”

Một cộng đồng trưởng thành không đòi hỏi thế hệ sau phải lặp lại con đường của thế hệ trước. Cộng đồng ấy trao cho họ cội nguồn, tri thức, cơ hội và quyền tự quyết để mở ra những con đường mới.

 2\. Người trẻ là chủ thể phát triển, không phải đối tượng quản lý

Trong nhiều tổ chức, người trẻ thường được nhìn nhận như một nhóm cần giáo dục, hướng dẫn, vận động và bảo ban. Cách tiếp cận ấy có thể cần thiết trong một số hoàn cảnh, nhưng nếu trở thành tư tưởng chủ đạo, nó sẽ hạn chế sự trưởng thành của chính những người mà cộng đồng muốn phát triển.

Người trẻ không chỉ là người nhận những giá trị được trao lại. Họ còn phải là người tham gia, thử nghiệm, sáng tạo, phản biện và lãnh đạo.

Một tổ chức có thể tổ chức nhiều lễ hội dành cho thanh niên, mời sinh viên tham dự hội nghị, giao cho họ công việc tình nguyện hoặc sử dụng hình ảnh của họ trong các chiến dịch truyền thông. Nhưng nếu người trẻ không được đề xuất sáng kiến, tham gia quyết định, quản lý ngân sách trong phạm vi được giao và chịu trách nhiệm về kết quả, thì sự tham gia ấy vẫn còn mang tính hình thức.

Trao quyền không có nghĩa là trao chức danh. Trao quyền là tạo ra khả năng hành động thực chất.

Điều đó đòi hỏi cộng đồng phải mở những không gian mà người trẻ có thể đưa ra quyết định, thực hiện dự án, trải nghiệm thành công, nhận diện sai lầm và sửa chữa hậu quả. Họ cần được đánh giá bằng năng lực và trách nhiệm, chứ không chỉ bằng tuổi tác hoặc mức độ phù hợp với quan điểm của thế hệ trước.

Một cộng đồng muốn có thế hệ lãnh đạo mới phải chấp nhận để thế hệ ấy bắt đầu học cách lãnh đạo ngay từ hôm nay.

3\. Căn tính Việt không phải chiếc lồng của thế hệ sau

Mỗi thế hệ lớn lên trong một hoàn cảnh khác nhau.

Thế hệ đầu tiên của người Việt di cư có thể mang theo ký ức về quê hương, chiến tranh, mất mát, hành trình rời bỏ nơi sinh sống và những nỗ lực gây dựng cuộc đời mới. Thế hệ thứ hai thường đứng giữa gia đình Việt Nam và xã hội sở tại, giữa ngôn ngữ của cha mẹ và ngôn ngữ của trường học, giữa những giá trị được thừa hưởng và những chuẩn mực mà họ tiếp nhận trong đời sống hằng ngày.

Đến thế hệ thứ ba, thứ tư, mối quan hệ với căn tính Việt có thể tiếp tục thay đổi. Có người sử dụng tiếng Việt thành thạo; có người chỉ hiểu một phần. Có người gắn bó với văn hóa Việt Nam; có người chủ yếu nhận mình là công dân của quốc gia nơi họ sinh ra. Nhiều người đồng thời mang những căn tính văn hóa, nghề nghiệp và xã hội khác nhau.

Không thể chỉ dựa vào những khác biệt ấy để kết luận rằng họ đã mất gốc.

Căn tính không phải một bộ quy tắc buộc mọi người phải sống giống nhau. Nó là mối quan hệ giữa ký ức, nguồn cội, trải nghiệm, lựa chọn và cách mỗi người tự hiểu mình.

Đối với Việt Hiến, điều quan trọng không phải là buộc mọi thế hệ phải thể hiện căn tính Việt theo một khuôn mẫu duy nhất, mà là tạo điều kiện để họ tiếp nhận, tìm hiểu và phát triển mối quan hệ ấy theo cách có ý nghĩa đối với cuộc đời mình.

Một người trẻ có thể yêu quý nguồn cội mà không sử dụng tiếng Việt thành thạo. Một người có thể đóng góp cho cộng đồng bằng khoa học, công nghệ hoặc kinh doanh mà không thường xuyên tham gia sinh hoạt văn hóa. Một người khác có thể dành nhiều năm nghiên cứu lịch sử, ngôn ngữ và văn học Việt Nam.

Những con đường ấy không nhất thiết loại trừ nhau.

Cội nguồn giúp con người hiểu mình đến từ đâu. Nhưng chính con người phải có quyền quyết định mình sẽ đi đến đâu.

4\. Không thể giữ người trẻ bằng mặc cảm tội lỗi

Một cộng đồng sẽ khó thu hút thế hệ trẻ nếu những thông điệp dành cho họ chủ yếu xoay quanh nghĩa vụ: phải biết ơn, phải nhớ nguồn, phải giữ truyền thống, phải hy sinh và phải tiếp nối những gì thế hệ trước đã xây dựng.

Những giá trị ấy có thể chứa đựng ý nghĩa đạo đức. Nhưng khi được sử dụng như những yêu cầu một chiều, chúng dễ biến tình cảm thành áp lực và biến sự gắn bó thành nghĩa vụ không có lựa chọn.

Người trẻ có quyền đặt câu hỏi: Cộng đồng đem lại điều gì cho cuộc sống của tôi?

Đây không phải một câu hỏi ích kỷ. Đó là câu hỏi chính đáng của một người muốn biết thời gian, năng lực và sự tham gia của mình có thể tạo ra giá trị gì.

Một cộng đồng có ý nghĩa đối với người trẻ khi giúp họ tiếp cận tri thức, tìm cơ hội nghề nghiệp, gặp người cố vấn, phát triển năng lực lãnh đạo, kết nối với những người cùng chí hướng, thử nghiệm ý tưởng và tham gia giải quyết các vấn đề xã hội.

Tất nhiên, cộng đồng không thể bảo đảm rằng mọi thành viên đều nhận được lợi ích như nhau hoặc mọi chương trình đều thành công. Nhưng cộng đồng có thể thiết kế những cơ chế công bằng, minh bạch và hữu ích để người trẻ có cơ hội phát triển.

Sự gắn bó bền vững không thể chỉ dựa trên điều một người được yêu cầu phải làm cho cộng đồng. Nó còn phụ thuộc vào điều cộng đồng giúp người ấy trở thành.

Vì vậy, nguyên tắc cần được xác lập là: Không giữ người trẻ bằng nghĩa vụ; hãy tạo điều kiện để họ tự nguyện gắn bó bằng giá trị.

 5\. Con đường phát triển của một thế hệ

Để chuyển những nguyên tắc trên thành phương hướng hành động, Việt Hiến có thể sử dụng một mô hình phát triển gồm tám bước:

CỘI NGUỒN → CĂN TÍNH → TRI THỨC → NĂNG LỰC → CƠ HỘI → TRẢI NGHIỆM → LÃNH ĐẠO → CỐNG HIẾN.

Cội nguồn giúp người trẻ tiếp cận ký ức và lịch sử. Căn tính giúp họ hiểu mối quan hệ giữa bản thân, gia đình và cộng đồng. Tri thức mở rộng khả năng nhận thức thế giới. Năng lực giúp họ tự lập và giải quyết vấn đề. Cơ hội tạo điều kiện để năng lực được sử dụng. Trải nghiệm giúp họ học cách hành động trong những hoàn cảnh thực tế. Lãnh đạo cho phép họ tổ chức con người và nguồn lực để tạo ra kết quả lớn hơn khả năng cá nhân. Cống hiến giúp những thành quả ấy tiếp tục tạo ra giá trị cho người khác.

Đây không phải một chuỗi tuyến tính mà mọi người đều phải đi qua theo cùng một thứ tự. Có người trưởng thành nhờ nghiên cứu; có người học qua kinh doanh; có người tìm thấy con đường của mình trong nghệ thuật, hoạt động xã hội hoặc công nghệ. Những bước phát triển có thể đan xen và bổ sung cho nhau.

Điểm cốt yếu là cộng đồng phải tạo ra môi trường để người trẻ có thể chuyển từ nhận thức sang năng lực, từ năng lực sang hành động và từ thành công cá nhân sang khả năng đóng góp tự nguyện.

Nếu chỉ truyền căn tính mà không tạo cơ hội, cộng đồng sẽ khó giữ được sự gắn bó. Nếu chỉ tạo cơ hội mà không phát triển năng lực, những cơ hội ấy có thể bị lãng phí. Nếu chỉ khuyến khích thành công cá nhân mà không xây dựng tinh thần trách nhiệm, cộng đồng khó hình thành sức mạnh lâu dài.

 6\. Sinh viên là lực lượng chiến lược của cộng đồng

Trong hệ sinh thái Việt Nam Toàn cầu, sinh viên có vị trí đặc biệt vì họ đang ở giai đoạn chuyển tiếp từ học tập sang đời sống nghề nghiệp và xã hội.

Họ thường có khả năng tiếp thu kiến thức mới, thích ứng với công nghệ và kết nối với những mạng lưới bạn bè đa dạng. Tuy nhiên, nhiều người còn thiếu kinh nghiệm làm việc, vốn, quan hệ nghề nghiệp, kỹ năng quản trị và hiểu biết thực tế về các thiết chế xã hội.

Những hạn chế ấy không phải khuyết điểm riêng của sinh viên. Chúng là đặc điểm thường gặp của một giai đoạn phát triển mà giáo dục chính quy không thể tự mình giải quyết đầy đủ.

Do đó, cộng đồng không nên chỉ hỗ trợ sinh viên bằng học bổng hoặc các hoạt động giao lưu. Cần xây dựng một hệ sinh thái giúp họ chuyển kiến thức thành năng lực thực hành.

Hệ sinh thái ấy có thể kết nối trường đại học, giáo sư, doanh nghiệp, chuyên gia, cựu sinh viên, nhà đầu tư và các tổ chức nghề nghiệp. Sinh viên có thể tìm người hướng dẫn, tham gia nghiên cứu, thực tập, xây dựng dự án, thử nghiệm ý tưởng kinh doanh và tiếp cận các cơ hội quốc tế.

Mục tiêu không phải tạo ra một thế giới riêng cho sinh viên Việt Nam. Mục tiêu là giúp mỗi sinh viên có thêm những nguồn lực để bước vào thế giới rộng lớn.

Một trường đại học cung cấp nền tảng học thuật. Một mạng lưới cộng đồng tốt có thể bổ sung những điều mà chương trình học khó đáp ứng đầy đủ: kinh nghiệm thực tế, quan hệ nghề nghiệp, cơ hội thử nghiệm và sự kết nối giữa những lĩnh vực khác nhau.

7\. Từ hội sinh viên đến hệ sinh thái phát triển sinh viên

Các hội sinh viên có vai trò quan trọng trong giao lưu, hỗ trợ đời sống, hoạt động văn hóa, thể thao và xây dựng quan hệ giữa những người cùng hoàn cảnh. Những hoạt động này giúp sinh viên giảm cảm giác cô lập, nhất là khi học tập xa gia đình hoặc ở một quốc gia mới.

Tuy nhiên, nếu mục tiêu của tổ chức chỉ dừng ở các sự kiện, cộng đồng chưa khai thác hết tiềm năng của sinh viên.

Việt Hiến có thể thúc đẩy việc hình thành Mạng lưới Sinh viên Việt Toàn cầu, kết nối sinh viên ở nhiều trường đại học, ngành nghề và quốc gia. Mạng lưới này không nhất thiết phải là một tổ chức tập trung duy nhất. Nó có thể gồm nhiều nhóm tự chủ, cùng chia sẻ những nguyên tắc chung và hợp tác khi có nhu cầu.

Một sinh viên ngành công nghệ tại Đức có thể hợp tác với một sinh viên kinh doanh tại Singapore. Một nghiên cứu sinh ở Hoa Kỳ có thể tìm được cộng sự tại Nhật Bản. Một nhóm sinh viên kiến trúc có thể kết nối với chuyên gia để phát triển ý tưởng về không gian văn hóa Việt Nam.

Giá trị của mạng lưới không nằm ở số lượng thành viên được ghi danh, mà ở những kết nối thực sự giúp con người học hỏi, hợp tác và tạo ra kết quả.

Một sinh viên không nhất thiết phải có mặt trong mọi hoạt động của cộng đồng. Nhưng khi cần tìm kiến thức, người hướng dẫn, cộng sự hoặc cơ hội, người ấy nên có khả năng tiếp cận một mạng lưới đáng tin cậy.

 8\. Người cố vấn: truyền kinh nghiệm, không truyền quyền lực

Một trong những tài sản quý nhất của cộng đồng là kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm học tập, làm việc và vượt qua thất bại.

Một doanh nhân có thể hướng dẫn sinh viên khởi nghiệp. Một kỹ sư có thể hỗ trợ người trẻ bước vào ngành công nghệ. Một bác sĩ có thể chia sẻ kinh nghiệm nghề nghiệp với sinh viên y khoa. Một luật sư có thể giúp sinh viên luật hiểu rõ hơn về thực tiễn hành nghề. Một nhà khoa học có thể hướng dẫn nghiên cứu sinh xây dựng câu hỏi nghiên cứu và lựa chọn phương pháp phù hợp.

Việt Hiến có thể tổ chức chương trình “Một người đi trước — một người đi sau”, dựa trên sự tự nguyện, mục tiêu rõ ràng và những kỳ vọng được thống nhất từ đầu.

Tuy nhiên, cần phân biệt cố vấn với người chỉ huy.

Người cố vấn chia sẻ kinh nghiệm, đặt câu hỏi, đưa ra khuyến nghị, cảnh báo rủi ro và giúp người trẻ tiếp cận mạng lưới cần thiết. Người cố vấn không có quyền quyết định thay người được hướng dẫn về nghề nghiệp, quan điểm hay cuộc đời riêng.

Một lời khuyên tốt có thể giúp người trẻ tránh sai lầm. Nhưng nếu biến lời khuyên thành mệnh lệnh, quan hệ cố vấn sẽ mất đi giá trị phát triển con người.

Kinh nghiệm của thế hệ trước có thể rút ngắn quá trình học hỏi. Nó không thể thay thế quyền tự quyết và trách nhiệm của thế hệ sau.

Cố vấn mở cửa; người trẻ tự lựa chọn con đường và chịu trách nhiệm về bước đi của mình.

9\. Học bổng phải mở ra năng lực, không tạo ra sự lệ thuộc

Học bổng là một trong những hình thức hỗ trợ thiết thực nhất dành cho thế hệ trẻ. Nhưng hiệu quả của một chương trình học bổng không chỉ nằm ở số tiền đã trao hoặc số người đã nhận hỗ trợ.

Một chương trình tốt cần xem xét cả quá trình sau đó: người nhận có được tiếp cận kiến thức và điều kiện học tập tốt hơn không, có phát triển năng lực thực hành không, có tìm được cơ hội phù hợp không và những kết quả ấy có tiếp tục tạo ra giá trị hay không.

Vì vậy, Việt Hiến nên khuyến khích các chương trình hỗ trợ đa dạng, bao gồm học bổng, tài trợ nghiên cứu, hỗ trợ thiết bị, chi phí tham dự hội nghị, chương trình trao đổi, thực tập và các sáng kiến khởi nghiệp.

Có thể hình dung quá trình này như sau:

HỖ TRỢ → PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC → MỞ RỘNG CƠ HỘI → TẠO THÀNH TỰU → TỰ NGUYỆN TRAO LẠI.

Người từng nhận học bổng có thể trở thành người cố vấn, tài trợ một sinh viên khác, mở cơ hội thực tập hoặc đóng góp chuyên môn khi điều kiện cho phép.

Nhưng việc trao lại phải xuất phát từ sự tự nguyện, không phải một món nợ đạo đức mà người nhận bị buộc phải trả. Nếu chương trình có những nghĩa vụ cụ thể như thời gian làm việc, hoàn trả kinh phí hoặc báo cáo sử dụng tài trợ, các điều kiện ấy phải được công bố rõ ràng từ đầu và phù hợp với pháp luật áp dụng.

Đặc biệt, học bổng không được trở thành công cụ đòi hỏi lòng trung thành với một cá nhân, phe nhóm hay quan điểm chính trị. Người nhận không nên bị yêu cầu im lặng trước sai phạm hoặc tham gia một tổ chức chỉ vì đã nhận hỗ trợ.

Tiêu chí xét chọn cần công khai, phù hợp với mục tiêu của chương trình và có cơ chế xử lý khiếu nại. Những người tham gia xét duyệt phải công bố xung đột lợi ích và không được tùy tiện ưu tiên người thân hoặc người quen.

Hỗ trợ thế hệ trẻ chỉ có ý nghĩa bền vững khi nó mở rộng cơ hội mà không làm tổn hại đến quyền tự chủ của người được hỗ trợ.

10\. Trao quyền thử nghiệm và quyền học từ thất bại

Một cộng đồng không thể yêu cầu người trẻ sáng tạo nhưng đồng thời đòi hỏi mọi thử nghiệm đều phải thành công.

Đổi mới luôn có yếu tố bất định. Một dự án công nghệ có thể không tìm được người dùng. Một mô hình kinh doanh có thể không phù hợp với thị trường. Một chương trình giáo dục có thể cho kết quả thấp hơn dự kiến. Một sáng kiến xã hội có thể bộc lộ những vấn đề mà nhóm thực hiện chưa lường trước.

Nếu mọi thất bại đều bị coi là bằng chứng của sự kém cỏi, người trẻ sẽ có xu hướng chọn những việc an toàn, tránh quyết định khó và không dám đưa ra ý tưởng mới.

Việt Hiến cần tạo ra không gian thử nghiệm có kiểm soát. Điều đó có nghĩa là người trẻ được phép thử nghiệm trong phạm vi nguồn lực, thẩm quyền và mức độ rủi ro đã được xác định; đồng thời phải có mục tiêu, quy trình đánh giá và cơ chế chịu trách nhiệm.

Cần phân biệt thất bại thiện chí với hành vi sai trái.

Một dự án có thể thất bại dù người thực hiện đã làm việc nghiêm túc, công khai rủi ro và sử dụng nguồn lực đúng mục đích. Trường hợp ấy cần được đánh giá để rút kinh nghiệm. Ngược lại, gian lận, che giấu thông tin, lạm dụng tiền tài trợ hoặc cố ý vi phạm cam kết phải được xử lý theo quy định.

Quyền thất bại không phải quyền miễn trách nhiệm. Đó là quyền được thử nghiệm một cách có trách nhiệm mà không bị quy kết chỉ vì kết quả không như mong muốn.

Một cộng đồng trưởng thành không chỉ ghi nhận những người thành công. Nó còn biết học hỏi từ những thử nghiệm không thành công để cải thiện cách làm trong tương lai.

 11\. Cộng đồng là môi trường thực hành và trưởng thành

Tri thức chỉ trở thành năng lực khi con người có cơ hội vận dụng nó vào những vấn đề thực tế.

Một sinh viên luật có thể tham gia nghiên cứu quy chế cộng đồng, phân tích chính sách hoặc hỗ trợ các chương trình phổ biến kiến thức pháp luật trong phạm vi được phép. Một sinh viên kinh tế có thể xây dựng mô hình ngân sách và đánh giá hiệu quả tài chính của dự án. Một sinh viên công nghệ có thể phát triển nền tảng số hoặc thử nghiệm giải pháp bảo vệ dữ liệu. Một sinh viên truyền thông có thể nghiên cứu hành vi người dùng và xây dựng nội dung phục vụ giáo dục văn hóa. Một sinh viên kiến trúc có thể đóng góp ý tưởng cho các không gian sinh hoạt cộng đồng.

Những hoạt động ấy giúp người trẻ hiểu mối quan hệ giữa kiến thức, nguồn lực, con người và kết quả.

Tuy nhiên, cần xác định rõ giới hạn. Việc tham gia một dự án cộng đồng không thay thế bằng cấp, giấy phép hành nghề, trách nhiệm chuyên môn hay thẩm quyền của cơ quan nhà nước. Những lĩnh vực như y tế, pháp luật, tài chính và xử lý dữ liệu cá nhân phải tuân thủ các yêu cầu chuyên môn và pháp lý tương ứng.

Một môi trường thực hành tốt cần có người hướng dẫn, phạm vi công việc rõ ràng, tiêu chí đánh giá, cơ chế phản hồi và quy trình bảo vệ những người có liên quan.

Mô hình phát triển vì thế không chỉ là học rồi làm, mà là:

HỌC → THỰC HÀNH → THỬ NGHIỆM → ĐÁNH GIÁ → SỬA SAI → TRƯỞNG THÀNH.

Đây là một trong những cách thiết thực nhất để hình thành năng lực lãnh đạo. Người trẻ học cách chịu trách nhiệm không phải chỉ bằng việc nghe nói về trách nhiệm, mà bằng cách thực sự đảm nhận công việc và chịu trách nhiệm về kết quả.

12\. Đưa người trẻ vào dòng chính của xã hội

Mục tiêu của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu không phải tạo ra một không gian khép kín để người Việt chỉ giao tiếp, làm việc và phát triển bên trong cộng đồng của mình.

Mục tiêu phải rộng hơn: giúp người Việt trẻ đủ năng lực tham gia vào những cơ sở giáo dục, nghề nghiệp, khoa học, kinh doanh, văn hóa và đời sống công cộng của xã hội nơi họ sinh sống.

Một người trẻ có thể trở thành bác sĩ, kỹ sư, nhà khoa học, giáo sư, doanh nhân, luật sư, nghệ sĩ, chuyên gia công nghệ, nhà quản trị, công chức hoặc nhà hoạch định chính sách. Những con đường ấy có thể đưa họ đến những môi trường mà thế hệ trước ít có cơ hội tiếp cận.

Cộng đồng không nên xem sự phát triển ấy là nguy cơ làm người trẻ xa rời nguồn cội. Trái lại, đó có thể là bằng chứng cho thấy những người được nuôi dưỡng trong một hệ sinh thái tốt đã đủ khả năng đóng góp cho xã hội rộng lớn.

Một người Việt trẻ làm việc trong một tổ chức quốc tế, nghiên cứu tại một trường đại học hàng đầu hoặc lãnh đạo một doanh nghiệp toàn cầu không nhất thiết phải thường xuyên tham gia hoạt động của hội người Việt để được coi là thành công của cộng đồng.

Nếu người ấy vẫn duy trì những kết nối tự nguyện, chia sẻ tri thức, mở cơ hội hoặc hợp tác trong những dự án có ích, năng lực của họ đang góp phần mở rộng phạm vi ảnh hưởng của mạng lưới Việt.

Do đó, câu hỏi quan trọng không phải là làm sao giữ tất cả người trẻ ở lại trong các tổ chức cộng đồng, mà là làm sao để họ có thể bước ra thế giới mà vẫn có những con đường kết nối trở lại khi muốn và khi có điều kiện.

Mạng lưới Việt phải là bàn đạp để đi xa, không phải chiếc lồng để giữ người.

 13\. Từ chảy máu chất xám đến tuần hoàn chất xám

Khi một người trẻ rời khỏi nơi sinh sống để học tập, nghiên cứu hoặc làm việc ở nước ngoài, cộng đồng có thể nhìn sự dịch chuyển ấy như một mất mát. Cách nhìn này có phần dễ hiểu nếu địa phương đã đầu tư nhiều nguồn lực cho giáo dục mà không thu được lợi ích trực tiếp từ người được đào tạo.

Tuy nhiên, nếu chỉ đo sự đóng góp bằng việc một người có trở về địa lý hay không, cộng đồng sẽ bỏ qua nhiều hình thức lưu thông tri thức có giá trị.

Một kỹ sư Việt Nam làm việc tại Nhật Bản có thể đào tạo kỹ sư trẻ, kết nối doanh nghiệp, hỗ trợ chuyển giao công nghệ hoặc đầu tư vào những dự án phù hợp. Một nhà khoa học ở Hoa Kỳ có thể hợp tác nghiên cứu với đồng nghiệp Việt Nam. Một doanh nhân tại Singapore có thể mở đường cho sản phẩm của các nhóm khởi nghiệp Việt tiếp cận thị trường quốc tế.

Những đóng góp ấy không nhất thiết đòi hỏi người thực hiện phải chuyển nơi cư trú.

Từ đây có thể phát triển một khung tư duy về tuần hoàn chất xám Việt Toàn cầu:

CHẢY MÁU CHẤT XÁM → LƯU THÔNG CHẤT XÁM → TÍCH TỤ NĂNG LỰC.

Đây là định hướng chiến lược, không phải khẳng định rằng mọi sự di cư đều có lợi hoặc mọi kết nối xuyên biên giới đều tự động tạo ra giá trị. Muốn biến sự dịch chuyển thành lợi ích chung, cần có những điều kiện cụ thể: mạng lưới chuyên môn đáng tin cậy, cơ chế hợp tác, cơ hội nghiên cứu, khả năng tiếp cận nguồn lực và các dự án đủ hấp dẫn để người ở xa muốn tham gia.

Sự trở về vì thế có thể mang nhiều hình thức: trở về bằng tri thức, công nghệ, vốn, kinh nghiệm, quan hệ nghề nghiệp hoặc những cơ hội được mở ra cho thế hệ sau.

Một cộng đồng toàn cầu không nhất thiết phải tập trung mọi nhân tài vào một địa điểm. Nó cần tạo khả năng để năng lực được kết nối và lưu thông giữa nhiều địa điểm.

14\. Quyền không tham gia cũng là một phần của tự do

Không phải người Việt trẻ nào cũng muốn tham gia hội đoàn, học tiếng Việt, dự lễ hội hoặc hoạt động văn hóa cộng đồng. Có người dành ưu tiên cho nghề nghiệp, gia đình, nghiên cứu hay những mối quan tâm khác. Có người không cảm thấy gắn bó sâu sắc với căn tính Việt. Cũng có người chỉ muốn tham gia vào một số hoạt động nhất định.

Việt Hiến phải tôn trọng những lựa chọn ấy.

Quyền tự do tham gia chỉ có ý nghĩa khi đi cùng quyền không tham gia. Một người không thể được xem là tự do nếu họ được phép gia nhập một tổ chức nhưng phải chịu sự lên án, gây áp lực hoặc loại trừ chỉ vì muốn rời khỏi tổ chức ấy.

Cộng đồng có thể giải thích ý nghĩa của nguồn cội, tạo cơ hội tìm hiểu văn hóa và khuyến khích sự gắn bó. Nhưng không nên biến sự tham gia thành phép thử lòng trung thành hoặc dùng mặc cảm tội lỗi để buộc người trẻ duy trì một mối quan hệ mà họ không tự nguyện lựa chọn.

Người trẻ có quyền tham gia, không tham gia và trở lại khi họ muốn, trong khuôn khổ pháp luật áp dụng.

Điều đó không có nghĩa cộng đồng phải thờ ơ với sự đứt gãy giữa các thế hệ. Nó có nghĩa cộng đồng phải giải quyết vấn đề bằng cách nâng cao giá trị, khả năng tiếp cận và chất lượng quan hệ, thay vì tăng cường kiểm soát.

Một cộng đồng thực sự có sức sống không phải cộng đồng khiến người ta không thể rời đi, mà là cộng đồng khiến người ta có lý do chính đáng để muốn quay lại.

15\. Quyền đặt câu hỏi và phản biện thế hệ trước

Một cộng đồng trưởng thành phải chấp nhận rằng những người trẻ có quyền hỏi về các quy tắc, tổ chức và quyết định đã tồn tại từ lâu.

Tại sao tổ chức này cần thiết? Vì sao ngân sách được sử dụng theo cách ấy? Ai có quyền quyết định? Những chức vụ được bổ nhiệm theo tiêu chí nào? Quy định này còn phù hợp không? Có thể sử dụng công nghệ để làm việc hiệu quả hơn không? Những người chịu ảnh hưởng có cơ hội tham gia quyết định hay không?

Đây không phải những câu hỏi nhằm phủ nhận công lao của thế hệ trước. Đó là một phần của quá trình kiểm tra xem những thiết chế được tạo ra trong hoàn cảnh cũ còn phù hợp với hoàn cảnh mới hay không.

Thế hệ trước có kinh nghiệm, ký ức, những bài học thành công và cả những thất bại đã phải trả giá. Thế hệ trẻ có thể mang đến kiến thức mới, kỹ năng công nghệ, cách tiếp cận khác và khả năng nhận diện những vấn đề mà các mô hình cũ chưa giải quyết được.

Cả hai phía đều có thể đúng trong một số vấn đề và sai trong những vấn đề khác. Không thể mặc nhiên coi tuổi tác là bằng chứng của sự đúng đắn, cũng không thể coi tuổi trẻ là bảo đảm của đổi mới.

Điều cần thiết là một cơ chế đối thoại trong đó lập luận được xem xét bằng chứng cứ, quyết định có thể được giải thích và những người chịu trách nhiệm phải sẵn sàng điều chỉnh khi có lý do thuyết phục.

Ký ức cần được tôn trọng, nhưng không thể trở thành lý do cấm đặt câu hỏi. Kinh nghiệm cần được lắng nghe, nhưng không thể thay thế việc kiểm chứng. Đổi mới cần được khuyến khích, nhưng cũng phải chịu sự đánh giá về tính khả thi và hậu quả.

 16\. Hội đồng Thế hệ trẻ: từ tiếng nói tượng trưng đến quyền hành động

Việt Hiến có thể khuyến khích hình thành Hội đồng Thế hệ trẻ Việt Toàn cầu như một cơ chế tham vấn, hiến kế, phản biện và phát triển lãnh đạo trẻ.

Hội đồng có thể quy tụ sinh viên, nghiên cứu sinh, người trẻ trong doanh nghiệp, công nghệ, khoa học, nghệ thuật và các cộng đồng địa phương. Thành viên nên có cơ hội đến từ nhiều quốc gia, ngành nghề và hoàn cảnh khác nhau, thay vì chỉ tập trung vào những người vốn đã có quan hệ với ban lãnh đạo.

Tuy nhiên, sự tồn tại của một hội đồng không tự động bảo đảm tiếng nói của người trẻ được lắng nghe.

Nếu hội đồng chỉ tổ chức sự kiện, phát biểu và xuất hiện trong hoạt động truyền thông, trong khi không có cơ chế đưa kiến nghị vào quá trình quyết định, nó có thể trở thành một thiết chế mang tính tượng trưng.

Muốn có ý nghĩa thực chất, Hội đồng cần có nhiệm vụ rõ ràng, quyền đề xuất chương trình, quyền tiếp cận những thông tin cần thiết trong phạm vi được phép và cơ chế phản hồi từ cơ quan có thẩm quyền của cộng đồng. Khi kiến nghị không được chấp thuận, lý do nên được giải thích phù hợp với quy chế.

Trong những chương trình được giao quyền chủ trì, người trẻ có thể được quản lý ngân sách và quyết định cách triển khai trong phạm vi đã thống nhất. Đi cùng quyền hạn phải là trách nhiệm giải trình, công khai kết quả và đánh giá tác động.

Hội đồng không nhất thiết phải trở thành một cơ quan có quyền lực bao trùm. Giá trị của nó nằm ở khả năng đưa kinh nghiệm của người trẻ vào quá trình quản trị và tạo ra những con đường thực tế để họ trưởng thành qua công việc.

 17\. Quỹ Sáng kiến Thế hệ trẻ

Một trong những cách thiết thực nhất để trao quyền là dành nguồn lực cho những sáng kiến do người trẻ đề xuất và thực hiện.

Việt Hiến có thể xây dựng Quỹ Sáng kiến Thế hệ trẻ từ những nguồn đóng góp hợp pháp của cộng đồng, doanh nghiệp, nhà tài trợ và các quỹ có liên quan. Quỹ có thể hỗ trợ dự án công nghệ, nghiên cứu, giáo dục, văn hóa, môi trường, khởi nghiệp hoặc những sáng kiến cải thiện đời sống cộng đồng.

Cơ chế vận hành cần đơn giản nhưng minh bạch. Người trẻ đề xuất dự án; hội đồng đánh giá xem xét theo tiêu chí công khai; những dự án được chọn nhận nguồn lực phù hợp; sau đó kết quả, chi phí và bài học được tổng kết.

Tiêu chí đánh giá không nên chỉ tập trung vào khả năng tạo ra lợi nhuận. Một dự án có thể tạo ra giá trị bằng việc phát triển kỹ năng, tạo ra sản phẩm hữu ích, mở rộng cơ hội học tập hoặc giải quyết một vấn đề xã hội.

Tuy nhiên, những mục tiêu rộng lớn cũng không thể thay thế việc đánh giá thực tế. Quỹ cần xác định mục tiêu cho từng chương trình, xem xét khả năng thực hiện và theo dõi việc sử dụng nguồn lực.

Cần có quy định về xung đột lợi ích, kiểm tra tài chính, xử lý khiếu nại và công bố kết quả trong phạm vi phù hợp. Người xét duyệt không được tự ý sử dụng quỹ để ưu tiên người thân hoặc nhóm lợi ích của mình.

Trao ngân sách cho người trẻ không chỉ là biểu hiện của sự tin tưởng. Đó còn là cách giúp họ học cách ra quyết định, quản lý nguồn lực và chịu trách nhiệm với những người đã giao nguồn lực cho mình.

18\. Thế hệ trẻ trong thời đại AI

Người trẻ hôm nay sẽ làm việc trong một thế giới mà trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và các nền tảng số có thể làm thay đổi sâu sắc nghề nghiệp, giáo dục, nghiên cứu, kinh doanh, truyền thông và nghệ thuật.

Vì vậy, nhiệm vụ của cộng đồng không thể chỉ dừng ở việc truyền dạy truyền thống. Cộng đồng còn phải giúp thế hệ trẻ hiểu những biến đổi công nghệ và chuẩn bị năng lực để tham gia vào quá trình ấy.

Một người trẻ mạnh không đơn thuần là người biết sử dụng nhiều công cụ AI. Họ cần biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, đánh giá nguồn dữ liệu, nhận diện thiên kiến và hiểu giới hạn của những kết quả do máy tạo ra.

AI có thể hỗ trợ việc học, phân tích dữ liệu, dịch thuật, lập trình, nghiên cứu và sáng tạo. Nhưng kết quả do AI tạo ra vẫn có thể sai, thiếu ngữ cảnh hoặc chứa thông tin không đáng tin cậy. Người sử dụng phải chịu trách nhiệm thích đáng đối với cách họ vận dụng kết quả ấy.

Đối với những quyết định ảnh hưởng đáng kể đến quyền lợi của con người, không nên mặc nhiên giao toàn bộ trách nhiệm cho hệ thống tự động. Cần có cơ chế kiểm tra, giải thích và xem xét lại phù hợp với tính chất của quyết định.

Việt Hiến có thể khuyến khích các chương trình đào tạo kỹ năng AI, nghiên cứu ứng dụng, phát triển sản phẩm số và trao đổi kinh nghiệm giữa những người trẻ ở nhiều quốc gia.

Nguyên tắc cốt lõi là: AI phải mở rộng năng lực tư duy của con người, không trở thành lý do để con người từ bỏ tư duy và trách nhiệm.

 19\. Căn tính số và không gian kết nối của người Việt trẻ

Đời sống của thế hệ trẻ không chỉ diễn ra trong gia đình, trường học, nơi làm việc và những hội đoàn truyền thống. Họ còn sống trong mạng xã hội, diễn đàn, cộng đồng game, nền tảng nghề nghiệp và các không gian tương tác số.

Nếu muốn trở thành một cộng đồng có ý nghĩa đối với thế hệ mới, Việt Nam Toàn cầu cần phát triển những không gian số đáp ứng nhu cầu thực tế của người dùng.

Một nền tảng chỉ đăng thông báo, hình ảnh lễ hội và danh sách ban chấp hành khó tạo ra giá trị lâu dài nếu không có những hoạt động tương tác hữu ích. Một hạ tầng số tốt hơn cần giúp người dùng tìm kiếm tri thức, tiếp cận cơ hội, tìm cộng sự, trao đổi chuyên môn, kết nối người cố vấn và tham gia các dự án.

Nhưng công nghệ không tự động tạo ra niềm tin. Nền tảng số cần bảo vệ dữ liệu cá nhân, giải thích cách sử dụng thông tin, kiểm soát quyền truy cập và có cơ chế xử lý hành vi quấy rối, gian lận hoặc lạm dụng.

Người trẻ cũng cần được tham gia thiết kế và đánh giá những nền tảng này. Họ có thể nhận diện các nhu cầu mà thế hệ trước chưa chú ý, nhưng cũng cần chịu trách nhiệm về những lựa chọn thiết kế và tác động xã hội của công nghệ.

Mục tiêu không phải đưa mọi người trẻ vào một hệ thống duy nhất. Mục tiêu là tạo ra những công cụ kết nối đủ hữu ích, an toàn và linh hoạt để các cá nhân, nhóm và tổ chức có thể tự nguyện sử dụng.

 20\. Người trẻ, khởi nghiệp và khả năng tạo việc làm

Một cộng đồng phát triển không chỉ giúp người trẻ tìm được việc làm. Nó còn có thể giúp họ xây dựng doanh nghiệp, phát triển sản phẩm và tạo ra cơ hội cho những người khác.

Tuy nhiên, khởi nghiệp không thể chỉ được cổ vũ bằng những câu chuyện thành công. Người trẻ cần hiểu thị trường, quản lý tài chính, xây dựng đội ngũ, đánh giá rủi ro và chấp nhận khả năng thất bại.

Mạng lưới Việt Toàn cầu có thể hỗ trợ bằng cách kết nối người trẻ với chuyên gia, cố vấn doanh nghiệp, nhà đầu tư, khách hàng thử nghiệm, các chương trình tăng tốc và những thị trường quốc tế. Những không gian làm việc chung, chương trình thực tập và dự án hợp tác liên quốc gia cũng có thể giúp các nhóm trẻ giảm chi phí ban đầu và tiếp cận kinh nghiệm thực tế.

Có thể hình dung một quá trình phát triển khởi nghiệp như sau:

Ý TƯỞNG → ĐỘI NGŨ → CỐ VẤN → VỐN → THỊ TRƯỜNG → THỬ NGHIỆM → ĐIỀU CHỈNH → TĂNG TRƯỞNG.

Không phải ý tưởng nào cũng nên nhận vốn, và không phải dự án nào cũng có thể phát triển thành doanh nghiệp. Việc đánh giá cần dựa trên nhu cầu thực tế, năng lực của đội ngũ, khả năng thực hiện và những rủi ro có thể kiểm soát.

Cộng đồng có thể mở cửa và tạo điều kiện, nhưng không nên bảo đảm thành công cho một dự án chỉ vì người sáng lập là thành viên của cộng đồng.

Đặc biệt, mạng lưới Việt không được trở thành thị trường khép kín, nơi người trẻ chỉ được khuyến khích mua bán với người Việt hoặc chỉ hợp tác với những người cùng nguồn gốc. Giá trị của mạng lưới nằm ở khả năng giúp thành viên tiếp cận thị trường rộng hơn, cạnh tranh công bằng và hợp tác với những đối tác phù hợp trên toàn thế giới.

 21\. Bảo tồn văn hóa bằng sáng tạo

Đối với thế hệ trẻ, văn hóa không chỉ là những gì được truyền lại nguyên vẹn từ quá khứ. Văn hóa còn là những gì con người đang sử dụng, diễn giải và sáng tạo trong hiện tại.

Nếu bảo tồn văn hóa chỉ có nghĩa là lặp lại những hình thức cũ, khoảng cách giữa truyền thống và đời sống mới có thể ngày càng lớn. Nhưng nếu thế hệ trẻ có thể sử dụng những giá trị văn hóa được thừa hưởng để tạo ra sản phẩm, ý tưởng và cách biểu đạt mới, truyền thống có cơ hội tiếp tục sống trong những hoàn cảnh khác.

Một người trẻ có thể sáng tác nhạc Việt bằng công nghệ mới, làm phim về lịch sử Việt Nam cho khán giả quốc tế, thiết kế trang phục lấy cảm hứng từ di sản, phát triển trò chơi về văn hóa Việt, viết văn bằng nhiều ngôn ngữ hoặc sử dụng công nghệ để nghiên cứu và giới thiệu những tư liệu lịch sử.

Những cách làm ấy cần được đánh giá bằng chất lượng, tính trung thực và giá trị sáng tạo, chứ không chỉ bằng mức độ giống với hình thức truyền thống.

Sáng tạo không đồng nghĩa với việc mọi cách diễn giải đều đúng. Những công trình liên quan đến lịch sử cần tôn trọng bằng chứng; việc sử dụng di sản cần chú ý đến bối cảnh; việc ứng dụng AI vào văn hóa cần minh bạch về những giới hạn và nguy cơ sai lệch.

Nhưng cộng đồng không nên dùng những yêu cầu ấy để ngăn cản mọi thay đổi. Điều cần thiết là tạo điều kiện cho sáng tạo có trách nhiệm.

Có thể cô đọng nguyên tắc này như sau:

Bảo tồn quá khứ, hiểu hiện tại và sáng tạo cho tương lai.

Một nền văn hóa được trao lại cho thế hệ sau không phải để trở thành vật trưng bày, mà để tiếp tục cung cấp chất liệu cho tư duy, sáng tạo và đời sống.

 22\. Thành công cá nhân và trách nhiệm xã hội

Việt Hiến không nên chỉ khuyến khích người trẻ thành công. Cộng đồng còn cần tạo điều kiện để họ hiểu cách sử dụng năng lực của mình nhằm tạo ra giá trị cho người khác.

Sự đóng góp có thể xuất hiện trong nhiều hình thức: nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, bảo vệ môi trường, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, nghệ thuật, hỗ trợ người yếu thế hoặc cải thiện các dịch vụ cộng đồng.

Tuy nhiên, trách nhiệm xã hội không nên biến thành một cuộc thi thể hiện đạo đức hoặc khoe thành tích. Số giờ tình nguyện, số sự kiện đã tham dự hay số hình ảnh được đăng tải không tự động phản ánh tác động thực tế.

Một chương trình hỗ trợ học sinh cần được đánh giá bằng việc học sinh có thực sự được cải thiện điều kiện học tập hay không. Một dự án môi trường cần xem xét kết quả đối với môi trường. Một chương trình đào tạo cần đánh giá những năng lực mà người tham gia thực sự đạt được.

Người trẻ cũng có quyền lựa chọn hình thức đóng góp phù hợp với khả năng và hoàn cảnh của mình. Không phải ai cũng có thời gian, tài chính hoặc chuyên môn để tham gia cùng một chương trình.

Điều quan trọng là xây dựng một quan niệm về thành công trong đó lợi ích cá nhân và giá trị chung không nhất thiết đối lập nhau.

Một người tham gia mạng lưới vì muốn tìm việc có thể gặp được người cố vấn, rồi sau đó giúp một sinh viên khác. Một doanh nhân hợp tác để mở rộng thị trường có thể tạo ra việc làm. Một nhà khoa học theo đuổi nghiên cứu cá nhân có thể tạo ra tri thức hữu ích cho nhiều người.

Khi các lợi ích được kết nối bằng những cơ chế công bằng và đáng tin cậy, động lực cá nhân có thể trở thành một nguồn lực của cộng đồng mà không cần bị biến thành nghĩa vụ cưỡng ép.

23\. Người trẻ và quyền tham gia đời sống công cộng

Người Việt trẻ sống ở nhiều quốc gia có những địa vị pháp lý khác nhau. Có người là công dân của nước sở tại, có người mang quốc tịch Việt Nam, có người có nhiều quốc tịch theo pháp luật liên quan, và có người đang cư trú với những tư cách pháp lý khác.

Vì vậy, cơ hội tham gia đời sống chính trị và công cộng của họ phụ thuộc vào pháp luật của từng quốc gia và tình trạng pháp lý của từng cá nhân.

Trong phạm vi quyền mà pháp luật bảo đảm, người trẻ có thể tham gia bầu cử, ứng cử, hoạt động trong tổ chức xã hội, nghiên cứu chính sách, làm việc trong cơ quan công quyền hoặc đóng góp cho các vấn đề công cộng.

Việt Hiến có thể cung cấp kiến thức, tạo không gian trao đổi và khuyến khích sự tham gia có trách nhiệm. Nhưng cộng đồng không được tự nhận quyền quyết định thay cho từng cá nhân.

Không một tổ chức cộng đồng nào có thể mặc nhiên tuyên bố rằng mình sở hữu lá phiếu, quan điểm chính trị hoặc sự lựa chọn của các thành viên. Việc tham gia một mạng lưới văn hóa hay nghề nghiệp không đồng nghĩa với việc phải chấp nhận một lập trường chính trị chung.

Đây là ranh giới quan trọng giữa kết nối cộng đồng và kiểm soát con người.

Một cộng đồng có thể khuyến khích người trẻ hiểu biết về xã hội, tôn trọng pháp luật, quan tâm đến các vấn đề công cộng và tham gia khi họ muốn. Nhưng cộng đồng phải bảo vệ quyền tự quyết của mỗi người, kể cả khi lựa chọn của họ khác với mong muốn của những người lãnh đạo.

 24\. Mạng lưới thế hệ: kết nối mà không đồng nhất

Không phải mọi người trẻ đều có nhu cầu và khả năng giống nhau. Một sinh viên năm nhất cần những hỗ trợ khác với một nghiên cứu sinh. Một người đang tìm việc có nhu cầu khác với một người đã thành lập doanh nghiệp. Một nghệ sĩ trẻ có thể cần không gian sáng tạo, trong khi một nhà khoa học cần phòng thí nghiệm và cộng sự nghiên cứu.

Vì vậy, hệ sinh thái thế hệ trẻ nên được xây dựng từ nhiều mạng lưới chuyên biệt, kết nối với nhau khi có nhu cầu.

Có thể hình thành mạng lưới sinh viên, mạng lưới cựu sinh viên, mạng lưới khởi nghiệp trẻ, mạng lưới nhà khoa học trẻ, mạng lưới kỹ sư và chuyên gia AI, mạng lưới nghệ sĩ trẻ hoặc mạng lưới những người tham gia hoạt động xã hội.

Mỗi mạng lưới có thể tự xác định mục tiêu, phương thức hoạt động và tiêu chí tham gia phù hợp. Chúng không cần chịu sự quản lý tập trung trong mọi công việc, nhưng có thể chia sẻ những nguyên tắc chung về minh bạch, tôn trọng quyền cá nhân, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm đối với nguồn lực chung.

Một mạng lưới nghiên cứu có thể kết nối với mạng lưới doanh nghiệp để chuyển giao công nghệ. Mạng lưới cựu sinh viên có thể hỗ trợ sinh viên tìm thực tập. Mạng lưới nghệ sĩ có thể hợp tác với mạng lưới công nghệ để phát triển sản phẩm văn hóa số.

Sức mạnh không nằm ở việc mọi người phải tập trung trong một tổ chức duy nhất. Sức mạnh nằm ở khả năng các mạng lưới khác nhau tìm thấy nhau, hợp tác khi cần và vẫn giữ được tính tự chủ.

 25\. Hai trường hợp minh họa: khi người trẻ rời xa và khi họ trở lại bằng năng lực

Hãy hình dung một sinh viên Việt Nam sinh ra tại châu Âu. Em sử dụng ngôn ngữ sở tại thành thạo hơn tiếng Việt, có bạn bè thuộc nhiều quốc tịch, học khoa học máy tính và muốn xây dựng một doanh nghiệp công nghệ. Em ít tham gia các hội đoàn người Việt.

Nếu chỉ dựa vào mức độ tham gia sinh hoạt truyền thống, một tổ chức có thể kết luận rằng em không còn quan tâm đến cộng đồng.

Nhưng giả sử cộng đồng có một mạng lưới chuyên gia công nghệ, chương trình cố vấn và cơ chế hỗ trợ khởi nghiệp minh bạch. Em có thể tham gia một dự án AI, gặp được cộng sự, chia sẻ chuyên môn hoặc mở ra cơ hội hợp tác cho những người trẻ khác.

Trong trường hợp ấy, sự gắn bó không bắt đầu từ yêu cầu phải giống thế hệ trước. Nó bắt đầu từ một nhu cầu thực tế và một cơ hội tạo ra giá trị.

Bây giờ hãy hình dung một kỹ sư Việt trẻ làm việc tại Nhật Bản. Sau mười năm, anh không chuyển về Việt Nam. Tuy nhiên, anh tham gia đào tạo kỹ sư trẻ, kết nối doanh nghiệp, hỗ trợ chuyển giao công nghệ và đầu tư vào những dự án phù hợp.

Nếu cộng đồng chỉ đo sự đóng góp bằng việc anh có trở về sinh sống hay không, phần lớn giá trị mà anh tạo ra sẽ bị bỏ qua. Nhưng nếu có những cơ chế kết nối chuyên môn và hợp tác xuyên biên giới, kinh nghiệm của anh có thể tiếp tục tạo ra cơ hội cho nhiều người.

Hai trường hợp trên là những tình huống minh họa, không phải bằng chứng rằng mọi người trẻ ít tham gia hội đoàn đều có thể trở thành người đóng góp lớn. Chúng cho thấy một nguyên tắc thiết kế: cần đánh giá sự tham gia bằng giá trị thực tế và tạo nhiều con đường để người trẻ kết nối.

Đừng chỉ hỏi người trẻ có giống chúng ta không. Hãy tạo điều kiện để họ phát triển năng lực và lựa chọn cách đóng góp của mình.

26\. Ba phản biện cần được giải quyết

Phản biện thứ nhất: Nếu không giữ truyền thống, cộng đồng sẽ mất căn tính.

Lo ngại này có cơ sở. Một cộng đồng không thể tồn tại lâu dài nếu mọi ký ức, ngôn ngữ, câu chuyện và mối quan hệ với nguồn cội đều bị đứt đoạn. Nhưng giải pháp không phải ép thế hệ trẻ sống giống thế hệ trước.

Cần giúp truyền thống có khả năng đối thoại với hiện tại. Những câu chuyện lịch sử phải được kể bằng phương pháp phù hợp với người nghe mới. Ngôn ngữ cần được dạy theo những cách gần gũi với đời sống. Văn hóa cần có không gian để được thực hành, sáng tạo và phát triển.

Truyền thống không thể chỉ yêu cầu người trẻ tôn trọng nó. Truyền thống cũng cần được giải thích, tìm hiểu và làm sáng tỏ ý nghĩa của mình trong cuộc sống hôm nay.

Phản biện thứ hai: Người trẻ chưa đủ kinh nghiệm để lãnh đạo.

Điều này đúng trong một số trường hợp. Không nên trao quyền không giới hạn chỉ vì một người còn trẻ. Nhưng thiếu kinh nghiệm không thể trở thành lý do để người ấy vĩnh viễn không được thực hành.

Giải pháp là trao quyền theo cấp độ, gắn với năng lực và mức độ rủi ro. Một người có thể bắt đầu bằng dự án nhỏ, được hướng dẫn và đánh giá. Khi đã chứng minh được khả năng quản lý nguồn lực, hợp tác và chịu trách nhiệm, họ có thể đảm nhận những nhiệm vụ lớn hơn.

Quyền hạn phải đi cùng năng lực, nhưng năng lực cũng chỉ có thể phát triển khi có cơ hội thực hành.

Phản biện thứ ba: Người trẻ chỉ quan tâm đến lợi ích cá nhân.

Không nên gán một đặc điểm đạo đức cho cả một thế hệ. Người trẻ có động lực khác nhau, cũng như người lớn có những động lực khác nhau.

Thay vì đòi hỏi mọi người phải bắt đầu bằng tinh thần hy sinh, cộng đồng nên xây dựng những cơ chế trong đó lợi ích cá nhân có thể gặp lợi ích chung. Một sinh viên muốn tìm việc có thể nhận được hỗ trợ; một doanh nhân muốn phát triển thị trường có thể tạo ra việc làm; một chuyên gia muốn chia sẻ kiến thức có thể giúp nâng cao năng lực của người khác.

Không phải mọi lợi ích cá nhân đều tạo ra lợi ích chung. Vì vậy, các cơ chế hợp tác cần có quy tắc công bằng, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Nhưng khi được thiết kế tốt, động lực cá nhân có thể trở thành một nguồn lực quan trọng cho sự phát triển của cộng đồng.

 27\. Quy luật phát triển liên thế hệ

Từ những phân tích trên, có thể xác định bốn bài toán mà một cộng đồng muốn tồn tại qua nhiều thế hệ phải giải quyết.

Thứ nhất, làm thế nào truyền lại căn tính mà không áp đặt một khuôn mẫu duy nhất?

Thứ hai, làm thế nào mở rộng cơ hội mà không biến các nguồn lực cộng đồng thành đặc quyền của một nhóm người?

Thứ ba, làm thế nào trao quyền cho người trẻ mà vẫn bảo đảm năng lực, trách nhiệm và sự kiểm soát cần thiết?

Thứ tư, làm thế nào để người trẻ có thể bước vào thế giới rộng lớn mà vẫn có những con đường kết nối tự nguyện với cộng đồng?

Bốn bài toán này liên hệ chặt chẽ với nhau. Nếu truyền thống bị biến thành áp lực, sự gắn bó có thể suy giảm. Nếu cơ hội bị phân phối theo quan hệ, người trẻ có năng lực nhưng ít kết nối sẽ bị loại trừ. Nếu quyền lực không được trao thực chất, các chương trình dành cho thế hệ trẻ dễ trở thành hình thức. Nếu cộng đồng khép kín, những người trẻ thành công trong xã hội rộng lớn có thể không tìm thấy lý do để tiếp tục kết nối.

Vì vậy, Việt Hiến cần nhìn phát triển liên thế hệ như một quá trình tái tạo năng lực, chứ không chỉ là việc chuyển giao tổ chức từ người lớn sang người trẻ.

Thế hệ trước có thể truyền lại ký ức, kinh nghiệm và những giá trị đã được kiểm chứng. Nhưng thế hệ sau phải có quyền xem xét, điều chỉnh và bổ sung những điều cần thiết cho hoàn cảnh mới.

Một cộng đồng mạnh không phải cộng đồng có thể giữ nguyên mình qua nhiều thế hệ. Đó là cộng đồng có thể tiếp tục phát triển mà không đánh mất những giá trị nền tảng đáng được bảo vệ.

28\. Thiết kế hệ sinh thái phát triển thế hệ trẻ

Việt Hiến có thể thúc đẩy một hệ sinh thái gồm những thành phần liên kết với nhau nhưng không nhất thiết phải được tập trung trong một tổ chức.

Thứ nhất là quỹ học tập và nghiên cứu, hỗ trợ học bổng, thiết bị, nghiên cứu và trao đổi học thuật.

Thứ hai là mạng lưới cố vấn, kết nối người trẻ với những người có kinh nghiệm trong các lĩnh vực phù hợp.

Thứ ba là mạng lưới nghề nghiệp, giúp tiếp cận cơ hội thực tập, việc làm, đào tạo và phát triển chuyên môn.

Thứ tư là vườn ươm khởi nghiệp, hỗ trợ đánh giá ý tưởng, xây dựng đội ngũ, thử nghiệm sản phẩm và tiếp cận thị trường.

Thứ năm là phòng thí nghiệm xã hội, nơi người trẻ có thể thử nghiệm những sáng kiến về giáo dục, môi trường, văn hóa và đời sống cộng đồng.

Thứ sáu là không gian sáng tạo và công nghệ, hỗ trợ AI, sản phẩm số, nghệ thuật và những hình thức sáng tạo mới.

Thứ bảy là Hội đồng Thế hệ trẻ, tạo cơ chế tham vấn, đề xuất chính sách và tham gia những quyết định được giao.

Thứ tám là chương trình phát triển lãnh đạo, giúp người trẻ thực hành quản trị, quản lý dự án, giải quyết xung đột và chịu trách nhiệm.

Thứ chín là mạng lưới người trẻ toàn cầu, kết nối những cá nhân ở nhiều quốc gia, trường đại học, ngành nghề và lĩnh vực.

Thứ mười là cơ chế trao lại, tạo điều kiện để người đã trưởng thành chia sẻ tri thức, kinh nghiệm và cơ hội với những người đi sau trên cơ sở tự nguyện.

Mười thành phần này không nhất thiết phải được xây dựng cùng lúc. Việt Hiến nên ưu tiên những nhu cầu thực tế, thử nghiệm ở quy mô phù hợp, đánh giá kết quả rồi mới mở rộng. Một chương trình nhỏ nhưng tạo ra giá trị rõ ràng có thể hữu ích hơn một hệ thống lớn được thành lập chỉ để chứng minh rằng cộng đồng đang quan tâm đến thế hệ trẻ.

 29\. Ba năng lực của một thế hệ trẻ mạnh

Một thế hệ trẻ mạnh cần có ba năng lực bổ sung cho nhau.

Năng lực tự chủ: mỗi người có khả năng suy nghĩ độc lập, học hỏi, tự lập và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Năng lực hợp tác: mỗi người biết làm việc với những người khác, tôn trọng khác biệt, giải quyết bất đồng và kết hợp nguồn lực để đạt mục tiêu chung.

Năng lực hội nhập: mỗi người có khả năng tham gia vào xã hội rộng lớn, cạnh tranh bằng năng lực, học hỏi từ những nền văn hóa khác và đóng góp trong môi trường quốc tế.

Ba năng lực ấy tạo thành một hướng phát triển:

TỰ CHỦ → HỢP TÁC → HỘI NHẬP.

Tự chủ không có nghĩa là sống tách biệt. Hợp tác không có nghĩa là từ bỏ quyền suy nghĩ độc lập. Hội nhập không có nghĩa là phải từ bỏ căn tính.

Ngược lại, người có năng lực tự chủ thường có nền tảng tốt hơn để hợp tác một cách bình đẳng. Người biết hợp tác có nhiều cơ hội tiếp cận tri thức và nguồn lực. Người có khả năng hội nhập có thể mở rộng phạm vi đóng góp của mình vượt ra ngoài một địa phương hoặc một quốc gia.

Đó là hình mẫu con người mà Việt Hiến hướng tới: có cội nguồn nhưng không bị giới hạn bởi quá khứ; có năng lực cá nhân nhưng không tách rời trách nhiệm xã hội; có khả năng bước vào thế giới mà không phải từ bỏ quyền tự quyết của mình.

 30\. Những nguyên tắc cần được thể chế hóa trong Việt Hiến

Để các định hướng trên không chỉ dừng ở lời kêu gọi, Việt Hiến có thể xác lập những nguyên tắc sau:

Điều 1. Quyền phát triển của thế hệ trẻ

Cộng đồng khuyến khích và tạo điều kiện phù hợp để người trẻ tiếp cận giáo dục, tri thức, nghiên cứu, cơ hội nghề nghiệp, sáng tạo, khởi nghiệp và phát triển năng lực.

Điều 2. Quyền tham gia

Người trẻ có quyền tham gia các hoạt động, chương trình và cơ chế quản trị cộng đồng theo quy chế công khai, phù hợp với tính chất của từng hoạt động và pháp luật áp dụng.

Điều 3. Bình đẳng giữa các thế hệ

Không được sử dụng tuổi tác hoặc sự khác biệt thế hệ làm căn cứ tùy tiện để loại trừ người đủ điều kiện khỏi cơ hội tham gia, học tập, đề xuất sáng kiến hoặc đảm nhận trách nhiệm.

Điều 4. Cơ hội thực hành

Cộng đồng khuyến khích các chương trình thực hành, nghiên cứu, khởi nghiệp, sáng tạo và lãnh đạo dành cho người trẻ; quyền hạn được giao phải tương xứng với năng lực, phạm vi công việc và trách nhiệm.

Điều 5. Cố vấn tự nguyện

Các chương trình cố vấn phải tôn trọng quyền tự chủ của người được hướng dẫn, công khai những kỳ vọng cơ bản và có biện pháp phù hợp để phòng ngừa xung đột lợi ích hoặc lạm dụng quan hệ quyền lực.

Điều 6. Minh bạch nguồn lực

Các quỹ và nguồn lực dành cho thế hệ trẻ phải được quản lý theo tiêu chí công khai, có cơ chế giám sát, giải trình và xử lý khiếu nại phù hợp.

Điều 7. Quyền sáng tạo

Người trẻ có quyền đề xuất và thực hiện những sáng kiến mới trong phạm vi được giao, phù hợp với Việt Hiến và pháp luật áp dụng.

Điều 8. Thử nghiệm có trách nhiệm

Thất bại thiện chí trong một dự án thử nghiệm không tự động bị coi là vi phạm hoặc bằng chứng về phẩm chất cá nhân. Gian lận, lạm dụng nguồn lực, cố ý che giấu sai phạm và những hành vi vi phạm khác vẫn phải chịu trách nhiệm theo quy định.

Điều 9. Hội nhập và hợp tác quốc tế

Cộng đồng khuyến khích người trẻ tham gia các cơ sở giáo dục, nghề nghiệp, khoa học, kinh doanh, văn hóa và đời sống công cộng tại nơi họ sinh sống cũng như trong môi trường quốc tế, phù hợp với pháp luật liên quan.

Điều 10. Quyền tự do tham gia

Người trẻ có quyền tham gia, không tham gia hoặc rời khỏi các hoạt động tự nguyện của cộng đồng mà không bị ép buộc thể hiện lòng trung thành hoặc chịu sự trừng phạt trái với các nguyên tắc của Việt Hiến.

Điều 11. Quyền đặt câu hỏi và phản biện

Người trẻ có quyền đưa ra ý kiến, đề xuất thay đổi và phản biện các quy định, chương trình hoặc quyết định của cộng đồng theo những cơ chế phù hợp, không bị loại trừ chỉ vì quan điểm khác biệt được bày tỏ một cách hợp pháp.

Điều 12. Trao lại

Cộng đồng khuyến khích các thế hệ đã trưởng thành tự nguyện chia sẻ tri thức, kinh nghiệm, mạng lưới và cơ hội với thế hệ sau, trên cơ sở tôn trọng quyền tự chủ và sự bình đẳng giữa các thành viên.

Những điều khoản này là nền tảng nguyên tắc. Khi triển khai, cần có quy chế cụ thể về quyền hạn, ngân sách, tiêu chí xét chọn, trách nhiệm giải trình và cơ chế khiếu nại. Việt Hiến không thay thế pháp luật của quốc gia nơi các hoạt động được thực hiện.

31\. Bài học cốt lõi của Chương 19

Việt Hiến không nên đặt mục tiêu xây dựng một thế hệ trẻ giống thế hệ trước. Mục tiêu phải là tạo ra một thế hệ có đủ năng lực để giải quyết những vấn đề mà thế hệ trước chưa từng gặp và có thể chưa hình dung đầy đủ.

Thế hệ trước có thể truyền lại lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa, kinh nghiệm và những bài học về cách con người đã vượt qua khó khăn. Nhưng không ai có thể truyền nguyên vẹn cho thế hệ sau những kỹ năng cần thiết của các ngành nghề tương lai, những công nghệ chưa xuất hiện hay những phương pháp giải quyết các vấn đề chưa được biết đến.

Điều có thể trao lại không phải là toàn bộ câu trả lời, mà là nền tảng để thế hệ sau tiếp tục tìm câu trả lời của chính mình.

Nền tảng ấy bao gồm khả năng học hỏi, quyền đặt câu hỏi, tinh thần tôn trọng sự thật, năng lực hợp tác, trách nhiệm đối với nguồn lực chung và sự tự do để thử nghiệm những cách làm mới.

Nếu cộng đồng chỉ truyền lại câu trả lời của quá khứ, thế hệ sau sẽ bị giới hạn bởi những gì thế hệ trước đã biết. Nếu cộng đồng truyền lại cả năng lực tìm kiếm câu trả lời, thế hệ sau có thể đi xa hơn.

Đó là ý nghĩa sâu xa của việc phát triển thế hệ trẻ: không phải kéo dài quyền lực của những người đi trước, mà là tạo điều kiện để những người đi sau trở thành chủ thể của tương lai.

32\. Tuyên ngôn dành cho thế hệ trẻ

Các bạn không được sinh ra để trở thành bản sao của thế hệ trước.

Các bạn có quyền biết mình đến từ đâu, nhưng cũng có quyền tự quyết định mình sẽ đi đến đâu. Các bạn có quyền đặt câu hỏi, bất đồng, thay đổi cách suy nghĩ và lựa chọn con đường riêng. Các bạn có quyền mang nhiều căn tính, học những điều mới và tham gia vào những lĩnh vực mà thế hệ trước chưa từng biết đến.

Các bạn có quyền đi đến những nơi mà năng lực, hoàn cảnh và pháp luật cho phép. Các bạn có quyền xây dựng cuộc đời của mình mà không phải chứng minh lòng trung thành bằng cách sống giống quá khứ.

Nhưng các bạn cũng có một cơ hội lớn: biến những gì mình học được thành giá trị cho những người khác.

Sự đóng góp ấy có thể là một ý tưởng, một công nghệ, một doanh nghiệp, một công trình khoa học, một học bổng, một cơ hội nghề nghiệp, một người học trò hoặc một thế hệ được dẫn dắt tốt hơn.

Không phải mọi đóng góp đều phải mang hình thức của một tổ chức. Không phải mọi người đều phải trở về nơi mình sinh ra. Không phải mọi sự gắn bó đều cần được thể hiện bằng những lời tuyên bố.

Đôi khi, đóng góp có ý nghĩa nhất là làm tốt công việc của mình, sống có trách nhiệm, chia sẻ tri thức khi có thể và mở ra một cơ hội mà trước đây người khác chưa có.

Các bạn không mắc nợ quá khứ một cuộc đời giống quá khứ.

Nhưng các bạn có cơ hội biến những điều tốt đẹp được trao lại thành một tương lai mà thế hệ trước chưa thể hình dung.

Đó không phải là sự phủ nhận công lao của người đi trước. Đó chính là cách những giá trị tốt đẹp tiếp tục sống, được kiểm nghiệm và phát triển trong những hoàn cảnh mới.

 33\. Kết luận: Thế hệ trước trao cội nguồn, thế hệ trẻ kiến tạo tương lai

Một cộng đồng toàn cầu không thể chỉ được xây dựng bằng ký ức.

Ký ức giúp cộng đồng hiểu mình đến từ đâu. Giáo dục giúp con người hiểu thế giới. Năng lực giúp họ giải quyết vấn đề. Mạng lưới giúp họ tìm thấy những người có thể cùng hành động. Thể chế tốt giúp sự hợp tác diễn ra công bằng và có trách nhiệm.

Nhưng chính thế hệ trẻ sẽ quyết định những nền tảng ấy được sử dụng như thế nào trong tương lai.

Vì vậy, thế hệ trẻ không phải một bộ phận phụ trợ của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu. Họ là những chủ thể có quyền tham gia xây dựng cộng đồng ngay trong hiện tại, đồng thời là lực lượng sẽ định hình cộng đồng trong những thập niên tới.

Một cộng đồng khôn ngoan không giữ người trẻ bằng nỗi sợ mất gốc, mặc cảm tội lỗi, chức danh hay sự kiểm soát. Cộng đồng ấy tạo ra giá trị, mở rộng cơ hội, bảo vệ quyền tự chủ, khuyến khích sáng tạo và xây dựng niềm tin bằng những hành động có thể kiểm chứng.

Cộng đồng cũng phải chấp nhận một sự thật quan trọng: thế hệ trẻ có thể tiếp tục những giá trị cũ bằng những cách mới, có thể sửa đổi những thiết chế không còn phù hợp và có thể lựa chọn những con đường khác với mong muốn của thế hệ trước.

Đó không nhất thiết là sự đứt gãy. Nếu được thực hiện bằng tri thức, trách nhiệm và sự tôn trọng lẫn nhau, đó có thể là biểu hiện của sự trưởng thành.

Quy luật phát triển liên thế hệ của Việt Hiến có thể cô đọng như sau:

CỘI NGUỒN → CĂN TÍNH → TRI THỨC → NĂNG LỰC → CƠ HỘI → TRẢI NGHIỆM → LÃNH ĐẠO → ĐÓNG GÓP → TRAO LẠI.

Thế hệ trước trao lại cội nguồn và kinh nghiệm. Thế hệ trẻ tiếp nhận, xem xét, sáng tạo và phát triển những giá trị ấy. Khi trưởng thành, họ lại mở ra tri thức, cơ hội và những con đường mới cho thế hệ kế tiếp.

Quá trình ấy không yêu cầu mọi người phải giống nhau. Nó cần những nguyên tắc đủ vững để bảo vệ quyền tự do, những thiết chế đủ minh bạch để tạo niềm tin và những cơ hội đủ thực chất để năng lực của mỗi người có thể phát triển.

Một cộng đồng chỉ thật sự sống qua nhiều thế hệ khi người trẻ không chỉ được yêu cầu tiếp nối, mà được trao khả năng làm tốt hơn những gì đã có.

CÓ CỘI NGUỒN ĐỂ BIẾT MÌNH ĐẾN TỪ ĐÂU.

CÓ TRI THỨC ĐỂ HIỂU THẾ GIỚI.

CÓ NĂNG LỰC ĐỂ BƯỚC VÀO THẾ GIỚI.

CÓ TỰ DO ĐỂ LỰA CHỌN CON ĐƯỜNG CỦA MÌNH.

CÓ CỘNG ĐỒNG ĐỂ KẾT NỐI VÀ HỢP TÁC.

VÀ CÓ THẾ HỆ SAU ĐỂ NHỮNG GIÁ TRỊ TỐT ĐẸP TIẾP TỤC PHÁT TRIỂN.

Đó là cách Việt Hiến trao cội nguồn mà không áp đặt, xây dựng sự gắn bó mà không kiểm soát, và tạo ra một cộng đồng có khả năng đi xa hơn qua mỗi thế hệ.

Hoàng Phong Nhã

Posted in: VIỆT HIẾN 2050