CHƯƠNG 6 - TRIẾT LÝ VIỆT - NGƯỜI VIỆT – SỨC MẠNH CỦA THÍCH NGHI

CHƯƠNG VI

NGƯỜI VIỆT – SỨC MẠNH CỦA THÍCH NGHI

Từ sinh tồn trong hoàn cảnh đến khả năng kiến tạo một đời sống mới

1. CÂU HỎI TRIẾT HỌC: VÌ SAO CON NGƯỜI CÓ THỂ SỐNG ĐƯỢC TRONG NHỮNG HOÀN CẢNH KHÁC NHAU?

Một dân tộc không chỉ được hình thành bởi nơi mình sinh ra, mà còn bởi cách mình học cách sống trong nơi ấy.

Con người sinh ra trong một hoàn cảnh mà mình không lựa chọn: khí hậu, địa hình, sông ngòi, biển cả, tài nguyên, chiến tranh, dịch bệnh, những cộng đồng khác và những biến động của lịch sử.

Nhưng hoàn cảnh không quyết định hoàn toàn số phận.

Cùng đứng trước một dòng sông, có cộng đồng chỉ nhìn thấy vật cản; có cộng đồng nhìn thấy đường giao thông; có cộng đồng nhìn thấy nguồn nước; có cộng đồng biến nó thành một phần của nền văn minh.

Khác biệt nằm ở cách con người đáp lại hoàn cảnh.

Đó chính là vấn đề triết học của thích nghi.

Thích nghi, theo nghĩa sâu nhất, không đơn giản là chịu đựng để tồn tại. Nó là khả năng:

nhận ra hoàn cảnh, thay đổi cách ứng xử, tích lũy kinh nghiệm, tổ chức lại đời sống và tạo ra một phương thức sống phù hợp hơn.

Bởi vậy cần phân biệt ba cấp độ:

Chịu đựng → Thích nghi → Kiến tạo.

Chịu đựng giúp con người vượt qua một hoàn cảnh.

Thích nghi giúp con người sống được trong hoàn cảnh ấy.

Nhưng kiến tạo mới giúp con người thay đổi hoàn cảnh để thế hệ sau không phải lặp lại mãi một cách chịu đựng cũ.

Đây là điểm quan trọng nhất của chương này.

2. ĐẤT VÀ NƯỚC – TRƯỜNG HỌC ĐẦU TIÊN CỦA THÍCH NGHI

Trong triết lý Việt, Đất và Nước không chỉ là hai yếu tố địa lý.

Đất tạo nền – Nước tạo dòng.

Đất cho con người nơi đứng.

Nước buộc con người phải chuyển động.

Đất tạo ra cư trú, ruộng đồng, làng xóm.

Nước tạo ra giao thông, phù sa, thủy sản, thương mại nhưng cũng mang theo lũ lụt, xói lở và bất định.

Bởi vậy, môi trường Việt Nam từ rất sớm đã đặt con người trước một bài toán kép làm thế nào để bám vào một nền đất ổn định trong khi phải sống cùng một dòng nước luôn biến đổi?

Đó không phải một bài toán thuần túy tự nhiên.

Nó dần trở thành bài toán xã hội.

Muốn canh tác phải biết mùa nước.

Muốn sống ven sông phải biết dòng chảy.

Muốn xây dựng làng xóm phải hiểu địa hình.

Muốn vận chuyển phải biết đường sông.

Muốn tránh lũ phải biết dự báo, đê điều, nơi cao nơi thấp.

Từ đó, thiên nhiên trở thành một trường học kinh nghiệm.

Nhưng cần tránh một cách giải thích đơn giản rằng thiên nhiên “tạo ra” tính cách dân tộc.

Không có một quan hệ cơ giới khí hậu này → tính cách này. Có thể nói chắc chắn hơn là:

môi trường tạo ra những bài toán; cách con người giải những bài toán ấy góp phần hình thành kinh nghiệm xã hội và văn hóa.

Đó là một cách nhìn vừa tôn trọng tự nhiên vừa tôn trọng chủ thể con người.

3. TỪ THÁCH THỨC TỰ NHIÊN ĐẾN KINH NGHIỆM CỘNG ĐỒNG

Đối với cư dân nông nghiệp, một người khó có thể tự mình giải quyết tất cả những vấn đề của nước, mùa màng và thiên tai.

Từ đó xuất hiện một sự thật căn bản:

Một số bài toán của tự nhiên chỉ có thể được giải bằng tổ chức xã hội.

Đê điều; Thủy ; Gặt hái cần nhiều người.

Bảo vệ làng xóm cần nhiều người.

Khi một kinh nghiệm được lặp lại qua nhiều thế hệ, nó không còn là kinh nghiệm của một cá nhân. Nó trở thành:

thói quen → tập quán → quy ước → tổ chức → văn hóa.

Đây là một trong những con đường mà qua đó hoàn cảnh tự nhiên đi vào đời sống xã hội.

Nhưng cộng đồng cũng có hai mặt.

Nó tạo ra khả năng hợp tác.

Song nó cũng có thể tạo ra sức ép đồng thuận.

Nó giúp con người không bị bỏ lại một mình.

Nhưng đôi khi nó khiến cá nhân khó thoát khỏi những khuôn mẫu của cộng đồng.

Vì vậy, không thể đơn giản ca ngợi “tinh thần cộng đồng” như một giá trị tuyệt đối.

Một xã hội trưởng thành phải biết:

dùng sức mạnh cộng đồng để bảo vệ con người, nhưng không dùng cộng đồng để nuốt mất cá nhân.

Đây sẽ là một trong những nghịch lý quan trọng mà Chương VIII sẽ trở lại.

4. TỪ KINH NGHIỆM SINH TỒN ĐẾN KHẢ NĂNG THAY ĐỔI

Một dân tộc có thể rất giỏi thích nghi mà chưa chắc đã giỏi phát triển.

Đây là một phân biệt quan trọng.

Người nông dân có thể biết né lũ.

Người buôn có thể biết xoay xở khi thị trường thay đổi.

Gia đình có thể biết ứng phó với khó khăn.

Một xã hội có thể biết sống qua khủng hoảng.

Nhưng nếu mỗi thế hệ chỉ lặp lại khả năng ứng phó, xã hội sẽ luôn phải đối diện với cùng một vấn đề.

Khi đó thích nghi trở thành vòng tròn.

Cao hơn một bước là biến kinh nghiệm thành tri thức.

Tri thức; Kỹ thuật thành tổ chức. Tổ chức thành năng lực phòng ngừa.

Khi ấy, thích nghi bắt đầu trở thành kiến tạo.

Đây là sự khác biệt giữa:

“biết sống với lũ” và “biết xây dựng một hệ thống để giảm thiểu thiệt hại do lũ.”

Cái trước là thích nghi.

Cái sau là kiến tạo.

Và chính ở đây, triết lý thích nghi gặp triết lý phát triển.

5. ĐẤT NƯỚC NHIỀU DÒNG: BA KHÔNG GIAN, BA BÀI HỌC

Nếu nhìn Việt Nam qua các vùng sinh thái lớn, có thể thấy những hình thức thích nghi khác nhau.

Đồng bằng sông Hồng

Đây là không gian của mật độ cư trú cao, nông nghiệp lúa nước, hệ thống làng xã và những bài toán liên quan đến sông ngòi, mùa vụ, thủy lợi.

Con người phải học cách tổ chức cộng đồng trên một nền đất có giới hạn.

Sông Đà và vùng núi

Ở miền núi, địa hình đặt ra những bài toán khác: độ dốc, rừng, giao thông, nguồn nước, sự phân tán dân cư và sự đa dạng của các cộng đồng.

Ở đây, thích nghi không thể chỉ được nhìn từ góc độ đồng bằng.

Mỗi môi trường tạo ra một kho kinh nghiệm khác nhau.

Mekong

Đến đồng bằng Mekong, bài toán lại thay đổi.

Nước không chỉ là nguy cơ cần kiểm soát.

Nó là một phần của đời sống.

Sông rạch, mùa nước, phù sa, giao thông thủy và mạng lưới thương mại tạo nên một không gian xã hội khác.

Điều đáng chú ý là khi người Việt đi xuống phương Nam, họ không chỉ “mang văn hóa Việt” đến một vùng đất mới.

Vùng đất mới cũng làm thay đổi chính người Việt.

Đó mới là bản chất sâu sắc của thích nghi.

6. ÁN LỆ LỊCH SỬ: NAM TIẾN – KHI MÔI TRƯỜNG MỚI BIẾN ĐỔI CHỦ THỂ

Nam tiến không nên được kể như một câu chuyện đơn tuyến về một dân tộc “đi mở đất”.

Không gian phía Nam trước và trong quá trình người Việt mở rộng cư trú vốn đã có những cộng đồng và nền văn hóa khác, trong đó có người Chăm, Khmer, Hoa và nhiều nhóm cư dân khác.

Vì vậy, nghiên cứu Nam tiến nghiêm túc phải đồng thời nhìn thấy:

mở rộng lãnh thổ – di cư – chiến tranh – giao thương – chung sống – xung đột – giao lưu – biến đổi văn hóa.

Người Việt đến một môi trường mới.

Nhưng môi trường ấy không phải tờ giấy trắng.

Con người mới gặp những con người đã sống ở đó.

Họ gặp những phương thức canh tác khác.

Gặp những mạng lưới thương mại khác.

Gặp những tín ngưỡng khác.

Gặp những điều kiện tự nhiên khác.

Và chính quá trình đó làm biến đổi xã hội Việt.

Nam Bộ vì thế không đơn giản là “miền đất được Việt hóa”.

Nó cũng là một không gian làm Nam hóa người Việt.

Đó là một phát hiện quan trọng.

Bản sắc không chỉ được mang đi, mà còn được tạo lại trong quá trình gặp gỡ.

Từ đây, Chương VI bắt đầu mở cửa sang Chương VII:

Thích nghi tạo khả năng tiếp nhận.

Tiếp nhận tạo điều kiện cho hội tụ.

7. SÀI GÒN – TỪ THÍCH NGHI ĐẾN HỘI TỤ

Nếu Nam Bộ là một trường hợp lớn của thích nghi, Sài Gòn là một trường hợp đặc biệt của thích nghi chuyển thành hội tụ.

Sài Gòn hình thành và phát triển trong sự gặp gỡ của nhiều dòng người, hàng hóa, ngôn ngữ và văn hóa.

Người Việt. Người Hoa. Người Khmer. Người Chăm. Người Pháp. Người Ấn.

Những thương nhân và cộng đồng đến từ nhiều không gian khác.

Sài Gòn không trở thành một đô thị quan trọng chỉ vì một nền văn hóa duy nhất.

Sức sống của nó nằm ở khả năng tổ chức sự khác biệt thành một không gian chung.

Đó là một cấp độ cao hơn của thích nghi.

Thích nghi ban đầu là:

“Tôi phải sống được với hoàn cảnh.”

Hội tụ tiến thêm một bước:

“Chúng ta có thể cùng tạo ra một hoàn cảnh mới.”

Đây chính là lý do Sài Gòn sẽ trở lại như một case study quan trọng ở Chương VII.

8. THÍCH NGHI VỚI VĂN HÓA: TIẾP NHẬN KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI BẮT CHƯỚC

Lịch sử Việt Nam không diễn ra trong cô lập.

Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo, chữ Hán, các thiết chế nhà nước, kỹ thuật, thương mại và sau này là những dòng tư tưởng, tôn giáo, khoa học và công nghệ từ phương Tây đều tác động đến xã hội Việt Nam.

Nhưng tiếp nhận không đồng nghĩa với sao chép.

Đây là điểm cần phân biệt.

Một nền văn hóa yếu có thể thấy cái bên ngoài → bắt chước cái bên ngoài.

Một nền văn hóa đóng kín có thể thấy cái bên ngoài → từ chối cái bên ngoài.

Một nền văn hóa có chủ thể có thể thấy cái bên ngoài → lựa chọn → biến đổi → kết hợp → tạo ra cái phù hợp với mình.

Vì vậy:

Tiếp thu tạo vốn – Việt hóa tạo mình.

Chữ Hán được tiếp nhận nhưng tiếng Việt không trở thành tiếng Hán.

Chữ Nôm được hình thành như một nỗ lực biểu đạt tiếng Việt bằng một hệ thống chữ viết dựa trên vật liệu chữ Hán nhưng được cải biến.

Chữ Quốc ngữ có nguồn gốc trong một quá trình giao lưu ngôn ngữ và truyền giáo, nhưng về sau trở thành một công cụ quan trọng của đời sống trí thức và xã hội Việt Nam hiện đại.

Những trường hợp ấy cho thấy một công cụ có thể có nguồn gốc bên ngoài nhưng trở thành một phần của lịch sử bên trong.

Đó chính là thích nghi ở cấp độ văn hóa.

9. MẶT SÁNG VÀ MẶT TỐI CỦA THÍCH NGHI

Thích nghi là một năng lực.

Nhưng mọi năng lực đều có thể bị sử dụng theo hai hướng.

Mặt sáng của thích nghi là linh hoạt; thực tế; biết học hỏi; biết tìm giải pháp;

biết sống cùng khác biệt biết biến khó khăn thành kinh nghiệm; biết thay đổi khi hoàn cảnh thay đổi.

Nhưng mặt tối có thể là tùy tiện; “xoay xở” thay cho cải cách; né tránh nguyên tắc; thỏa hiệp với cái sai; chịu đựng quá lâu; quen sống trong bất ổn; tìm cách thích nghi với một hệ thống kém hiệu quả thay vì thay đổi nó.

Đây là phản đề quan trọng nhất:

Một xã hội có thể trở nên quá giỏi thích nghi với những điều đáng lẽ phải được thay đổi.

Nếu con người luôn tìm được cách sống sót trong một hệ thống bất hợp lý, hệ thống ấy có thể tồn tại lâu hơn.

Do đó, thích nghi không thể trở thành triết lý của sự cam chịu.

Triết lý đúng phải là:

Thích nghi với cái không thể thay đổi; thay đổi cái có thể thay đổi; và kiến tạo cái chưa tồn tại.

10. TỪ THÍCH NGHI SINH TỒN ĐẾN THÍCH NGHI KIẾN TẠO

Đây là bước chuyển quan trọng nhất của chương.

Có thể hình dung bốn cấp độ:

Cấp độ 1 – Sinh tồn

Con người tìm cách vượt qua khủng hoảng.

Cấp độ 2 – Thích nghi

Con người thay đổi hành vi để sống phù hợp với hoàn cảnh.

Cấp độ 3 – Học hỏi

Con người biến kinh nghiệm thành tri thức và kỹ năng.

Cấp độ 4 – Kiến tạo

Con người thay đổi tổ chức, công nghệ và thể chế để tạo ra hoàn cảnh tốt hơn.

Cá nhân thích nghi tốt là người biết thay đổi mình.

Xã hội thích nghi tốt là xã hội biết học.

Quốc gia thích nghi tốt là quốc gia có khả năng tự sửa sai.

Vì vậy, năng lực thích nghi quốc gia không thể chỉ đo bằng khả năng người dân “chịu khó” hay “chịu đựng”.

Nó phải được đo bằng khả năng của hệ thống trong việc:

nhìn thấy vấn đề → thừa nhận vấn đề → học từ vấn đề → sửa chính sách → đổi tổ chức → chuẩn bị cho lần sau.

Đây là nơi thích nghi gặp quản trị.

11. ÁN LỆ HIỆN ĐẠI: KHỦNG HOẢNG VÀ KHẢ NĂNG HỌC

Những cuộc khủng hoảng hiện đại cho thấy một điều: thích nghi không còn là khả năng của từng cá nhân riêng lẻ.

Trong đại dịch COVID-19, chẳng hạn, cá nhân phải thay đổi hành vi.

Doanh nghiệp phải thay đổi cách hoạt động.

Trường học phải thay đổi phương thức giáo dục.

Y tế phải thay đổi cách tổ chức.

Nhà nước phải thay đổi chính sách.

Công nghệ trở thành một phần của khả năng duy trì đời sống xã hội.

Bài học lớn hơn không nằm ở việc một xã hội “chịu đựng được bao nhiêu”.

Nó nằm ở câu hỏi:

Sau khủng hoảng, xã hội có học được gì không?

Nếu chỉ vượt qua rồi quay lại trạng thái cũ, đó mới chỉ là sinh tồn.

Nếu biết rút kinh nghiệm và cải thiện hệ thống, đó là thích nghi kiến tạo.

Vì vậy:

Khả năng phục hồi không chỉ là khả năng đứng dậy; đó còn là khả năng đứng dậy với một cấu trúc tốt hơn trước.

12. THÍCH NGHI CÁ NHÂN VÀ THỂ CHẾ

Có một sai lầm thường gặp khi nói về khả năng thích nghi của người Việt: quá đề cao khả năng xoay xở của cá nhân.

Một người có thể rất giỏi tìm đường đi trong một hệ thống phức tạp.

Nhưng nếu hệ thống buộc hàng triệu người phải “xoay xở”, đó không còn là thành công của xã hội.

Nó có thể là dấu hiệu của một thể chế chưa tốt.

Vì vậy cần phân biệt:

Thích nghi cá nhân là vốn.

Thể chế là bộ khuếch đại.

Một xã hội tốt không bắt người dân phải thông minh hơn để tồn tại trong một hệ thống bất hợp lý.

Nó phải làm cho hệ thống trở nên hợp lý hơn.

Khi ấy, trí thông minh của cá nhân được chuyển thành sức mạnh chung.

Đây là bước chuyển từ “người Việt biết xoay xở” sang “người Việt biết xây dựng những hệ thống để không phải xoay xở mãi.”

13. PHẢN ĐỀ: KHI THÍCH NGHI TRỞ THÀNH KẺ THÙ CỦA CẢI CÁCH

Một dân tộc có khả năng thích nghi cao có một nguy cơ đặc biệt.

Họ có thể chịu được quá nhiều, sống được trong quá nhiều hoàn cảnh, tìm ra cách tồn tại ngay cả khi hệ thống chưa tốt.

Điều này tạo ra một nghịch lý:

Càng giỏi thích nghi với cái cũ, đôi khi càng ít áp lực để thay đổi cái cũ.

Đó là lý do thích nghi phải có giới hạn.

Nếu một con người thích nghi với bất công bằng cách im lặng, đó không phải là thành công.

Nếu một xã hội thích nghi với tham nhũng bằng cách tìm “quan hệ”, đó không phải là năng lực đáng tự hào.

Nếu một nền giáo dục thích nghi với việc học sinh học để thi bằng cách dạy thêm nhiều hơn, đó chưa chắc là cải cách.

Nếu một nền kinh tế thích nghi với năng suất thấp bằng lao động giá rẻ, đó không phải là con đường phát triển bền vững.

Thích nghi phải dẫn đến một câu hỏi cao hơn:

“Có điều gì trong hoàn cảnh này cần được thay đổi thay vì chỉ thích nghi?”

Đó là câu hỏi của kiến tạo.

14. ĐỐI THOẠI: THÍCH NGHI HAY THAY ĐỔI?

Học trò:

Thưa thầy, nếu thích nghi giúp con người tồn tại, tại sao không cứ thích nghi?

Người thầy:

Vì có những hoàn cảnh không nên được chấp nhận như một định mệnh.

Học trò:

Nhưng nếu không thích nghi thì làm sao sống?

Người thầy:

Ta vẫn phải thích nghi để sống. Nhưng sau khi sống được, ta phải hỏi: tại sao đời sống lại khó khăn như vậy?

Học trò:

Vậy thích nghi chỉ là bước đầu?

Người thầy:

Đúng. Thích nghi giúp con người không bị hoàn cảnh đánh bại. Kiến tạo giúp con người không phải mãi sống dưới sự thống trị của hoàn cảnh.

Học trò:

Vậy sức mạnh cao nhất không phải là chịu được nhiều?

Người thầy:

Không.

Học trò:

Mà là gì?

Người thầy:

Là sau mỗi lần vượt qua một thử thách, con người làm cho thử thách ấy khó có thể đánh bại mình lần thứ hai.

15. ĐẠI DỤ NGÔN: CÂY TRE VÀ DÒNG NƯỚC

Có một cây tre mọc bên bờ sông.

Mỗi mùa nước lớn, dòng sông lại dâng lên.

Gió thổi. Mưa đến. Đất rung chuyển. Cây tre cong xuống.

Nước rút, nó lại đứng lên.

Một ngày nọ, cây cổ thụ bên bờ sông hỏi:

— Vì sao ngươi không chống lại dòng nước?

Tre đáp:

— Vì ta biết có những thứ mạnh hơn ta.

Cây cổ thụ nói:

— Vậy ngươi yếu hơn ta sao?

Tre không trả lời.

Mùa bão năm ấy đến.

Cây cổ thụ bị quật ngã.

Cây tre vẫn còn đó.

Nhưng sau nhiều năm, một điều khác xảy ra.

Người dân chặt tre làm cầu.

Làm nhà.

Làm thuyền.

Làm dụng cụ.

Làm nhạc cụ.

Cây tre nhận ra:

Sống sót chỉ là một phần của thích nghi.

Giá trị lớn hơn là:

biến khả năng tồn tại thành khả năng phục vụ đời sống.

Con người cũng vậy.

Một dân tộc không nên tự hào mãi rằng mình “chịu được”.

Điều đáng tự hào hơn là:

từ những gì mình đã chịu đựng, mình tạo ra được điều gì cho tương lai.

16. QUY LUẬT THÍCH NGHI – KIẾN TẠO

Từ toàn bộ phân tích trên, có thể rút ra một quy luật:

QUY LUẬT THÍCH NGHI – KIẾN TẠO

Một cộng đồng chỉ biến khả năng thích nghi thành sức mạnh lâu dài khi biết chuyển thách thức thành kinh nghiệm, kinh nghiệm thành tri thức, tri thức thành kỹ thuật, kỹ thuật thành tổ chức và tổ chức thành năng lực kiến tạo tương lai.

Quy luật này có thể viết thành một chuỗi:

THÁCH THỨC → THÍCH NGHI → KINH NGHIỆM → TRI THỨC → KỸ THUẬT → TỔ CHỨC → KIẾN TẠO.

Nếu chuỗi dừng ở “thích nghi”, xã hội chỉ tồn tại.

Nếu chuỗi đi đến “tri thức”, xã hội bắt đầu học.

Nếu đi đến “kỹ thuật”, xã hội bắt đầu làm chủ.

Nếu đi đến “tổ chức”, xã hội tạo ra sức mạnh tập thể.

Nếu đi đến “kiến tạo”, xã hội bắt đầu làm chủ tương lai.

17. CÔNG THỨC TRIẾT LÝ CỦA CHƯƠNG

Có thể cô đọng toàn bộ chương bằng công thức:

THÍCH NGHI = HOÀN CẢNH × KINH NGHIỆM × TRÍ TUỆ × HỢP TÁC

Nhưng đối với một quốc gia hiện đại, công thức phải được mở rộng:

NĂNG LỰC THÍCH NGHI QUỐC GIA = CON NGƯỜI × TRI THỨC × THỂ CHẾ × CÔNG NGHỆ × KHẢ NĂNG HỌC HỎI

Không có con người, công nghệ không có chủ thể.

Không có tri thức, kinh nghiệm không được nâng lên.

Không có thể chế, sáng kiến cá nhân khó biến thành sức mạnh xã hội.

Không có công nghệ, nhiều ý tưởng không thể mở rộng.

Không có khả năng học hỏi, mọi thành công đều có thể trở thành thành công nhất thời.

18. TỪ “BIẾT XOAY XỞ” ĐẾN “BIẾT KIẾN TẠO”

Có lẽ đây là bước chuyển mà người Việt cần suy nghĩ sâu hơn trong thế kỷ XXI.

Trong một thời gian dài, khả năng xoay xở là một phẩm chất đáng quý.

Nhưng một nền kinh tế hiện đại không thể dựa mãi vào xoay xở.

Một nền giáo dục hiện đại không thể dựa vào việc học sinh tự xoay xở.

Một nền quản trị hiện đại không thể bắt người dân tự tìm đường trong những thủ tục phức tạp.

Một quốc gia hiện đại không thể chỉ dựa vào khả năng người dân chịu khó.

Thế giới ngày càng đòi hỏi tư duy hệ thống, khoa học, công nghệ, thể chế, sáng tạo và khả năng dự báo.

Vì vậy, sức mạnh thích nghi của người Việt cần chuyển từ xoay xở → học hỏi → chuyên nghiệp hóa → tổ chức hóa → sáng tạo hóa → kiến tạo.

Đó mới là sự trưởng thành của thích nghi.

19. THÍCH NGHI VỚI TƯƠNG LAI

Thích nghi trong thế kỷ XXI còn khó hơn thích nghi với những biến động của quá khứ.

Bởi tốc độ thay đổi ngày càng nhanh.

Khí hậu thay đổi. Công nghệ thay đổi. Trí tuệ nhân tạo thay đổi phương thức lao động. Kinh tế thay đổi. Dân số thay đổi. Các thành phố thay đổi. Các mô hình giáo dục thay đổi.

Những nghề nghiệp hôm nay có thể biến mất hoặc biến dạng trong tương lai.

Trong hoàn cảnh ấy, thích nghi không thể chỉ là “học cái mới khi cái cũ đã lỗi thời.”

Cần tiến đến: học cách học.

Đây là cấp độ cao nhất của thích nghi.

Một người biết một kỹ năng có thể thích nghi với một biến động.

Một người biết học có thể thích nghi với nhiều biến động.

Một xã hội biết học có thể thích nghi với cả một thời đại.

Vì thế, tương lai của Việt Nam không chỉ phụ thuộc vào lượng tri thức đang có.

Nó phụ thuộc vào khả năng tạo ra, tiếp nhận, kiểm chứng, truyền bá và ứng dụng tri thức mới.

20. KẾT LUẬN: THÍCH NGHI ĐỂ KHÔNG BỊ CUỐN TRÔI

Con người Việt Nam được hình thành trong một không gian nhiều biến động:

Đất và nước. Sông và biển. Lũ và hạn. Đồng bằng và núi rừng. Chiến tranh và hòa bình. Di cư và định cư. Giao thương và giao lưu. Truyền thống và hiện đại.

Đông và Tây.

Những hoàn cảnh ấy không tự động tạo nên một “tính cách Việt Nam” cố định.

Nhưng chúng tạo ra những bài toán.

Và trong quá trình giải những bài toán ấy, con người Việt đã tích lũy nhiều kinh nghiệm thích nghi.

Điều đáng suy nghĩ không phải là:

“Người Việt có thích nghi tốt hay không?”, mà là “Người Việt đã biến khả năng thích nghi thành sức mạnh kiến tạo đến đâu?”

Đó mới là câu hỏi của tương lai. Một dân tộc chỉ thích nghi thì có thể tồn tại, biết học từ thích nghi thì có thể phát triển, biết biến kinh nghiệm thành tri thức, tri thức thành tổ chức và tổ chức thành sáng tạo thì có thể tự tạo ra tương lai của mình.

Vì thế, thích nghi không phải đích đến.

Nó là cây cầu.

Cây cầu nối sinh tồn với phát triển, quá khứ với tương lai, kinh nghiệm với tri thức, con người với cộng đồng, cội nguồn với hội tụ.

Và từ đây xuất hiện bước chuyển tiếp tự nhiên của triết lý Việt: Đất tạo nền – Nước tạo dòng. Thích nghi tạo sức.

Hội tụ tạo vốn. Việt hóa tạo mình. Sáng tạo tạo tương lai.

Nếu Chương VI hỏi:

“Người Việt đã học cách sống thế nào trong một thế giới luôn biến đổi?”

thì Chương VII sẽ đặt câu hỏi tiếp theo:

“Khi những dòng người, tư tưởng và văn hóa gặp nhau, điều gì khiến một nền văn hóa không bị hòa tan mà có thể trở nên giàu có hơn?”

Đó là câu hỏi về HỘI TỤ.

TÓM LƯỢC TRIẾT LÝ CHƯƠNG VI

1. Đất tạo nền – Nước tạo dòng.

2. Hoàn cảnh tạo ra thách thức, nhưng con người quyết định cách đáp lại.

3. Thích nghi khác với cam chịu.

4. Thích nghi sinh tồn chưa phải thích nghi kiến tạo.

5. Kinh nghiệm chỉ trở thành sức mạnh lâu dài khi được chuyển hóa thành tri thức, kỹ thuật và tổ chức.

6. Vùng đất mới không chỉ được con người biến đổi; nó cũng biến đổi chính con người.

7. Tiếp nhận văn hóa không đồng nghĩa với bắt chước.

8. Thích nghi có mặt sáng và mặt tối: linh hoạt có thể trở thành tùy tiện, xoay xở có thể thay thế cải cách.

9. Một quốc gia mạnh không phải vì người dân chịu được nhiều, mà vì hệ thống biết học và tự sửa sai.

10. Thích nghi là tiền đề của hội tụ; hội tụ mở đường cho Việt hóa và sáng tạo.

Công thức cuối chương

THÁCH THỨC → THÍCH NGHI → KINH NGHIỆM → TRI THỨC → KỸ THUẬT → TỔ CHỨC → KIẾN TẠO

Và trong dòng chảy lớn của TRIẾT LÝ VIỆT – TRIẾT LÝ ĐẤT NƯỚC:

ĐẤT TẠO NỀN → NƯỚC TẠO DÒNG → THÍCH NGHI TẠO SỨC → HỘI TỤ TẠO VỐN → NGHỊCH LÝ TẠO ĐỘNG LỰC → SÁNG TẠO TẠO TƯƠNG LAI.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: TRIẾT LÝ VIỆT