CHƯƠNG 20 - NGUYỄN HÀ PHAN Ở BAN KINH TẾ TRUNG ƯƠNG: QUYỀN HẠN, TRÁCH NHIỆM VÀ DẤU VẾT CHÍNH SÁCH (1991–1994)

 

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN

CHƯƠNG XX

NGUYỄN HÀ PHAN Ở BAN KINH TẾ TRUNG ƯƠNG: QUYỀN HẠN, TRÁCH NHIỆM VÀ DẤU VẾT CHÍNH SÁCH (1991–1994)

1. Luận đề trung tâm

Năm 1991 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong sự nghiệp của Nguyễn Hà Phan. Từ một cán bộ từng giữ các chức vụ lãnh đạo ở Cần Thơ và Hậu Giang, ông bước vào Trung ương với ba vị trí đáng chú ý: Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII, Bí thư Trung ương Đảng và Trưởng Ban Kinh tế Trung ương. Tháng 1 năm 1994, ông được bầu bổ sung vào Bộ Chính trị.

Đây không đơn thuần là sự thăng tiến về chức vụ. Trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển đổi mô hình quản lý kinh tế, Ban Kinh tế Trung ương là một cơ quan tham mưu quan trọng đối với những quyết sách kinh tế của Đảng.

Vì vậy, việc nghiên cứu Nguyễn Hà Phan trong giai đoạn 1991–1994 cần vượt qua hai cách nhìn đơn giản.

Cách nhìn thứ nhất cho rằng, vì ông giữ chức vụ kinh tế cấp cao nên ông hẳn phải là người có tư duy đổi mới hoặc có đóng góp đáng kể vào đường lối Đổi mới.

Cách nhìn thứ hai, từ việc ông bị khai trừ Đảng năm 1996, nhìn ngược lại toàn bộ sự nghiệp của ông như một quá trình có vấn đề ngay từ đầu.

Cả hai cách nhìn đều đi xa hơn những gì chức vụ và kết cục chính trị tự chúng chứng minh.

Luận đề của chương này là: sự thăng tiến của Nguyễn Hà Phan cho thấy ông đã được hệ thống lãnh đạo trung ương tin cậy và giao trọng trách lớn; nhưng muốn đánh giá năng lực, tư tưởng kinh tế và mức độ đóng góp thực tế của ông, cần tìm được những dấu vết cụ thể trong quá trình hình thành chính sách.

2. Từ địa phương đến cơ quan tham mưu kinh tế của Trung ương

Theo hồ sơ tiểu sử được lưu tại Thư viện Quốc hội, Nguyễn Hà Phan từng làm Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Hậu Giang, sau đó được giao các nhiệm vụ ở cấp trung ương. Tháng 6 năm 1991, tại Đại hội VII của Đảng, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương, đồng thời giữ chức Bí thư Trung ương Đảng và Trưởng Ban Kinh tế Trung ương.

Nguồn: Thư viện Quốc hội – Tiểu sử Nguyễn Hà Phan.

Sự chuyển dịch này đặt ông vào một môi trường khác hẳn quản lý địa phương. Ở cấp tỉnh, người đứng đầu phải xử lý những vấn đề trực tiếp như sản xuất, thu ngân sách, nông nghiệp, lưu thông hàng hóa, việc làm và đời sống dân cư. Ở cấp trung ương, nhiệm vụ không chỉ là giải quyết từng vấn đề mà còn phải tham gia xây dựng những nguyên tắc và định hướng áp dụng trên phạm vi cả nước.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng một cán bộ địa phương được điều động lên trung ương đương nhiên đã trở thành chuyên gia kinh tế có tầm nhìn chiến lược. Việc bổ nhiệm chứng minh rằng tổ chức đã giao cho ông một trách nhiệm nhất định; còn năng lực thực hiện trách nhiệm ấy phải được đánh giá bằng hồ sơ công tác và kết quả có thể kiểm chứng.

Câu hỏi cần đặt ra là: Nguyễn Hà Phan mang theo kinh nghiệm quản lý địa phương nào khi bước vào cơ quan tham mưu kinh tế của Trung ương? Ông có chuyển những kinh nghiệm ấy thành kiến nghị chính sách hay không? Nếu có, những kiến nghị đó tác động đến quyết định nào?

Hiện chưa đủ căn cứ để trả lời đầy đủ các câu hỏi này chỉ từ bản tiểu sử chức vụ.

3. Ban Kinh tế Trung ương có chức năng gì?

Muốn đánh giá vai trò của Nguyễn Hà Phan, trước hết phải xác định đúng vị trí của cơ quan ông đứng đầu.

Quyết định số 27-QĐ/TW ngày 26 tháng 3 năm 1992 của Ban Bí thư về chức năng, nhiệm vụ và tổ chức của Ban Kinh tế Trung ương xác định đây là cơ quan tham mưu của Ban Chấp hành Trung ương, trực tiếp là Bộ Chính trị và Ban Bí thư, về các vấn đề thuộc lĩnh vực kinh tế tổng hợp và kinh tế ngành.

Nguồn: Quyết định 27-QĐ/TW ngày 26-3-1992.

Điểm quan trọng nằm ở khái niệm tham mưu.

Một cơ quan tham mưu có thể nghiên cứu tình hình, tổng hợp báo cáo, đề xuất phương án, đánh giá tác động và kiến nghị điều chỉnh chính sách. Nhưng quyền tham mưu không đồng nghĩa với quyền tự mình quyết định mọi chủ trương kinh tế.

Cần phân biệt ít nhất bốn vai trò:

• Nghiên cứu và tham mưu: xác định vấn đề, cung cấp dữ liệu, đề xuất phương án.
• Thảo luận và quyết định: các cơ quan có thẩm quyền xem xét, lựa chọn và thông qua chủ trương.
• Tổ chức thực hiện: Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương triển khai chính sách theo chức năng.
• Kiểm tra và điều chỉnh: đánh giá kết quả, phát hiện sai lệch và kiến nghị sửa đổi.

Trưởng Ban Kinh tế Trung ương có vị trí quan trọng trong khâu nghiên cứu và tham mưu, nhưng ảnh hưởng thực tế của người đứng đầu còn phụ thuộc vào chất lượng đề xuất, khả năng thuyết phục, quan hệ công tác và mức độ tiếp thu của cơ quan quyết định.

Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào chức danh của Nguyễn Hà Phan để gọi ông là người kiến tạo một chính sách cụ thể. Muốn xác lập vai trò ấy, cần có văn bản do ông chủ trì hoặc ký, biên bản họp, báo cáo trình Bộ Chính trị hay Ban Bí thư, cùng những dấu vết cho thấy đề xuất của ông được tiếp thu như thế nào.

4. Nguyễn Hà Phan đứng trước những bài toán kinh tế nào?

Giai đoạn đầu thập niên 1990 là thời kỳ Việt Nam phải tiếp tục xử lý những vấn đề cơ bản của quá trình Đổi mới. Nền kinh tế cần phục hồi và phát triển sản xuất, ổn định tiền tệ, cải thiện lưu thông hàng hóa, đổi mới cơ chế quản lý và xác lập lại quan hệ giữa kế hoạch nhà nước với hoạt động của thị trường.

Bên cạnh đó, môi trường quốc tế biến động mạnh. Các cơ chế hợp tác kinh tế của khối xã hội chủ nghĩa cũ suy yếu và tan rã; Việt Nam phải tìm kiếm phương thức mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại trong điều kiện nguồn lực và quan hệ thương mại thay đổi.

Lịch sử chính thức của Ban Kinh tế Trung ương cho biết, trong giai đoạn này, các cơ quan kinh tế của Trung ương tham gia nghiên cứu những vấn đề về mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, chiến lược ngành, quy hoạch vùng và chính sách kinh tế đối ngoại.

Nguồn: Lịch sử Ban Kinh tế Trung ương.

Những vấn đề ấy cho thấy phạm vi công việc mà cơ quan Nguyễn Hà Phan đứng đầu phải quan tâm. Tuy nhiên, lịch sử hoạt động của cơ quan không thể thay thế hồ sơ cá nhân của người lãnh đạo.

Chẳng hạn, việc Ban Kinh tế Trung ương tham gia nghiên cứu một chiến lược không có nghĩa mọi thành viên lãnh đạo đều có cùng quan điểm, cũng không chứng minh riêng Nguyễn Hà Phan là người đề xuất hay quyết định nội dung cuối cùng.

Để đánh giá ông, cần đặt ra những câu hỏi cụ thể:

Thứ nhất, ông nhìn nhận thế nào về quan hệ giữa kế hoạch nhà nước và thị trường?

Thứ hai, ông đánh giá vai trò của kinh tế tư nhân, kinh tế tập thể và doanh nghiệp nhà nước ra sao?

Thứ ba, ông đề xuất những giải pháp nào cho nông nghiệp, công nghiệp, tài chính và lưu thông hàng hóa?

Thứ tư, ông có quan điểm riêng về phân cấp quản lý giữa trung ương và địa phương hay không?

Thứ năm, các kiến nghị của ông có được phản ánh trong nghị quyết, chỉ thị hoặc chính sách cụ thể không?

Đó mới là những câu hỏi có thể giúp phân biệt người giữ chức vụ với người thực sự tạo ra ảnh hưởng chính sách.

5. Có thể gọi Nguyễn Hà Phan là người đổi mới không?

Đây là câu hỏi dễ dẫn đến kết luận vội vàng.

Nếu dùng khái niệm “người đổi mới” theo nghĩa rộng, bao gồm mọi cán bộ tham gia bộ máy trong thời kỳ Đổi mới, thì thuật ngữ ấy quá rộng để phân biệt các khuynh hướng tư tưởng.

Nếu dùng theo nghĩa hẹp hơn — người chủ động đề xuất thay đổi cơ chế quản lý, chấp nhận thử nghiệm phương án mới hoặc góp phần tháo gỡ những rào cản của nền kinh tế — thì phải có chứng cứ cụ thể.

Có thể xây dựng ba cấp độ đánh giá.

Cấp độ thứ nhất: tham gia bộ máy đổi mới. Nguyễn Hà Phan giữ chức vụ trung ương trong giai đoạn Đổi mới được tiếp tục triển khai. Đây là dữ kiện về vị trí và thời điểm công tác.

Cấp độ thứ hai: tham gia xây dựng chính sách đổi mới. Muốn xác nhận cấp độ này, cần tài liệu cho thấy ông tham gia soạn thảo, chủ trì thảo luận, trình bày kiến nghị hoặc chịu trách nhiệm về một chương trình chính sách cụ thể.

Cấp độ thứ ba: có đóng góp tư tưởng hoặc quyết định mang tính định hướng. Kết luận này đòi hỏi chứng cứ mạnh hơn: văn bản thể hiện quan điểm của ông, quá trình kiến nghị được tiếp thu, và mối liên hệ có thể xác định giữa đóng góp ấy với chính sách cuối cùng.

Với những tư liệu đang được sử dụng trong nghiên cứu này, cấp độ thứ nhất có thể xác nhận. Hai cấp độ còn lại cần tiếp tục kiểm chứng.

Sự thận trọng này không nhằm hạ thấp vai trò của Nguyễn Hà Phan. Nó nhằm tránh việc biến một chức danh thành bằng chứng về tư tưởng, hoặc biến một kết quả chính trị về sau thành căn cứ để phủ nhận mọi đóng góp trước đó.

6. Từ Bí thư Trung ương đến Ủy viên Bộ Chính trị

Một mốc quan trọng tiếp theo là tháng 1 năm 1994. Theo hồ sơ tiểu sử của Thư viện Quốc hội, tại Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII, Nguyễn Hà Phan được bầu bổ sung vào Bộ Chính trị.

Mốc thời gian này cần được giữ chính xác khi dựng lại quá trình thăng tiến của ông. Không nên ghi tháng 12 năm 1993 như thể đó là thời điểm đã được nguồn tiểu sử chính thức nói trên xác nhận.

Việc được bầu bổ sung vào Bộ Chính trị cho thấy ông đã tiến thêm một bước trong hệ thống lãnh đạo cao nhất. Nhưng bản thân kết quả bầu chọn chưa cho biết đầy đủ vì sao ông được lựa chọn, ai đề cử, những tiêu chí nào được xem xét, và hồ sơ quá khứ của ông đã được thẩm tra đến mức nào.

Đây là chỗ nối giữa hai mạch nghiên cứu của cuốn sách.

Mạch thứ nhất là quá trình công tác: từ Cần Thơ và Hậu Giang đến Ban Kinh tế Trung ương, rồi vào Bộ Chính trị.

Mạch thứ hai là lịch sử hồ sơ cá nhân: việc Nguyễn Hà Phan bị bắt giam, những vấn đề liên quan đến hoạt động binh vận trong thời gian bị giam giữ, việc xử lý sau khi được trả tự do năm 1964, và câu hỏi về mức độ thông tin được lưu giữ trong hệ thống tổ chức.

Hai mạch này gặp nhau ở một câu hỏi lớn:

Những thông tin nào về quá khứ của Nguyễn Hà Phan đã được tổ chức biết đến, kiểm tra và đánh giá trước khi ông được giao những chức vụ ngày càng cao?

Không thể trả lời câu hỏi ấy chỉ bằng việc nhìn vào quyết định kỷ luật năm 1996. Cũng không thể suy ra rằng tổ chức hoàn toàn không biết gì chỉ vì ông tiếp tục được sử dụng và thăng tiến.

Có thể đã tồn tại những mức độ hiểu biết khác nhau giữa cá nhân lãnh đạo, cơ quan tổ chức, cơ quan quản lý hồ sơ và những người trực tiếp thẩm tra. Nhưng đây mới là những khả năng cần kiểm tra, chưa phải kết luận lịch sử.

7. Ba lớp trách nhiệm cần phân biệt

Khi nghiên cứu quá trình thăng tiến của Nguyễn Hà Phan, cần phân biệt ba lớp trách nhiệm.

Lớp thứ nhất: trách nhiệm cá nhân. Nguyễn Hà Phan đã khai báo những gì sau khi được trả tự do? Những nội dung nào được xác định là chưa báo cáo đầy đủ? Những tài liệu nào chứng minh việc khai báo, kiểm điểm hoặc xử lý năm 1964?

Lớp thứ hai: trách nhiệm của người trực tiếp quản lý và thẩm tra. Ai tiếp nhận báo cáo? Ai tham gia đánh giá? Nội dung nào được đưa vào hồ sơ cán bộ? Có quyết định hoặc biên bản nào thể hiện cách tổ chức xử lý vụ việc không?

Lớp thứ ba: trách nhiệm của hệ thống nhân sự. Hồ sơ từ giai đoạn 1958–1964 được lưu trữ, chuyển giao và sử dụng như thế nào khi Nguyễn Hà Phan được điều động, đề bạt ở những cấp cao hơn? Có quy trình rà soát lý lịch và đánh giá cán bộ trước các mốc thăng tiến hay không? Nếu có, quy trình ấy đã được thực hiện đến đâu?

Ba lớp trách nhiệm này liên quan với nhau nhưng không thể thay thế cho nhau. Việc một cá nhân không báo cáo đầy đủ, nếu được chứng minh, không tự động giải thích toàn bộ quá trình quản lý hồ sơ của tổ chức. Ngược lại, những thiếu sót của hệ thống cũng không tự động loại trừ trách nhiệm cá nhân.

Đây không chỉ là vấn đề của riêng Nguyễn Hà Phan. Nó còn đặt ra câu hỏi rộng hơn về chất lượng quản trị nhân sự trong một hệ thống chính trị: làm thế nào để thông tin quan trọng được kiểm chứng, chuyển giao và xem xét nhất quán trước khi giao quyền lực lớn hơn?

8. Những tài liệu cần tìm để đánh giá chính xác hơn

Để chuyển từ câu hỏi sang kết luận, cần ưu tiên các nhóm tài liệu sau:

1. Hồ sơ hoạt động của Ban Kinh tế Trung ương giai đoạn 1991–1994: báo cáo tổng kết, chương trình công tác, văn bản tham mưu và những tài liệu có chữ ký hoặc bút tích của Nguyễn Hà Phan.
2. Biên bản và tài liệu của các hội nghị Trung ương: đặc biệt những cuộc họp bàn về đường lối kinh tế, nhân sự lãnh đạo và việc bầu bổ sung ông vào Bộ Chính trị.
3. Hồ sơ chuẩn bị các văn kiện kinh tế quan trọng: để xác định ông tham gia ở khâu nào, có kiến nghị gì và mức độ ảnh hưởng của các kiến nghị ấy.
4. Hồ sơ cán bộ và tài liệu thẩm tra: các bản nhận xét, lý lịch, báo cáo kiểm điểm và văn bản chuyển giao thông tin từ giai đoạn sau năm 1964 đến thời điểm ông được bổ nhiệm ở Trung ương.
5. Hồi ký và lời kể của người cùng thời: có thể giúp xác định đầu mối tư liệu, nhưng cần đối chiếu với văn bản gốc, thời điểm người kể biết sự việc và khả năng nhớ lại sau nhiều năm.

Nếu chưa tiếp cận được những tài liệu này, cần ghi rõ khoảng trống chứng cứ. Không nên dùng một danh sách chức vụ để thay cho lịch sử hoạt động, cũng không nên dùng lời kể hồi cố để thay thế hồ sơ đương thời.

9. Kết luận: Chức vụ xác nhận vị trí, hồ sơ mới xác nhận đóng góp

Trong giai đoạn 1991–1994, Nguyễn Hà Phan đã chuyển từ vị trí lãnh đạo địa phương sang một vị trí quan trọng trong hệ thống tham mưu kinh tế của Trung ương, rồi được bầu bổ sung vào Bộ Chính trị vào tháng 1 năm 1994.

Đó là những mốc có thể xác nhận từ hồ sơ tiểu sử. Chúng cho thấy ông được giao trọng trách lớn và được tổ chức tin cậy ở thời điểm ấy.

Nhưng chức vụ không tự chứng minh tư tưởng kinh tế. Sự thăng tiến không tự chứng minh mọi khía cạnh của năng lực. Và quyết định kỷ luật về sau cũng không đủ để phủ định toàn bộ sự nghiệp trước đó.

Muốn đánh giá Nguyễn Hà Phan một cách nghiêm túc, cần tìm được dấu vết cụ thể của ông trong quá trình hoạch định chính sách, đồng thời làm sáng tỏ việc thông tin về quá khứ của ông được xử lý ra sao trong hệ thống nhân sự.

Vì thế, câu hỏi lịch sử còn lại không chỉ là Nguyễn Hà Phan đã đi lên bằng con đường nào, mà còn là:

Trong quá trình giao quyền lực cho một cán bộ, tổ chức đã dựa vào những thông tin nào, kiểm tra chúng bằng cách nào, và ai chịu trách nhiệm khi thông tin quan trọng không được phản ánh đầy đủ trong quyết định nhân sự?

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN