CHƯƠNG 16 - VIỆT HIẾN 2050 - CƠ HỘI CÔNG BẰNG VÀ CẠNH TRANH LÀNH MẠNH

CHƯƠNG 16

CƠ HỘI CÔNG BẰNG VÀ CẠNH TRANH LÀNH MẠNH

1. Câu hỏi khó nhất sau khi mở ra cơ hội

Một cộng đồng có thể nói rất đẹp về bình đẳng.

Có thể nói rất hay về nhân tài.

Có thể xây dựng một thị trường nhân tài toàn cầu.

Nhưng ngay khi cộng đồng bắt đầu phân bổ những thứ có giá trị — học bổng, việc làm, dự án, vốn, hợp đồng, vị trí lãnh đạo, cơ hội nghiên cứu, quyền sử dụng cơ sở vật chất, chương trình đào tạo — một câu hỏi lập tức xuất hiện:

Ai được cơ hội?

Và ngay sau đó là những câu hỏi khó hơn:

Ai quyết định?

Theo tiêu chí nào?

Có bao nhiêu người được biết về cơ hội đó?

Người quen của người quyết định có lợi thế không?

Người đóng góp nhiều tiền có được ưu tiên không?

Người sáng lập có quyền chọn người kế nhiệm không?

Một nhóm chuyên gia có thể tự quyết định ai là “người giỏi” không?

Người mới có cơ hội cạnh tranh với người đã ở trong hệ thống nhiều năm không?

Đây không còn là câu chuyện đạo đức đơn thuần.

Đây là vấn đề thiết kế thể chế.

Bởi vì:

Cơ hội nếu được phân bổ công bằng sẽ tạo ra năng lực. Cơ hội nếu bị độc quyền sẽ tạo ra đặc quyền.

Đó là lý do Chương 16 phải đặt ra một nguyên tắc nền tảng:

MỞ CƠ HỘI — CÔNG BẰNG TRONG TIẾP CẬN — CẠNH TRANH MINH BẠCH — TRỌNG DỤNG NĂNG LỰC — KIỂM SOÁT ĐẶC QUYỀN.

2. Bình đẳng không có nghĩa mọi người được nhận cùng một cơ hội

Chương 6 đã phân biệt:

bình đẳng về phẩm giá — bình đẳng về quyền — công bằng về cơ hội — khác biệt về kết quả.

Chương 16 phải đi thêm một bước.

Không phải mọi người đều có cùng:

năng lực;

kinh nghiệm;

thời gian;

nguồn lực;

hoàn cảnh;

chuyên môn;

mục tiêu.

Do đó, công bằng không thể được hiểu là:

“Mỗi người phải nhận chính xác cùng một thứ.”

Một học bổng nghiên cứu về AI không thể trao ngẫu nhiên cho mọi người.

Một vị trí bác sĩ không thể mở cho người không có chuyên môn y khoa.

Một dự án xây dựng không thể giao cho người không có năng lực kỹ thuật.

Một vị trí kiểm toán không thể trao chỉ vì người đó là thành viên lâu năm.

Như vậy:

Công bằng không phải là xóa bỏ sự khác biệt về năng lực. Công bằng là bảo đảm sự khác biệt về kết quả phải xuất phát từ những tiêu chí chính đáng, chứ không phải từ đặc quyền tùy tiện.

Công thức:

BÌNH ĐẲNG VỀ QUYỀN TIẾP CẬN → CẠNH TRANH THEO TIÊU CHÍ → KẾT QUẢ KHÁC NHAU THEO NĂNG LỰC VÀ HOÀN CẢNH CHÍNH ĐÁNG.

3. Cơ hội công bằng là gì?

Có thể định nghĩa:

Cơ hội công bằng là trạng thái trong đó những người có quyền và điều kiện tương ứng được tiếp cận cơ hội theo những tiêu chí rõ ràng, hợp pháp, phù hợp với mục tiêu, không phân biệt đối xử tùy tiện và có khả năng được xem xét lại khi có tranh chấp.

Có năm thành tố:

1. Có thông tin

Cơ hội phải được biết đến bởi những người có khả năng tham gia.

2. Có điều kiện tiếp cận rõ ràng

Không thể nói “ai cũng có cơ hội” nhưng tiêu chí lại được giữ kín.

3. Có tiêu chí chính đáng

Tiêu chí phải liên quan đến mục tiêu của chương trình.

4. Có cạnh tranh thực chất

Không được thiết kế cuộc thi để một người đã được chọn từ trước chắc chắn thắng.

5. Có cơ chế kiểm tra

Người bị loại phải có khả năng biết lý do và, trong trường hợp thích hợp, yêu cầu xem xét.

4. Cơ hội không thể bắt đầu bằng quan hệ

Một cộng đồng nhỏ thường có một căn bệnh nguy hiểm:

“Người này là người quen của tôi.”

“Người kia đã giúp tôi trước đây.”

“Gia đình họ đóng góp rất nhiều.”

“Anh ấy là người sáng lập.”

“Cô ấy thuộc nhóm của chúng ta.”

Nếu những yếu tố ấy trở thành tiêu chí quyết định mà không được công khai, cơ hội sẽ nhanh chóng chuyển từ năng lực sang quan hệ.

Khi đó xuất hiện:

người trong — người ngoài,

phe này — phe kia,

người cũ — người mới,

gia đình — người khác,

nhà tài trợ — người không có tiền.

Đây là con đường ngắn nhất dẫn tới đặc quyền.

Việt Hiến phải xác lập:

Quan hệ cá nhân không phải là tiêu chuẩn thay thế cho năng lực.

Điều này không có nghĩa mọi quan hệ đều phải bị loại bỏ.

Một người có thể giới thiệu một người khác.

Một chuyên gia có thể giới thiệu học trò.

Một doanh nhân có thể giới thiệu đối tác.

Nhưng:

Giới thiệu tạo cơ hội được xem xét; không tạo quyền được lựa chọn.

5. Công khai cơ hội

Một trong những nguyên tắc đơn giản nhất nhưng mạnh nhất là:

Cơ hội cộng đồng phải được công bố ở mức phù hợp với tính chất của cơ hội.

Nếu có một chương trình học bổng trị giá lớn, những người đủ điều kiện phải biết.

Nếu có dự án nghiên cứu, cần công bố nhu cầu chuyên môn.

Nếu có vị trí lãnh đạo, cần công bố tiêu chuẩn.

Nếu có hợp đồng sử dụng tài sản cộng đồng, phải có quy trình phù hợp.

Không thể nói:

“Không ai bị cấm.”

nhưng trên thực tế:

“Chỉ những người trong nhóm biết cơ hội tồn tại.”

Đó là một dạng độc quyền thông tin.

Và độc quyền thông tin có thể tạo ra đặc quyền không kém độc quyền tiền bạc.

6. Minh bạch không có nghĩa công khai tất cả

Cũng phải tránh một cực đoan khác.

Minh bạch không có nghĩa:

công khai hồ sơ cá nhân;

công khai dữ liệu riêng tư;

công khai mọi thông tin tài chính cá nhân;

công khai thông tin mật;

công khai bí mật thương mại;

công khai thông tin có thể gây nguy hiểm.

Cần phân biệt:

Minh bạch về luật chơi

Phải rõ.

Minh bạch về tiêu chí

Phải rõ.

Minh bạch về quy trình

Phải rõ.

Minh bạch về quyết định

Phải đủ để giải trình.

Dữ liệu cá nhân

Phải được bảo vệ.

Do đó:

Minh bạch về quyền lực — bảo vệ dữ liệu về con người.

Đây là nguyên tắc rất quan trọng cho một cộng đồng toàn cầu trong thời đại số.

7. Tiêu chí phải phù hợp với mục tiêu

Một chương trình học bổng khoa học có thể đánh giá:

năng lực nghiên cứu;

đề tài;

thành tích;

tiềm năng;

tính khả thi.

Một chương trình hỗ trợ doanh nghiệp có thể đánh giá:

mô hình kinh doanh;

thị trường;

đội ngũ;

tài chính;

khả năng thực hiện.

Một chương trình lãnh đạo cộng đồng có thể đánh giá:

kinh nghiệm;

năng lực tổ chức;

đạo đức;

khả năng chịu trách nhiệm;

thành tích;

khả năng hợp tác.

Nhưng không nên sử dụng một tiêu chí không liên quan chỉ vì nó thuận tiện.

Ví dụ:

Một người giàu hơn không mặc nhiên có năng lực khoa học hơn.

Một người nổi tiếng không mặc nhiên là nhà quản trị giỏi.

Một người là con của người sáng lập không mặc nhiên đủ năng lực lãnh đạo.

Một người đóng góp nhiều tiền không mặc nhiên phù hợp với một vị trí chuyên môn.

Nguyên tắc:

Tiêu chí phải phục vụ mục tiêu; không được thiết kế mục tiêu để phục vụ người đã được chọn.

8. “Merit” không phải chiếc cớ để hợp thức hóa đặc quyền

Ngược lại, cũng cần cảnh giác với một từ rất đẹp:

Merit — năng lực, thành tích, công trạng.

Nếu hiểu đúng, meritocracy giúp xã hội trọng dụng người có năng lực.

Nhưng nếu hiểu sai, “trọng dụng nhân tài” có thể trở thành:

“Chúng tôi tự quyết định ai là nhân tài, rồi trao cho họ mọi quyền.”

Đó không còn là trọng dụng nhân tài.

Đó là quý tộc hóa năng lực.

Vì vậy:

Merit phải được đo bằng tiêu chí công khai, phù hợp với nhiệm vụ và có thể kiểm tra.

Không có “nhân tài vĩnh viễn”.

Một người từng thành công trong quá khứ không tự động phù hợp với mọi nhiệm vụ trong tương lai.

9. Cạnh tranh lành mạnh là gì?

Cạnh tranh lành mạnh không phải là:

“Ai thắng thì người đó có quyền làm mọi thứ.”

Cạnh tranh lành mạnh là một quá trình trong đó:

luật chơi được biết trước;

người tham gia có cơ hội tương đối công bằng;

tiêu chí liên quan đến mục tiêu;

không mua bán kết quả;

không thao túng thông tin;

không gian lận;

không trả đũa người phản biện;

có cơ chế xem xét.

Do đó:

Cạnh tranh lành mạnh không chỉ quan tâm ai thắng; nó quan tâm cuộc cạnh tranh có chính đáng hay không.

10. Cạnh tranh cần luật chơi trước khi cần trọng tài

Một cộng đồng không thể chỉ chờ tranh chấp xảy ra rồi mới giải quyết.

Phải thiết kế luật chơi từ trước.

Ví dụ một chương trình lựa chọn dự án nên xác định trước:

Mục tiêu.

Đối tượng.

Điều kiện.

Hồ sơ.

Thời hạn.

Tiêu chí.

Trọng số.

Hội đồng đánh giá.

Xử lý xung đột lợi ích.

Cách công bố kết quả.

Cách khiếu nại.

Cách sửa sai.

Đây là nguyên tắc:

Luật chơi phải đi trước kết quả.

Không được đợi đến khi biết ai thắng rồi mới thay đổi tiêu chí.

11. Một người không được vừa chơi vừa làm trọng tài

Đây là nguyên tắc kinh điển của quản trị.

Nếu một thành viên:

tham gia đấu thầu;

đồng thời quyết định hồ sơ;

hoặc:

ứng cử;

đồng thời kiểm soát toàn bộ quy trình bầu cử;

hoặc:

có công ty cạnh tranh;

đồng thời quyết định hợp đồng cộng đồng;

thì xung đột lợi ích có thể xuất hiện.

Không phải mọi xung đột lợi ích đều là hành vi sai trái.

Nhưng:

Xung đột lợi ích phải được nhận diện, công khai và xử lý.

Các biện pháp có thể gồm:

khai báo;

không tham gia quyết định;

thay người đánh giá;

kiểm tra độc lập;

công khai quyết định ở mức phù hợp.

Công thức:

XUNG ĐỘT LỢI ÍCH → CÔNG KHAI → TÁCH VAI TRÒ → GIÁM SÁT.

12. Một người có quyền lực không nên tự quyết định lợi ích của mình

Nếu một hội đồng có quyền phân bổ:

lương;

hợp đồng;

tài trợ;

đặc quyền;

tài sản;

thì những người trực tiếp hưởng lợi không nên có quyền tự mình quyết định tất cả.

Đây là lý do Việt Hiến cần về sau thiết kế:

phân quyền;

kiểm toán;

công khai;

nhiệm kỳ;

cơ chế giám sát;

cơ chế bãi nhiệm;

xung đột lợi ích.

Chương 16 chưa đi sâu vào toàn bộ hệ thống đó — vì Chương 36–38 sẽ xử lý — nhưng phải đặt nền móng.

13. Người mới phải có đường bước vào

Một hệ thống có thể rất minh bạch nhưng vẫn trở thành độc quyền nếu mọi cơ hội lớn chỉ dành cho những người đã có mặt từ đầu.

Đây là vấn đề:

“closed network” — mạng lưới đóng.

Người mới không có:

quan hệ;

lịch sử;

thành tích trong cộng đồng;

người bảo trợ.

Nếu mọi cơ hội đều yêu cầu:

“Phải có kinh nghiệm trong cộng đồng.”

thì người mới không bao giờ có cơ hội tạo kinh nghiệm.

Đây là vòng lặp:

KHÔNG CÓ KINH NGHIỆM → KHÔNG CÓ CƠ HỘI → KHÔNG CÓ KINH NGHIỆM.

Cần phá vòng lặp bằng:

cơ hội thử nghiệm;

dự án nhỏ;

chương trình mentoring;

thực tập;

cạnh tranh mở;

nhiệm vụ có thời hạn;

đánh giá kết quả.

Công thức:

CƠ HỘI NHỎ → KINH NGHIỆM → THÀNH TÍCH → CƠ HỘI LỚN HƠN.

14. Người cũ không được trở thành tầng lớp đặc quyền

Ngược lại, người đã đóng góp lâu năm phải được tôn trọng.

Họ có:

kinh nghiệm;

ký ức;

uy tín;

quan hệ;

bài học.

Nhưng thâm niên không thể biến thành quyền lực vĩnh viễn.

“Người đi trước có thể có nhiều kinh nghiệm hơn; không vì thế có phẩm giá cao hơn.”

Và:

“Thâm niên tạo ra trách nhiệm truyền lại kinh nghiệm, không tạo ra quyền sở hữu cộng đồng.”

Cần có cơ chế để:

người cũ truyền kinh nghiệm → người mới tiếp nhận → người mới thử nghiệm → người mới có thành tích → thế hệ mới tiếp tục lãnh đạo.

15. Người sáng lập không phải chủ sở hữu tương lai

Đây là một trong những vấn đề nhạy cảm nhất.

Một người hoặc nhóm người có thể:

khởi xướng cộng đồng;

bỏ tiền;

bỏ công;

xây dựng hệ thống đầu tiên.

Họ xứng đáng được ghi nhận.

Nhưng:

Người sáng lập tạo ra khởi đầu; không sở hữu tương lai.

Nếu người sáng lập có quyền:

bổ nhiệm người kế nhiệm vĩnh viễn;

giữ quyền phủ quyết;

kiểm soát tài sản;

quyết định mọi vấn đề;

tự sửa Việt Hiến;

thì cộng đồng sẽ trở thành tài sản cá nhân.

Chương 14 đã xác lập:

“Người sáng lập không phải chủ sở hữu cộng đồng.”

Chương 16 phải bổ sung:

“Người sáng lập có thể có công trạng; công trạng không tạo ra quyền lực vĩnh viễn.”

16. Cạnh tranh không được biến thành chiến tranh

Một cộng đồng đa nguyên chắc chắn có cạnh tranh:

giữa doanh nghiệp;

giữa ứng viên;

giữa tổ chức;

giữa các ý tưởng;

giữa các chương trình;

giữa các chuyên gia.

Điều đó không nhất thiết là xấu.

Vấn đề là cách cạnh tranh.

Cạnh tranh lành mạnh:

“Tôi chứng minh rằng giải pháp của tôi tốt hơn.”

Cạnh tranh phá hoại:

“Tôi phải làm cho người kia thất bại bằng mọi giá.”

Việt Hiến phải bảo vệ cạnh tranh nhưng cấm:

gian lận;

hối lộ;

phá hoại tài sản;

đánh cắp dữ liệu;

vu khống;

thao túng;

trả đũa;

cưỡng ép;

sử dụng tài sản cộng đồng để tiêu diệt đối thủ.

Do đó:

Cạnh tranh để tạo giá trị, không cạnh tranh để tiêu diệt con người.

17. Không được dùng “đoàn kết” để loại bỏ cạnh tranh

Đây là một phản đề rất quan trọng.

Một người có thể nói:

“Chúng ta đều là người Việt, vì vậy không nên cạnh tranh với nhau.”

Nghe có vẻ đoàn kết.

Nhưng nếu áp dụng triệt để, hậu quả có thể là:

doanh nghiệp không cạnh tranh;

ý tưởng không cạnh tranh;

ứng viên không cạnh tranh;

tổ chức không cạnh tranh;

người giỏi không được lựa chọn.

Cuối cùng:

Đoàn kết biến thành độc quyền.

Đúng hơn:

Đoàn kết về nguyên tắc; cạnh tranh về giải pháp.

Hai doanh nghiệp Việt có thể cạnh tranh nhưng cùng tôn trọng luật chơi.

Hai nhà khoa học Việt có thể cạnh tranh một khoản tài trợ nhưng cùng chia sẻ những giá trị khoa học.

Hai ứng viên có thể cạnh tranh chức vụ nhưng sau bầu cử vẫn tôn trọng cộng đồng.

Đó mới là cạnh tranh trong một cộng đồng trưởng thành.

18. Cũng không được dùng “cạnh tranh” để phá vỡ cộng đồng

Ngược lại, có thể xuất hiện quan điểm:

“Thị trường sẽ tự giải quyết tất cả.”

Không hoàn toàn.

Nếu không có nguyên tắc chung, người có:

nhiều tiền hơn;

nhiều dữ liệu hơn;

mạng lưới mạnh hơn;

quyền lực hơn;

có thể chiếm ưu thế đến mức loại bỏ mọi đối thủ.

Khi đó cạnh tranh tự tiêu diệt chính mình.

Do đó:

Cạnh tranh cần thị trường; thị trường cần luật chơi; luật chơi cần thể chế.

19. Cơ hội và sự khác biệt về hoàn cảnh

Một người trẻ ở một thành phố lớn có thể có:

trường học tốt;

internet;

quan hệ;

mentor;

vốn.

Một người trẻ ở một cộng đồng nhỏ có thể thiếu tất cả những thứ đó.

Nếu chỉ nói:

“Hai người đều có cơ hội như nhau.”

thì chưa chắc đúng trên thực tế.

Công bằng đôi khi đòi hỏi tạo ra điều kiện tiếp cận hợp lý.

Ví dụ:

học bổng cho người có hoàn cảnh khó khăn;

chương trình mentoring;

hỗ trợ đi lại;

khóa đào tạo nền tảng;

hỗ trợ ngôn ngữ;

chương trình dành cho thế hệ trẻ;

tiếp cận công nghệ.

Nhưng hỗ trợ phải hướng tới:

trao năng lực để cạnh tranh, không phải tạo một tầng đặc quyền vĩnh viễn.

20. Công thức “bù đắp để cạnh tranh”

Có thể biểu diễn:

BẤT LỢI BAN ĐẦU → HỖ TRỢ HỢP LÝ → TĂNG NĂNG LỰC → TIẾP CẬN CƠ HỘI → CẠNH TRANH → TỰ CHỦ.

Mục tiêu không phải:

“Người yếu luôn được ưu tiên.”

Mà là:

“Người bất lợi không bị loại khỏi cuộc chơi chỉ vì bất lợi không do họ lựa chọn.”

Sau khi có năng lực tương ứng, kết quả vẫn có thể khác nhau.

Đó là công bằng.

21. Học bổng là một ví dụ điển hình

Giả sử cộng đồng có một quỹ học bổng.

Không thể chia đều cho tất cả.

Phải có tiêu chí.

Có thể gồm:

thành tích;

hoàn cảnh;

tiềm năng;

ngành học;

tác động xã hội;

mục tiêu của quỹ.

Nhưng phải công bố:

ai được nộp;

hồ sơ cần gì;

tiêu chí;

thời hạn;

hội đồng;

xung đột lợi ích;

cách thông báo;

cơ chế xem xét.

Nếu con của người lãnh đạo nhận học bổng, không nhất thiết đó là sai.

Sai có thể nằm ở việc:

người lãnh đạo vừa đặt tiêu chí, vừa kiểm soát hội đồng, vừa quyết định, vừa hưởng lợi mà không có cơ chế kiểm tra.

Vấn đề không phải là “ai được”.

Vấn đề là:

quy trình có công bằng và có thể giải trình hay không.

22. Hợp đồng cộng đồng cũng phải có cạnh tranh phù hợp

Nếu cộng đồng xây dựng Nhà Việt Toàn cầu và cần thuê:

kiến trúc sư;

nhà thầu;

công ty công nghệ;

đơn vị bảo vệ;

đơn vị quản lý;

thì không thể nói:

“Người này là người Việt nên cứ giao.”

Căn tính Việt có thể là một yếu tố xã hội hoặc mục tiêu chương trình trong những trường hợp phù hợp.

Nhưng không được biến nó thành cái cớ cho:

nâng giá;

bỏ qua năng lực;

bỏ qua xung đột lợi ích;

trao hợp đồng cho người quen.

Nguyên tắc:

Ưu tiên cộng đồng không đồng nghĩa với miễn cạnh tranh.

Nếu có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp Việt, chính sách đó phải có:

mục tiêu;

tiêu chí;

giới hạn;

minh bạch;

kiểm tra.

23. Cơ hội lãnh đạo phải đặc biệt minh bạch

Một vị trí lãnh đạo cộng đồng khác với một dịch vụ thương mại.

Nó liên quan đến:

quyền lực;

tài sản;

đại diện;

quyết định;

niềm tin.

Do đó, tiêu chí phải cao hơn.

Có thể yêu cầu:

tư cách thành viên phù hợp;

thời gian tham gia;

kinh nghiệm;

năng lực;

đạo đức;

công khai xung đột lợi ích;

cam kết minh bạch;

giới hạn nhiệm kỳ.

Nhưng không được yêu cầu:

giàu;

thuộc gia đình sáng lập;

cùng phe;

cùng quan điểm chính trị;

“đủ thuần Việt”;

trung thành cá nhân với lãnh đạo.

Lãnh đạo cộng đồng phải là trách nhiệm được trao, không phải phần thưởng được ban.

24. Quyền được biết lý do

Nếu một người bị loại khỏi:

học bổng;

dự án;

chương trình;

vị trí;

thì trong những trường hợp phù hợp, họ phải có quyền biết tiêu chí và lý do ở mức cần thiết.

Điều này không có nghĩa hội đồng phải công khai mọi thông tin về những người khác.

Nhưng không thể trả lời:

“Chúng tôi quyết định như vậy.”

và chấm hết.

Một quyết định có quyền lực phải có lý do tương xứng với mức độ ảnh hưởng của nó.

25. Quyền khiếu nại không có nghĩa quyền đòi chiến thắng

Đây là một phân biệt quan trọng.

Người bị loại có quyền:

hỏi;

phản ánh;

yêu cầu xem xét;

cung cấp thông tin bổ sung.

Nhưng không có quyền yêu cầu:

“Vì tôi khiếu nại nên tôi phải được chọn.”

Khiếu nại bảo vệ quy trình công bằng.

Không bảo đảm kết quả có lợi.

Đây là tinh thần:

Công bằng không có nghĩa ai cũng thắng; công bằng có nghĩa không ai bị thua vì một luật chơi bất công.

26. Cơ chế “bốn cửa” cho một cơ hội cộng đồng

Có thể thiết kế một quy trình tối thiểu:

Cửa 1 — Công bố

Cơ hội được thông tin rõ.

Cửa 2 — Tiếp cận

Người đủ điều kiện có thể nộp.

Cửa 3 — Đánh giá

Theo tiêu chí được công bố.

Cửa 4 — Xem xét

Có cơ chế phản ánh hoặc khiếu nại phù hợp.

Công thức:

CÔNG BỐ → TIẾP CẬN → ĐÁNH GIÁ → XEM XÉT.

27. Án lệ xã hội: từ mạng lưới đóng đến hệ sinh thái mở

Một mạng lưới ban đầu thường dựa trên niềm tin cá nhân.

Điều đó hợp lý.

Những người sáng lập biết nhau.

Họ làm việc với người quen.

Họ giới thiệu nhau.

Nhưng khi mạng lưới lớn lên, cơ chế cũ bắt đầu có vấn đề.

Nếu vẫn dựa hoàn toàn vào:

“Tôi biết anh.”

thì hệ thống không thể mở rộng.

Muốn phát triển từ một nhóm thân hữu thành một cộng đồng toàn cầu, phải chuyển:

NIỀM TIN CÁ NHÂN → TIÊU CHÍ → QUY TRÌNH → THỂ CHẾ.

Đây là bước trưởng thành của mọi tổ chức lớn.

28. Phản đề thứ nhất: “Công bằng tuyệt đối là bất khả thi”

Đúng ở một mức độ.

Không có hệ thống nào bảo đảm mọi người có cùng:

gia đình;

tài năng;

may mắn;

hoàn cảnh;

kết quả.

Việt Hiến không cần hứa một thế giới không có khác biệt.

Điều có thể cam kết là:

Không để quyền lực cộng đồng tạo ra khác biệt tùy tiện và không thể giải trình.

29. Phản đề thứ hai: “Cần tin người lãnh đạo”

Niềm tin là cần thiết.

Nhưng niềm tin không thể thay thế thể chế.

Một lãnh đạo tốt có thể làm đúng.

Nhưng Việt Hiến phải được thiết kế cho cả trường hợp:

người lãnh đạo không tốt.

Đây chính là tư duy hiến trị.

Không hỏi:

“Nếu người tốt lãnh đạo thì sao?”

Mà hỏi:

“Nếu người có quyền lực lạm dụng quyền lực thì hệ thống có ngăn được không?”

30. Phản đề thứ ba: “Minh bạch làm chậm cộng đồng”

Đúng, minh bạch có chi phí.

Một quyết định nội bộ có thể nhanh hơn một quy trình cạnh tranh.

Nhưng không phải mọi quyết định đều cần cùng một mức độ thủ tục.

Có thể áp dụng nguyên tắc:

Mức độ thủ tục tương xứng với mức độ quyền lực và giá trị tài sản.

Một quyết định nhỏ có thể đơn giản.

Một hợp đồng lớn phải chặt chẽ hơn.

Một vị trí lãnh đạo phải minh bạch hơn.

Một tài sản cộng đồng lớn phải chịu kiểm soát cao hơn.

Công thức:

QUYỀN LỰC CÀNG LỚN → TÁC ĐỘNG CÀNG LỚN → MINH BẠCH VÀ KIỂM SOÁT CÀNG CAO.

31. Phản đề thứ tư: “Người đóng góp nhiều phải được ưu tiên”

Đóng góp lớn có thể được:

ghi nhận;

cảm ơn;

trao danh dự;

mời tham gia cố vấn;

tạo quyền lợi hợp đồng hoặc dịch vụ hợp pháp.

Nhưng nếu người đó muốn:

“Tôi đã đóng một triệu đô nên tôi có mười phiếu.”

thì Việt Hiến phải trả lời:

Không.

Nếu người ấy mua dịch vụ, họ có quyền dịch vụ theo hợp đồng.

Nếu họ đầu tư, họ có quyền kinh tế theo hợp đồng.

Nhưng:

Tiền không được chuyển thành quyền quản trị căn bản.

Đây là nguyên tắc đã khóa ở Chương 14.

32. Cạnh tranh giữa các tổ chức

Chương 8 đã xác định:

“Cộng đồng lớn hơn mọi tổ chức.”

Do đó có thể có:

nhiều hội doanh nhân;

nhiều nhóm chuyên gia;

nhiều mạng lưới văn hóa;

nhiều tổ chức thanh niên;

nhiều trung tâm nghiên cứu.

Họ có thể cạnh tranh:

thành viên;

dự án;

tài trợ;

uy tín;

ý tưởng.

Nhưng không được:

phá hoại nhau;

chiếm tài sản của nhau;

dùng danh nghĩa cộng đồng để loại đối thủ;

tự nhận là tổ chức duy nhất đại diện cho toàn thể người Việt.

Cạnh tranh tổ chức làm phong phú cộng đồng; độc quyền tổ chức làm nghèo cộng đồng.

33. Cạnh tranh và hợp tác có thể cùng tồn tại

Đây là một nguyên lý rất quan trọng.

Hai doanh nghiệp có thể:

cạnh tranh trên thị trường

nhưng

hợp tác trong giáo dục cộng đồng.

Hai trường đại học có thể:

cạnh tranh sinh viên

nhưng

cùng nghiên cứu một dự án.

Hai tổ chức thanh niên có thể:

cạnh tranh thành viên

nhưng

cùng tổ chức một chương trình thiện nguyện.

Hai ứng viên có thể:

cạnh tranh chức vụ

nhưng

sau bầu cử cùng phục vụ cộng đồng.

Do đó:

Cạnh tranh không phủ nhận cộng đồng. Cạnh tranh lành mạnh làm cho cộng đồng mạnh hơn.

34. Quy luật vận hành của xã hội

Có thể rút ra một quy luật:

Cơ hội không được thể chế hóa sẽ dễ trở thành đặc quyền.

Ban đầu:

CƠ HỘI

sau đó:

NGƯỜI ĐƯỢC CHỌN

nếu không có quy tắc:

NGƯỜI QUEN

sau đó:

NHÓM LỢI ÍCH

sau đó:

ĐỘC QUYỀN

và cuối cùng:

SUY GIẢM NIỀM TIN.

Ngược lại:

CƠ HỘI → TIÊU CHÍ → CẠNH TRANH → KẾT QUẢ → KIỂM TRA → NIỀM TIN.

Đây là lý do một cộng đồng muốn lớn phải chuyển từ:

quan hệ cá nhân

sang:

thể chế đáng tin cậy.

35. Bài học Việt Hiến

Việt Hiến không thể chỉ bảo vệ quyền của người đã có vị trí.

Nó phải bảo vệ khả năng bước vào cuộc chơi của người chưa có vị trí.

Một cộng đồng mạnh không phải nơi:

người đã thành công tiếp tục nhận mọi cơ hội.

Mà là nơi:

người mới có thể trở thành người thành công tiếp theo.

Đó là sự khác biệt giữa:

một câu lạc bộ

và

một hệ sinh thái.

Câu lạc bộ bảo vệ người đang có chỗ.

Hệ sinh thái tạo thêm chỗ cho người mới.

36. Thiết kế thể chế: Bộ nguyên tắc Cơ hội Công bằng

Việt Hiến có thể thiết lập một bộ nguyên tắc gồm:

1. Công khai

Cơ hội phải được công bố phù hợp.

2. Tiêu chí rõ ràng

Điều kiện phải được biết trước.

3. Tương xứng

Tiêu chí phải phù hợp với mục tiêu.

4. Không phân biệt đối xử tùy tiện

Không dùng căn tính, quan hệ hoặc tài sản làm đặc quyền trái phép.

5. Cạnh tranh thực chất

Người đủ điều kiện phải có khả năng cạnh tranh.

6. Xung đột lợi ích

Người có lợi ích trực tiếp phải được xử lý theo quy định.

7. Giải trình

Quyết định quan trọng phải có căn cứ.

8. Khiếu nại

Phải có con đường xem xét.

9. Bảo mật

Thông tin cá nhân phải được bảo vệ.

10. Luân chuyển

Không để một nhóm độc quyền cơ hội mãi mãi.

37. Điều khoản hiến định đề xuất

Điều 1. Quyền tiếp cận cơ hội

Mọi thành viên có quyền tiếp cận các cơ hội cộng đồng phù hợp với tư cách, năng lực và điều kiện của chương trình trên cơ sở bình đẳng, minh bạch và không phân biệt đối xử tùy tiện.

Điều 2. Tiêu chí

Các chương trình phân bổ cơ hội phải sử dụng tiêu chí chính đáng, phù hợp với mục tiêu và được công bố ở mức thích hợp trước khi lựa chọn.

Điều 3. Cạnh tranh

Cộng đồng khuyến khích cạnh tranh lành mạnh giữa cá nhân, tổ chức và các giải pháp trên cơ sở năng lực, kết quả, đổi mới và hợp tác.

Điều 4. Quan hệ cá nhân

Quan hệ gia đình, cá nhân, chức vụ hoặc sự quen biết không được tự mình tạo ra đặc quyền trong việc tiếp cận cơ hội cộng đồng.

Điều 5. Đóng góp

Đóng góp tài chính, thời gian, tài sản, chuyên môn hoặc nguồn lực có thể được ghi nhận nhưng không tự động tạo ra quyền quản trị hoặc quyền được lựa chọn.

Điều 6. Xung đột lợi ích

Người có lợi ích trực tiếp hoặc đáng kể trong một quyết định phải công khai và, khi cần thiết, không tham gia quyết định đó theo quy định phù hợp.

Điều 7. Người mới

Việt Hiến khuyến khích các cơ chế tạo cơ hội cho thành viên mới và thế hệ trẻ tiếp cận, thử nghiệm và phát triển năng lực.

Điều 8. Người có hoàn cảnh bất lợi

Cộng đồng có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ hợp lý nhằm giảm những bất lợi chính đáng trong việc tiếp cận cơ hội, với mục tiêu tăng năng lực và khả năng tự chủ.

Điều 9. Khiếu nại

Người bị ảnh hưởng bởi quyết định phân bổ cơ hội có quyền yêu cầu xem xét theo quy trình phù hợp.

Điều 10. Không độc quyền

Không cá nhân, gia đình, tổ chức hoặc nhóm lợi ích nào được độc quyền phân bổ cơ hội cộng đồng trái với Việt Hiến.

38. Ma trận công bằng cơ hội

Vấn đề

Nguyên tắc

Ai được biết?

Công bố phù hợp

Ai được tham gia?

Người đáp ứng điều kiện chính đáng

Chọn bằng gì?

Tiêu chí liên quan

Ai đánh giá?

Người có năng lực, không xung đột lợi ích

Ai quyết định?

Cơ quan có thẩm quyền

Có công khai lý do?

Ở mức phù hợp

Có khiếu nại?

Có

Người giàu có nhiều phiếu hơn?

Không

Người sáng lập có quyền vĩnh viễn?

Không

Người đóng góp nhiều có quyền mua kết quả?

Không

Người trẻ có cơ hội?

Phải có cơ chế mở

Người mới có cơ hội?

Phải có đường gia nhập

Người giỏi có được trọng dụng?

Có, theo tiêu chí

Người giỏi có đặc quyền phẩm giá?

Không

Tổ chức lớn có nhiều quyền hơn cá nhân?

Không mặc nhiên

39. Tình huống tổng hợp

Giả sử Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu có một quỹ 1 triệu USD để hỗ trợ các dự án công nghệ.

Có ba hồ sơ:

Nhóm A: do con của một thành viên sáng lập đứng đầu.

Nhóm B: do một nhóm kỹ sư trẻ chưa từng giữ chức vụ cộng đồng đứng đầu.

Nhóm C: do một doanh nghiệp đã đóng góp rất nhiều tiền cho cộng đồng đứng đầu.

Nếu Việt Hiến không có nguyên tắc, quyết định có thể dựa trên:

quan hệ;

tiền;

danh tiếng.

Nhưng theo Chương 16:

Ba nhóm đều được xem xét nếu đủ điều kiện.

Hội đồng phải có tiêu chí.

Người có xung đột lợi ích phải được xử lý.

Kết quả phải dựa trên:

chất lượng dự án;

năng lực đội ngũ;

tính khả thi;

tác động;

quản trị;

khả năng thực hiện.

Nếu Nhóm B thắng, điều đó không có nghĩa người sáng lập bị hạ thấp.

Nếu Nhóm C thắng, điều đó không có nghĩa tiền mua được kết quả.

Nếu Nhóm A thắng, điều đó cũng không mặc nhiên là thiên vị.

Điều quan trọng là:

Quyết định có được tạo ra bởi một quy trình mà cộng đồng có thể tin tưởng hay không?

40. Một thử nghiệm đơn giản

Đối với bất kỳ cơ hội cộng đồng nào, có thể đặt sáu câu hỏi:

1. Nếu người được chọn không phải người quen của tôi, tôi có vẫn chấp nhận tiêu chí này không?

2. Nếu tôi là người bị loại, tôi có hiểu tại sao mình bị loại không?

3. Người mới có cơ hội cạnh tranh không?

4. Người giàu có lợi thế không liên quan đến năng lực không?

5. Người quyết định có lợi ích riêng không?

6. Nếu quyết định sai, có ai có quyền xem xét lại không?

Nếu một hệ thống không trả lời được sáu câu hỏi này, hệ thống đó chưa đủ trưởng thành.

41. Công thức trung tâm của Chương 16

CÔNG KHAI → TIẾP CẬN → TIÊU CHÍ → CẠNH TRANH → LỰA CHỌN → GIẢI TRÌNH → KHIẾU NẠI → NIỀM TIN.

Và:

CƠ HỘI + MINH BẠCH + NĂNG LỰC + CẠNH TRANH + GIÁM SÁT = CÔNG BẰNG.

Ngược lại:

CƠ HỘI + QUAN HỆ + ĐỘC QUYỀN THÔNG TIN + TIỀN + THIẾU GIÁM SÁT = ĐẶC QUYỀN.

42. Tuyên ngôn

Việt Hiến không hứa rằng mọi người sẽ có cùng một kết quả.

Việt Hiến cam kết rằng sự khác biệt về kết quả không được tùy tiện biến thành sự khác biệt về phẩm giá.

Người giỏi phải có cơ hội để được trọng dụng.

Người trẻ phải có cơ hội để bước vào cuộc chơi.

Người mới phải có cơ hội để chứng minh mình.

Người có hoàn cảnh bất lợi phải có cơ hội để nâng cao năng lực.

Người giàu không được mua quyền lực.

Người sáng lập không được sở hữu tương lai.

Người có chức vụ không được tự quyết định lợi ích của mình.

Người có quan hệ không được biến quan hệ thành đặc quyền.

Người thắng phải thắng bằng luật chơi mà tất cả đều biết.

Người thua phải có quyền biết vì sao mình thua.

Và cộng đồng phải đủ trưởng thành để chấp nhận rằng:

cạnh tranh không phá hủy đoàn kết nếu đoàn kết được xây dựng trên nguyên tắc.

Đa dạng không phá hủy cộng đồng nếu cộng đồng có một nền tảng chung.

Khác biệt về kết quả không phá hủy bình đẳng nếu quyền và phẩm giá vẫn được bảo vệ.

43. Kết luận

Một cộng đồng có thể bắt đầu bằng tình cảm.

Nhưng để tồn tại lâu dài, nó phải xây dựng niềm tin.

Niềm tin không thể chỉ dựa vào lời hứa.

Nó phải được tạo ra bởi những trải nghiệm cụ thể:

cơ hội được công bố;

tiêu chí được biết;

người có năng lực được nhìn thấy;

người mới có thể bước vào;

người giàu không thể mua quyền;

người sáng lập không thể sở hữu tương lai;

người có chức vụ chịu kiểm tra;

người bị loại có quyền hỏi;

người bị đối xử bất công có quyền khiếu nại.

Khi những điều ấy trở thành bình thường, cộng đồng bắt đầu có một thứ tài sản quý hơn tiền:

NIỀM TIN THỂ CHẾ.

Và niềm tin thể chế tạo ra một vòng tuần hoàn:

CÔNG BẰNG → NIỀM TIN → THAM GIA → CẠNH TRANH → NĂNG LỰC → THÀNH CÔNG → ĐÓNG GÓP → CƠ HỘI CHO THẾ HỆ SAU.

Đó chính là điều Chương 16 muốn xây dựng.

Không phải một cộng đồng trong đó mọi người đều nhận được như nhau.

Mà là một cộng đồng trong đó:

mọi người có quyền được đối xử công bằng;

người có năng lực có cơ hội được chứng minh;

người mới có đường bước vào;

người thành công có trách nhiệm trao lại;

và không ai có thể biến cơ hội chung thành tài sản riêng của mình.

BÌNH ĐẲNG VỀ QUYỀN — CÔNG BẰNG VỀ CƠ HỘI — CẠNH TRANH VỀ NĂNG LỰC — MINH BẠCH VỀ LUẬT CHƠI — GIÁM SÁT QUYỀN LỰC.

Và nguyên lý cuối cùng:

“Cơ hội phải được mở. Kết quả có thể khác nhau. Đặc quyền không được kế thừa.”

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: VIỆT HIẾN 2050