CHƯƠNG 7 - 1993–1995: NGUYỄN HÀ PHAN ĐÃ NÓI VÀ LÀM GÌ?

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN

CHƯƠNG VII

1993–1995: NGUYỄN HÀ PHAN ĐÃ NÓI VÀ LÀM GÌ?

Từ chức vụ đến lập trường: tìm bằng chứng trước khi kết luận

Sau khi Nguyễn Hà Phan được bổ sung vào Bộ Chính trị cuối năm 1993, câu hỏi quan trọng không còn đơn thuần là ông thuộc nhóm chính trị nào. Câu hỏi cần đặt ra là: trong những năm 1993–1995, ông thực sự đã nói gì, chủ trương gì và tham gia vào những quyết định nào?

Đây là giai đoạn đặc biệt quan trọng để nghiên cứu sự nghiệp của ông. Nguyễn Hà Phan đã đi từ vị trí lãnh đạo địa phương đến trung tâm quyền lực quốc gia. Nhưng chức vụ cao không tự chứng minh năng lực, lập trường hay động cơ; cũng không thể lấy việc ông bị khai trừ năm 1996 để giải thích ngược mọi hành động trước đó theo hướng bất lợi.

Ngược lại, việc ông từng được tín nhiệm và thăng tiến cũng không đủ để bác bỏ những cáo buộc xuất hiện về sau.

Chương này tập trung vào ba vấn đề: vị trí chính trị của Nguyễn Hà Phan; những lập trường chính sách được các nguồn ghi nhận; và những điều chưa thể xác định do thiếu chứng cứ trực tiếp. Một câu hỏi bổ sung xuyên suốt là liệu các nguồn nước ngoài có cung cấp chứng cứ độc lập nào về hoạt động của ông hay không.

I. Vị trí chính trị: dữ kiện cần được xác định trước

Nguyễn Hà Phan được bổ sung vào Bộ Chính trị khóa VII tại Hội nghị Trung ương lần thứ sáu, tháng 12 năm 1993. Hồ sơ nhân sự chính thức và các tài liệu về cơ cấu lãnh đạo xác nhận ông đã trở thành một thành viên của cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng trong giai đoạn trước Đại hội VIII. <Cite refs={["turn986980search2","turn986980search6","turn770846search2"]}/>

Ông đồng thời giữ chức Phó Chủ tịch Quốc hội. Những chức vụ này đặt ông vào vị trí có khả năng tham gia hoặc tác động đến các quyết định quan trọng về kinh tế, tổ chức và nhân sự.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba cấp độ:

• Vị trí chính thức: chức vụ, nhiệm kỳ và cơ quan mà ông tham gia.
• Phạm vi trách nhiệm: lĩnh vực ông được giao phụ trách và những quyết định ông có thẩm quyền tham gia.
• Ảnh hưởng thực tế: khả năng định hình chính sách, tác động đến đồng sự hoặc ảnh hưởng đến lựa chọn nhân sự.

Cấp độ thứ nhất có thể xác minh bằng hồ sơ tổ chức. Cấp độ thứ hai cần quyết định phân công và biên bản làm việc. Cấp độ thứ ba đòi hỏi chứng cứ cụ thể về hành động, phát biểu, quan hệ và kết quả.

Vì vậy, không nên chỉ dựa vào danh sách chức vụ để khẳng định Nguyễn Hà Phan là người có quyền quyết định trong mọi vấn đề kinh tế hoặc chính trị của giai đoạn này.

II. Chức vụ kinh tế và vị trí tại Quốc hội

Theo các tài liệu tiểu sử và tường thuật về quá trình công tác, Nguyễn Hà Phan từng giữ chức Trưởng Ban Kinh tế Trung ương và Phó Chủ tịch Quốc hội. Hai vị trí này mở ra hai hướng nghiên cứu khác nhau.

Ở Ban Kinh tế Trung ương, cần tìm hiểu ông tham gia xây dựng, thẩm định hoặc phản biện những chủ trương kinh tế nào. Tại Quốc hội, cần tìm biên bản phát biểu, báo cáo, hồ sơ kỳ họp và những quyết định mà ông trực tiếp tham gia.

Đặc biệt, không nên gộp mọi quan điểm kinh tế của Trung ương thành quan điểm cá nhân của Nguyễn Hà Phan. Một văn kiện được thông qua tập thể không chứng minh rằng mọi thành viên đều có cùng lập trường, càng không chứng minh ai là người khởi xướng.

Trong phạm vi tư liệu công khai đã khảo sát, chưa có một tập hợp đầy đủ các phát biểu nguyên văn của Nguyễn Hà Phan tại Quốc hội trong giai đoạn 1992–1995. Khoảng trống này cần được ghi nhận như một vấn đề nghiên cứu, không phải bằng chứng rằng ông không có lập trường hoặc không tham gia thảo luận.

III. Tranh luận về sở hữu đất đai: một lời kể cần kiểm chứng

Một thông tin đáng chú ý trong Bên Thắng Cuộc – Quyền Bính của Huy Đức liên quan đến lời kể của Phan Văn Khải về quan điểm đất đai của Nguyễn Hà Phan.

Theo lời kể được Huy Đức thuật lại, khi còn lãnh đạo Hậu Giang, Nguyễn Hà Phan từng ủng hộ phương án mở rộng chế độ sở hữu, bao gồm việc công nhận tư hữu đất đai trong quá trình góp ý về Luật Đất đai. Sau khi ra Trung ương, ông được kể là đã chuyển sang ủng hộ quan điểm sở hữu toàn dân về đất đai gắn với lập trường của Đỗ Mười.

Nếu được xác minh bằng tài liệu gốc, đây sẽ là một trường hợp đáng nghiên cứu về sự thay đổi lập trường chính sách ở cấp lãnh đạo.

Nhưng hiện cần giữ đúng cấp độ chứng cứ: đây là lời kể hồi cố được một tác giả ghi lại, không phải văn bản trực tiếp do Nguyễn Hà Phan viết hoặc ký. Chưa có bản góp ý ban đầu và tài liệu thể hiện quan điểm sau đó để đối chiếu đầy đủ.

Bởi vậy, cách diễn đạt thích hợp là:

Theo lời kể của Phan Văn Khải được Huy Đức ghi lại, Nguyễn Hà Phan từng thể hiện quan điểm cởi mở hơn về chế độ sở hữu đất đai khi còn ở địa phương, rồi về sau ủng hộ quan điểm sở hữu toàn dân tại Trung ương.

Không nên từ đó lập tức kết luận ông đã phản bội quan điểm cũ, cơ hội chính trị hay chống Đổi mới.

IV. Nếu lập trường thay đổi, nguyên nhân là gì?

Có ít nhất ba cách giải thích cần được xem xét.

Thứ nhất, Nguyễn Hà Phan có thể thực sự thay đổi quan điểm khi chuyển từ vị trí lãnh đạo địa phương sang cấp Trung ương. Ở hai cấp, người ra quyết định có thể phải cân nhắc những mục tiêu khác nhau: quyền lợi của người sử dụng đất, sự ổn định của chế độ sở hữu, vai trò quản lý nhà nước và định hướng phát triển dài hạn.

Thứ hai, ông có thể đã điều chỉnh quan điểm để thích ứng với tương quan quyền lực và lập trường của các lãnh đạo chủ chốt. Đây là giả thuyết về động cơ, không thể chứng minh chỉ bằng việc hai phát biểu ở hai thời điểm khác nhau.

Thứ ba, lời kể có thể đã giản lược một lập trường phức tạp. Ủng hộ quyền sử dụng đất rộng hơn, ủng hộ nhiều hình thức sở hữu tài sản và ủng hộ tư hữu đất đai ở cấp hiến định là những quan điểm không hoàn toàn đồng nhất.

Muốn phân biệt ba khả năng này, cần có văn bản góp ý dự thảo luật, biên bản thảo luận, báo cáo chuyên môn và lời kể độc lập của những người trực tiếp tham gia. Nếu không tìm được các tài liệu ấy, kết luận phải dừng ở mức ghi nhận lời kể và nêu vấn đề nghiên cứu.

V. Có thể gọi Nguyễn Hà Phan là người chống Đổi mới không?

Chỉ từ tranh luận về đất đai, chưa thể kết luận Nguyễn Hà Phan chống Đổi mới.

Đổi mới trong thập niên 1990 bao gồm nhiều vấn đề khác nhau: cơ chế thị trường, vai trò doanh nghiệp nhà nước, quyền kinh doanh tư nhân, sở hữu đất đai, hội nhập quốc tế, quyền quản lý của Nhà nước và mức độ mở cửa chính trị. Một người có thể ủng hộ cải cách ở lĩnh vực này nhưng thận trọng hoặc phản đối ở lĩnh vực khác.

Hội nhập kinh tế và mở rộng quan hệ đối ngoại cũng không nhất thiết đồng nghĩa với ủng hộ tự do hóa chính trị. Tương tự, bảo vệ vai trò quản lý của Nhà nước không tự động có nghĩa là phủ nhận mọi cải cách kinh tế.

Vì vậy, nếu dùng khái niệm “bảo thủ” để mô tả Nguyễn Hà Phan, cần xác định rõ đó là nhận định của một nhà nghiên cứu, lĩnh vực nào được xem là bảo thủ và chứng cứ nào hỗ trợ nhận định ấy.

VI. Nghiên cứu nước ngoài nhìn nhận Nguyễn Hà Phan như thế nào?

Một nguồn quan trọng là bài nghiên cứu của Brantly Womack, “Vietnam in 1996: Reform Immobilism”, đăng trên Asian Survey, tập 37, số 1, tháng 1 năm 1997, trang 79–87. Bài viết đặt vụ Nguyễn Hà Phan trong bối cảnh tranh luận về cải cách, nhân sự và sự bế tắc trong quá trình ra quyết định của giới lãnh đạo Việt Nam. <Cite refs={["turn770846search0","turn770846search1"]}/>

Womack mô tả Nguyễn Hà Phan là một thành viên có khuynh hướng bảo thủ trong Bộ Chính trị, từng chỉ trích Võ Văn Kiệt, đồng thời ghi nhận tin đồn ông có thể trở thành người thay thế Kiệt. Những nhận định này có giá trị vì được viết gần thời điểm sự kiện, giúp tái dựng cách giới quan sát nước ngoài nhìn nhận tình hình.

Nhưng phải phân biệt ba điều:

1. Womack đưa ra một cách diễn giải về vị trí của Nguyễn Hà Phan trong tương quan chính trị.
2. Thông tin ông chỉ trích Võ Văn Kiệt và có khả năng thay thế Kiệt được trình bày trong bối cảnh những đánh giá và tin đồn về nhân sự.
3. Bài nghiên cứu không cung cấp, trong phần tư liệu đã khảo sát, một bộ hồ sơ gốc đầy đủ chứng minh Nguyễn Hà Phan đã tổ chức một chiến dịch nhằm loại bỏ Võ Văn Kiệt.

Do đó, Womack là nguồn để nghiên cứu bối cảnh và nhận thức của giới quan sát, không phải bằng chứng cuối cùng về động cơ cá nhân hay một âm mưu nhân sự.

Một nghiên cứu về chính trị Việt Nam được lưu trữ tại Đại học Quốc gia Australia (ANU) cũng thuật lại việc Nguyễn Hà Phan bị khai trừ năm 1996 và dẫn thông tin về một bản ghi nhớ nội bộ của Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh bị rò rỉ ra nước ngoài. Theo tài liệu nghiên cứu này, bản ghi nhớ quy kết ông đã tiết lộ các căn cứ của lực lượng cộng sản khi bị cảnh sát miền Nam thẩm vấn và sau đó không báo cáo đầy đủ với Đảng. <Cite refs={["turn770846search48"]}/>

Đây là nguồn nghiên cứu thứ cấp về một tài liệu nội bộ. Muốn đánh giá cáo buộc đến đâu, vẫn cần truy tìm bản ghi nhớ nguyên gốc, hồ sơ thẩm tra và những tài liệu được sử dụng làm căn cứ cho quyết định kỷ luật.

VII. Hồ sơ Mỹ và CIA: một hướng điều tra riêng

Đối với câu hỏi liệu Nguyễn Hà Phan có từng làm việc cho Mỹ hoặc CIA hay không, cần xây dựng một hồ sơ nghiên cứu riêng, không nhập chung với câu hỏi ông có khai báo trong thời gian bị bắt hay không.

Trong lượt tìm kiếm hiện tại, chưa tìm thấy tài liệu gốc của CIA xác định Nguyễn Hà Phan là nhân viên, điệp viên hoặc cộng tác viên của cơ quan này. Điều đó chỉ phản ánh giới hạn của cuộc tìm kiếm hiện tại; chưa đủ cơ sở để kết luận hồ sơ như vậy không tồn tại.

Việc tiếp tục tìm kiếm cần tập trung vào bốn nhóm tài liệu:

1. Hồ sơ CIA giải mật. Tìm các biến thể tên “Nguyen Ha Phan”, “Nguyen Ha-Phan” và những tên khác có thể xuất hiện trong hồ sơ thời chiến. Cần xác định văn bản có thực sự nói về đúng người hay chỉ trùng tên.

2. Hồ sơ tình báo và an ninh Việt Nam Cộng hòa. Tìm hồ sơ bắt giữ, thẩm vấn, báo cáo điều tra, danh sách cơ sở bị phát hiện và các tài liệu liên quan đến giai đoạn Nguyễn Hà Phan bị giam giữ.

3. Hồ sơ ngoại giao Mỹ. Tìm điện văn, báo cáo chính trị và đánh giá của cơ quan đại diện Mỹ về vụ việc năm 1996. Cần phân biệt thông tin được thu thập độc lập với tin đồn từ giới ngoại giao hoặc báo chí.

4. Báo chí và nghiên cứu quốc tế đương thời. Các bài báo năm 1996 giúp xác định những cáo buộc nào đã được công bố và chúng dựa vào nguồn tin nào. Chẳng hạn, Deseret News ngày 26/4/1996 và South China Morning Post ngày 27/4/1996 ghi nhận việc khai trừ và những cáo buộc lưu hành tại Hà Nội, nhưng các bài báo này không tự chứng minh Nguyễn Hà Phan là người của CIA. <Cite refs={["turn770846search4","turn770846search5"]}/>

Cần giữ một ranh giới rõ ràng: bị một cơ quan tình báo theo dõi không đồng nghĩa với làm việc cho cơ quan đó; bị thẩm vấn không tự chứng minh đã cộng tác; khai báo thông tin không tự động chứng minh đã được tuyển mộ; và bị cáo buộc tiết lộ cơ sở cách mạng không tự động chứng minh có quan hệ với CIA.

Mỗi kết luận phải dựa vào chứng cứ tương ứng với chính nội dung của nó.

VIII. Năm 1995: nhân sự cấp cao và câu hỏi về động cơ

Năm 1995, Việt Nam gia nhập ASEAN và bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ. Những bước tiến này đánh dấu sự mở rộng quan hệ đối ngoại sau nhiều năm điều chỉnh chính sách. Womack cũng xem đây là những thành tựu quan trọng trong bức tranh Việt Nam năm 1995. <Cite refs={["turn770846search3"]}/>

Trong nước, quá trình chuẩn bị Đại hội VIII đặt ra những câu hỏi về nhân sự và định hướng cải cách. Huy Đức thuật lại rằng tên Nguyễn Hà Phan từng được đề xuất cho vị trí lãnh đạo cao hơn trong quá trình chuẩn bị nhân sự. Tuy nhiên, để xác định chính xác nội dung đề xuất, người gửi, thời điểm và tình trạng xử lý, cần kiểm tra lại thư từ hoặc tài liệu nhân sự gốc.

Nếu lời kể này được xác minh, nó cho thấy Nguyễn Hà Phan vẫn được một số người tính đến trong phương án nhân sự cấp cao trước khi bị khai trừ. Nhưng nó không chứng minh ông đã tự vận động cho chức vụ đó, cũng không chứng minh vụ xử lý năm 1996 là kết quả của đấu tranh phe phái.

Điều có thể đặt ra là một câu hỏi lịch sử: nếu quá khứ của Nguyễn Hà Phan đã được một số lãnh đạo biết từ trước, tại sao hồ sơ ấy không ngăn cản sự thăng tiến của ông, nhưng sau đó lại trở thành căn cứ cho việc xử lý?

Muốn trả lời, cần xác định chính xác ai đã biết điều gì, vào thời điểm nào, dựa trên tài liệu nào và đánh giá ra sao. Những lời kể hồi cố về việc lãnh đạo đã biết hồ sơ cũ phải được kiểm tra bằng hồ sơ thẩm tra, biên bản họp và tài liệu nhân sự nếu còn lưu trữ.

IX. Bảng phân tầng chứng cứ

Vấn đề	Tình trạng chứng cứ	Giới hạn
Nguyễn Hà Phan được bổ sung vào Bộ Chính trị cuối năm 1993	Hồ sơ tổ chức chính thức	Xác nhận chức vụ, không xác nhận quan điểm chính sách
Quan điểm đất đai thay đổi	Lời kể Phan Văn Khải qua Huy Đức	Cần tìm văn bản gốc và nguồn đối chiếu
Nguyễn Hà Phan có khuynh hướng bảo thủ	Nhận định của Womack	Không phải lời tự xác định của Nguyễn Hà Phan
Ông chỉ trích Võ Văn Kiệt	Được Womack thuật lại trong nghiên cứu đương thời	Cần chứng cứ cụ thể về nội dung và hoàn cảnh
Ông từng được xem là người thay thế Võ Văn Kiệt	Tin đồn nhân sự được Womack ghi nhận; lời kể hồi cố khác	Không đồng nghĩa với đề cử chính thức hay kế hoạch đã được thông qua
Ông đã tiết lộ cơ sở cách mạng khi bị bắt	Cáo buộc được nguồn chính thức và nguồn thứ cấp thuật lại	Cần đối chiếu hồ sơ gốc, nội dung khai báo và hoàn cảnh
Ông làm việc cho CIA	Chưa tìm thấy tài liệu gốc đủ sức chứng minh trong lượt khảo sát hiện tại	Không thể kết luận khẳng định hoặc phủ định chỉ từ việc chưa tìm thấy
Việc khai trừ năm 1996 chủ yếu do đấu tranh phe phái	Giả thuyết cần kiểm tra	Chưa được chứng minh chỉ bằng thời điểm và tương quan nhân sự

X. Kết luận: không để năm 1996 viết lại toàn bộ giai đoạn 1993–1995

Đến cuối năm 1995, Nguyễn Hà Phan vẫn là một nhân vật cấp cao trong hệ thống chính trị Việt Nam. Các nghiên cứu nước ngoài ghi nhận ông trong bối cảnh tranh luận về cải cách và nhân sự, nhưng chưa cung cấp đủ chứng cứ trực tiếp để xác định toàn bộ lập trường, động cơ và hành động của ông.

Từ tư liệu hiện có, có thể xác định ba giới hạn của việc kết luận.

Thứ nhất, chức vụ cao không chứng minh mọi cáo buộc về quá khứ của ông đều sai.

Thứ hai, việc bị khai trừ không chứng minh mọi nhận định bất lợi về ông trong các năm trước đều đúng.

Thứ ba, những nhận định của giới quan sát nước ngoài về vị trí chính trị của Nguyễn Hà Phan không thể thay thế hồ sơ gốc về các hành vi bị quy kết, càng không đủ để tự động xác định ông có quan hệ với CIA.

Do đó, bước tiếp theo phải tập trung vào quá trình hình thành và thẩm tra hồ sơ năm 1995–1996: ai gửi đơn, đơn được gửi khi nào, cáo buộc gồm những gì, tài liệu nào được viện dẫn, ai xác minh và quyết định cuối cùng dựa trên căn cứ nào.

Đó là cách chuyển nghiên cứu từ câu chuyện về một nhân vật bị loại khỏi quyền lực sang một cuộc điều tra lịch sử có thể kiểm chứng.

Hoàng Phong Nhã

Tài liệu tham khảo chính

1. Brantly Womack, “Vietnam in 1996: Reform Immobilism,” Asian Survey, 37(1), tháng 1 năm 1997, tr. 79–87.
2. Brantly Womack, “Vietnam in 1995: Successes in Peace,” Asian Survey, 36(1), tháng 1 năm 1996, tr. 73–82.
3. Huy Đức, Bên Thắng Cuộc – Quyền Bính, các phần liên quan Nguyễn Hà Phan và quá trình chuẩn bị Đại hội VIII.
4. Đảng Cộng sản Việt Nam, tư liệu Hội nghị Trung ương lần thứ sáu khóa VII, tháng 12 năm 1993.
5. Quốc hội Việt Nam, Văn kiện Quốc hội toàn tập, tập VIII, giai đoạn 1992–1997.
6. Các nghiên cứu về chính trị Việt Nam được lưu trữ tại Đại học Quốc gia Australia, trong đó có phần tường thuật về vụ Nguyễn Hà Phan năm 1996.
7. Deseret News, “Party Purge Signals Serious Rift in Vietnam,” ngày 26 tháng 4 năm 1996.
8. South China Morning Post, “Fast-rising official under house arrest,” ngày 27 tháng 4 năm 1996.
9. Hồ sơ nhân sự Nguyễn Hà Phan, cơ sở dữ liệu nhân sự Đại hội Đảng của Thông tấn xã Việt Nam.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN