CHƯƠNG 21 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ - “XÉT LẠI” TRONG BỐI CẢNH QUỐC TẾ

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

CHƯƠNG XXI

“XÉT LẠI” TRONG BỐI CẢNH QUỐC TẾ

Từ tranh chấp ý thức hệ đến quyền lực phân loại và xử lý cán bộ

Luận đề của chương

Vụ “Xét lại chống Đảng” ở miền Bắc Việt Nam không thể được giải thích đầy đủ nếu chỉ xem đó là hệ quả của cuộc tranh chấp Trung–Xô, cũng không thể chỉ coi đó là một cuộc thanh lọc nội bộ tách rời bối cảnh quốc tế. Cần nghiên cứu quá trình mà trong đó một cuộc tranh luận về đường lối của phong trào cộng sản quốc tế được tiếp nhận, diễn giải và chuyển hóa thành vấn đề chính trị trong nội bộ Đảng Lao động Việt Nam; từ đó, những khác biệt về tư tưởng và chiến lược có thể trở thành căn cứ để đánh giá lập trường, độ tin cậy và vị trí của từng cán bộ.

Luận đề trung tâm của chương là: tranh chấp quốc tế tạo ra bối cảnh và ngôn ngữ chính trị; sự lựa chọn đường lối của lãnh đạo Việt Nam đưa những tranh luận ấy vào nội bộ Đảng; còn việc một cá nhân bị quy kết và xử lý phụ thuộc vào những quyết định, cơ chế tổ chức và hành động cụ thể trong nước. Ba quá trình này có liên hệ nhưng không tự động dẫn đến nhau. Vì vậy, không thể dùng bối cảnh Trung–Xô để thay thế việc chứng minh tại sao một người cụ thể bị gọi là “xét lại”, càng không thể dùng nhãn hiệu ấy để mặc nhiên xác nhận cáo buộc “chống Đảng”.

Luận đề này đồng thời xác định vị trí nghiên cứu Lê Đức Thọ. Với tư cách một lãnh đạo cấp cao phụ trách công tác tổ chức, ông nằm tại điểm giao giữa đường lối chính trị và việc đánh giá, bố trí, kỷ luật cán bộ. Vị trí ấy khiến vai trò của ông phải được khảo sát trực tiếp, nhưng không cho phép kết luận trước rằng ông là người khởi xướng, quyết định hoặc chỉ đạo toàn bộ quá trình. Trách nhiệm của ông phải được xác định qua từng quyết định, từng hành động và mức độ ảnh hưởng có thể chứng minh.

Câu hỏi trung tâm

Bằng cách nào, trong giai đoạn từ cuộc chia rẽ Trung–Xô đến các vụ bắt giữ năm 1967, khái niệm “chủ nghĩa xét lại hiện đại” được chuyển từ một phạm trù tranh luận quốc tế thành một tiêu chí đánh giá chính trị và xử lý cán bộ trong Đảng Lao động Việt Nam; và Lê Đức Thọ đã tham gia vào quá trình chuyển hóa ấy ở cấp độ nào?

Câu hỏi này gồm hai vế không thể tách rời.

Vế thứ nhất là câu hỏi về cơ chế lịch sử: bằng những nghị quyết, chỉ thị, cuộc họp, quy trình tổ chức và biện pháp an ninh nào, một bất đồng về đường lối có thể trở thành căn cứ để xem xét hoặc xử lý một cá nhân?

Vế thứ hai là câu hỏi về trách nhiệm: trong từng khâu của quá trình đó, Lê Đức Thọ giữ vai trò gì — tham gia xác lập đường lối, đánh giá cán bộ, đề xuất biện pháp, phê chuẩn quyết định, chỉ đạo thực hiện hay chỉ tham gia ở một phạm vi giới hạn hơn? Câu trả lời phải dựa vào chứng cứ tương ứng với từng loại hành động, không thể suy ra chỉ từ chức vụ.

Bốn câu hỏi triển khai

Thứ nhất, bối cảnh quốc tế đã tác động đến Hà Nội như thế nào? Cần xác định nội dung tranh chấp Trung–Xô, cách hai bên sử dụng thuật ngữ “xét lại”, và những sức ép mà Hà Nội phải xử lý khi vừa cần viện trợ quốc tế vừa theo đuổi mục tiêu chiến tranh và thống nhất đất nước.

Thứ hai, Đảng Lao động Việt Nam đã tiếp nhận và chuyển hóa tranh luận ấy ra sao? Cần làm rõ ý nghĩa của Hội nghị Trung ương 9 tháng 12-1963, các diễn biến tiếp theo và sự thay đổi trong cách vấn đề “xét lại” được sử dụng trong đời sống chính trị nội bộ. Không mặc nhiên coi một nghị quyết về đường lối là bằng chứng rằng các biện pháp xử lý cá nhân đã được quyết định từ trước.

Thứ ba, cơ chế nào nối lập trường tư tưởng với việc xử lý con người? Cần phân biệt đánh giá tư tưởng, kiểm điểm, điều chuyển, kỷ luật, theo dõi, bắt giữ và quản thúc; xác định cơ quan nào tham gia, căn cứ nào được viện dẫn và ai có quyền quyết định ở từng cấp.

Thứ tư, có thể xác định trách nhiệm của Lê Đức Thọ đến đâu? Cần phân biệt trách nhiệm chính trị gắn với cương vị lãnh đạo, trách nhiệm trong công tác tổ chức và trách nhiệm cá nhân đối với từng quyết định cụ thể. Không được lấy trách nhiệm tập thể để xóa nhòa hành động cá nhân, nhưng cũng không được lấy vị trí cao để thay thế chứng cứ về hành động.

Phạm vi và giới hạn của kết luận

Chương XXI chủ yếu giải quyết bối cảnh quốc tế và bước chuyển từ tranh chấp đường lối sang vấn đề chính trị nội bộ. Chương này chưa nhằm phán quyết toàn bộ vụ “Xét lại chống Đảng”, cũng chưa đủ cơ sở để xác định trách nhiệm cuối cùng của Lê Đức Thọ đối với từng vụ bắt giữ.

Kết quả cần đạt là xác lập một chuỗi câu hỏi có thể kiểm chứng: bối cảnh nào tạo ra vấn đề; quyết định nào đưa vấn đề vào nội bộ; cơ chế nào chuyển nó thành việc xử lý cán bộ; và chứng cứ nào xác định vai trò của từng người?

Đảng Lao động Việt Nam xác định lập trường của mình trong điều kiện chiến tranh và quan hệ với các nước xã hội chủ nghĩa.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ