CHƯƠNG 7 - ĐỐI THOẠI VỚI VIỆT NAM QUỐC DÂN ĐẢNG KHỦNG HOẢNG, ĐÀN ÁP VÀ BÀI TOÁN “ĐÁNH HAY CHUẨN BỊ"

CHƯƠNG VII

KHỦNG HOẢNG, ĐÀN ÁP VÀ BÀI TOÁN “ĐÁNH HAY CHUẨN BỊ”

Có những thời điểm lịch sử mà một tổ chức không còn được quyền lựa chọn giữa điều mình muốn và điều mình không muốn. Nó phải lựa chọn giữa những điều đều có giá phải trả.

Sau khi một tổ chức được hình thành, khó khăn lớn nhất không còn là nói về lý tưởng.

Khó khăn là tồn tại.

Một chính đảng muốn đi xa phải biết tuyển người, xây dựng cơ sở, truyền đạt tư tưởng, giữ bí mật, gây dựng lòng tin, đào tạo cán bộ và chuẩn bị cho tương lai.

Nhưng một tổ chức hoạt động bí mật trong một chế độ thuộc địa lại đứng trước một vấn đề khác àng lớn lên, nó càng dễ bị phát hiện. Càng nhiều người tham gia, càng nhiều mắt xích. Càng nhiều mắt xích, càng nhiều nguy cơ bị lộ.

Và khi chính quyền thuộc địa bắt đầu theo dõi, bắt bớ và phá các cơ sở, câu hỏi không còn là “Bao giờ chúng ta đủ mạnh?” mà dần trở thành “Nếu chúng ta cứ chờ đến lúc đủ mạnh, liệu tổ chức có còn tồn tại để hành động hay không?”

Đó là một trong những nghịch lý lớn nhất mà Việt Nam Quốc dân Đảng phải đối mặt trong những năm 1929–1930.

1. Khi tổ chức lớn lên cũng là khi nguy hiểm lớn lên

Từ năm 1927, Việt Nam Quốc dân Đảng tìm cách mở rộng mạng lưới ra ngoài nhóm ban đầu ở Hà Nội. Các nguồn tư liệu lưu trữ của Pháp cho thấy mật thám thuộc địa đã theo dõi hoạt động của tổ chức khá sớm, ghi nhận các cuộc họp, nhân sự, liên lạc và những dự định của đảng. Một tài liệu của Lưu trữ Hải ngoại Pháp còn ghi nhận rằng ngay từ tháng 11 năm 1927, mật thám đã biết đến khả năng một cuộc nổi dậy được dự kiến ở Bắc Ninh; cuộc nổi dậy ấy cuối cùng không xảy ra vì Nguyễn Thái Học cho rằng thời điểm chưa thuận lợi và tổ chức chưa được chuẩn bị đầy đủ.

Vì  nó cho thấy lịch sử của Nguyễn Thái Học và VNQDĐ không phải ngay từ đầu đã là một đường dễ đi thành lập → lập tức khởi nghĩa → Yên Bái.

Giữa những mốc ấy có một quá trình cân nhắc, trì hoãn, tổ chức lực lượng, mở rộng cơ sở và thay đổi chiến lược.

Nó giúp chúng ta nhìn Nguyễn Thái Học bằng một con mắt khác.

Người sau này được nhớ đến như một lãnh tụ khởi nghĩa không nhất thiết ngay từ đầu đã chỉ biết đến khởi nghĩa.

Có lúc ông cho rằng hành động khi chưa chuẩn bị có thể gây tổn hại cho chính tổ chức mà mình đang xây dựng. Tài liệu mật thám Pháp ghi nhận điều đó, dù tất nhiên đây vẫn là nguồn tư liệu của cơ quan thuộc địa và cần được đối chiếu với các nguồn khác.

Người lãnh đạo không chỉ được thử thách khi quyết định hành động. Họ còn được thử thách khi phải quyết định chưa hành động.

2. Năm 1929: một biến cố làm thay đổi bài toán

Ngày 9 tháng 2 năm 1929, Bazin, một nhân vật gắn với hoạt động tuyển mộ lao động cho các đồn điền thuộc địa, bị ám sát tại Hà Nội.

Vụ việc gây chấn động.

Sau đó, chính quyền thuộc địa mở các cuộc truy quét lớn nhằm vào VNQDĐ. Tài liệu lưu trữ Pháp cho thấy đây là một bước ngoặt quan trọng trong việc phá vỡ mạng lưới của tổ chức. Nhiều đảng viên bị bắt, nhiều cơ sở bị đánh phá, trong khi các lãnh đạo chủ chốt phải tìm cách tránh sự truy bắt.

Nhưng cần nói rõ một điều không nên nhìn vụ Bazin chỉ như một sự kiện riêng lẻ. Nó làm thay đổi môi trường tồn tại của VNQDĐ.

Trước đó, thời gian có vẻ đứng về phía tổ chức.

Sau đó, thời gian bắt đầu trở thành sức ép. Cơ sở bị phá, gười liên lạc bị bắt, Nhân sự bị lộ.

Một cuộc họp trở thành cái bẫy, người bị bắt  kéo theo nhiều người khác.

Một tổ chức bí mật càng phát triển nhanh trong điều kiện ấy càng phải trả giá bằng nguy cơ bị xâm nhập và tan vỡ.

Đó là hoàn cảnh khiến câu hỏi “đánh hay chuẩn bị?” trở nên gay gắt.

3. Nếu tiếp tục chuẩn bị, tổ chức có thể còn thời gian không?

Đây là một câu hỏi lịch sử khó.

Và không nên trả lời nó bằng những điều chúng ta đã biết sau này.

Ngày nay, khi nhìn lại Yên Bái, chúng ta biết cuộc khởi nghĩa thất bại.

Nhưng những người đứng trước quyết định năm 1929 không biết tương lai.

Họ không biết chính xác ngày nào sẽ bị bắt. Không biết người nào sẽ phản bội. Không biết phong trào có thể phát triển thêm hay sẽ bị nghiền nát trước khi đủ mạnh.

Họ chỉ nhìn thấy một điều vòng vây đang thu hẹp.

Các tài liệu nghiên cứu và lưu trữ cho thấy sau cuộc đàn áp, VNQDĐ bị tổn thất nghiêm trọng nhưng vẫn cố gắng khôi phục mạng lưới, xây dựng cơ sở quân sự, vận động binh lính và chuẩn bị vũ khí. Một số cơ sở chế tạo bom được tổ chức tại Bắc Ninh, Phú Thọ, Hải Dương; mạng lưới tại Yên Bái và một số địa phương khác cũng được củng cố.

Cho thấy họ không phải hoàn toàn từ bỏ việc chuẩn bị. Nhưng chính quá trình chuẩn bị ấy lại làm xuất hiện một nghịch lý chuẩn bị càng lâu, nguy cơ bị phát hiện càng lớn, càng rộng, càng khó giữ bí mật.

Muốn có lực lượng thì phải tuyển người, có người thì phải liên lạc,  muốn liên lạc thì phải tạo mạng lưới. Mỗi mắt xích của mạng lưới lại là một điểm có thể bị phá.

4. Một thế hệ trẻ đứng trước câu hỏi mà không ai có thể trả lời thay

Hãy thử đặt mình vào tuổi của họ. Không phải để lãng mạn hóa họ. Cũng không phải để phán xét họ từ một thế kỷ sau.

Chỉ để hiểu một con người trẻ tuổi trong một thời đại mà mỗi quyết định có thể phải trả bằng tù đày, lưu đày hoặc cái chết.

Bạn đã cùng những người khác đọc sách vỡ, tranh luận,  tin rằng đất nước không thể mãi như hiện tại.

Bạn đã tìm người, xây dựng tổ chức,  thuyết phục những người khác cùng thực hiện.

Rồi một ngày, những người từng ngồi cạnh mình lần lượt biến mất.

Người bị bắt, cơ sở bị phá, đường dây liên lạc không còn hoạt động. Những người bạn không biết đang ở đâu.

Rồi câu hỏi xuất hiện: Chúng ta còn có thể chờ bao lâu? Đó không còn là một câu hỏi lý luận. Nó là câu hỏi của những người đang nhìn thấy công sức của mình có thể bị xóa khỏi lịch sử.

Chính trong hoàn cảnh ấy, lòng can đảm có thể trở thành một sức mạnh.

Nhưng cũng chính trong hoàn cảnh ấy, lòng can đảm có thể khiến con người đánh giá thấp cái giá của một quyết định.

Đây là nơi lịch sử trở nên đau đớn.

Vì can đảm và thận trọng không phải lúc nào cũng đứng về hai phía đối lập.

Một người có thể rất can đảm nhưng vẫn biết chờ. Một người có thể rất can đảm nhưng cũng có thể hành động quá sớm, và đôi khi, trong một thời đại khắc nghiệt, không có lựa chọn nào hoàn toàn không có giá phải trả.

5. Hội nghị và quyết định đi đến khởi nghĩa

Theo các nguồn tư liệu được công bố, trong năm 1929 lãnh đạo VNQDĐ ngày càng nghiêng về phương án chuẩn bị một cuộc khởi nghĩa lớn. Đại học Quốc gia Hà Nội ghi nhận rằng tại một hội nghị lãnh đạo ngày 1 tháng 7 năm 1929, Nguyễn Thái Học, Nguyễn Khắc Nhu và Phó Đức Chính đi đến quyết định phải gấp rút chuẩn bị cho một cuộc tổng khởi nghĩa trong bối cảnh tổ chức bị truy quét.

Một số nghiên cứu và tư liệu khác cho thấy đến cuối năm 1929, VNQDĐ tiếp tục chuẩn bị cho một cuộc nổi dậy rộng hơn.

Nhưng điều quan trọng ở đây không phải là tìm một câu nói để chứng minh rằng “Họ đúng.” hay “Họ sai.”

Điều quan trọng hơn là hiểu logic bên trong quyết định của họ.

Nếu không hành động, tổ chức có nguy cơ tiếp tục bị phá, còn hành động, lực lượng chưa chắc đã đủ.

Nếu chờ thêm, có thể có thêm thời gian chuẩn bị.

Nhưng cũng có thể không còn tổ chức để chuẩn bị. Đây là bài toán sinh tồn của một phong trào cách mạng bí mật.

Và chính vì vậy, quyết định khởi nghĩa không thể được giải thích chỉ bằng một chữ “nóng vội”.

Nó cần được đặt trong cả chuỗi sự kiện mở rộng tổ chức → bị theo dõi → vụ Bazin → đàn áp → tổn thất → phục hồi → chuẩn bị → tiếp tục bị truy quét → áp lực phải hành động.

Một chuỗi như vậy phức tạp hơn nhiều so với hình ảnh đơn giản về một nhóm thanh niên “bỗng nhiên quyết định nổi dậy”.

6. Nhưng lịch sử cũng buộc chúng ta nhìn vào giới hạn của sự chuẩn bị

Trân trọng lòng can đảm không có nghĩa là bỏ qua những giới hạn thực tế.

Các nguồn nghiên cứu về VNQDĐ đều cho thấy tổ chức đã có những cố gắng đáng kể trong việc xây dựng lực lượng, vận động binh lính, chế tạo vũ khí và mở rộng cơ sở. Nhưng các nguồn cũng cho thấy sự chuẩn bị vẫn chưa tạo được một lực lượng đủ đồng bộ và đủ khả năng phối hợp trên phạm vi rộng.

Đây là điểm mà lịch sử cần được nhìn thẳng.

Một tổ chức có thể có rất nhiều người yêu nước.

Nhưng nhiều người yêu nước chưa tự động tạo thành một lực lượng có tổ chức,có người, có vũ khí, có lòng can đảm, có kế hoạch.

Nhưng vẫn có thể thiếu thông tin đáng tin cậy; chỉ huy thống nhất; khả năng phối hợp giữa các địa phương; hậu cần;cnăng lực bảo mật;khả năng huy động quần chúng; và một chương trình chính trị đủ rõ ràng cho ngày sau khi chế độ cũ bị lật đổ.

Đây chính là ranh giới giữa Dân Khí và Dân Lực.

Dân Khí giúp con người dám bước lên.

Dân Lực quyết định họ có khả năng biến ý chí ấy thành một sức mạnh bền vững hay không.

7. Phản đề: Chuẩn bị không phải lúc nào cũng tốt hơn hành động

Nếu chỉ nhìn từ thất bại Yên Bái, người đời sau rất dễ rơi vào một kết luận đơn giản:

“Họ chưa đủ lực nên không nên hành động.”

Nhưng lịch sử không cho phép chúng ta kết luận dễ dàng như vậy. Bởi chuẩn bị vô hạn cũng có thể trở thành một dạng thất bại.

Một phong trào có thể chuẩn bị mãi. Một thế hệ có thể chờ mãi. Một tổ chức có thể xây dựng lực lượng nhưng không bao giờ tìm được thời điểm mà mọi điều kiện đều hoàn hảo.

Lịch sử không có “thời điểm hoàn hảo”. Vì vậy, bài học không phải là chuẩn bị luôn đúng, hành động luôn sai.

Nhưng hành động phải tương xứng với năng lực mà mình thực sự có.

Và đây là điều VNQDĐ để lại cho người nghiên cứu một câu hỏi lớn làm thế nào biến lòng yêu nước thành năng lực quốc gia, chứ không chỉ thành lòng can đảm của một nhóm người?

8. Từ Dân Khí đến Dân Lực

Ở đây, Hưng Quốc Học có thể bước vào cuộc đối thoại.

Nhưng không phải để đứng trên lịch sử mà phán xét lịch sử.

Mà để hỏi lịch sử một câu hỏi cho hiện tại.

Dân Khí là sức mạnh tinh thần.

Nó giúp một con người không chấp nhận sự nhục nhã, bất công hay mất quyền tự quyết như một điều vĩnh viễn. Nhưng Dân Khí chưa đủ.

Một dân tộc mạnh cần Dân Chí – biết mình muốn đi đâu. Dân Trí – hiểu thế giới và hiểu chính mình. Dân Khí – có lòng can đảm để không khuất phục. Dân Đức – biết tự giới hạn mình bằng trách nhiệm và nguyên tắc. Dân Tài – có người giỏi để giải quyết những vấn đề thực tế.

Và cuối cùng:

Dân Lực – khả năng tổ chức tất cả những nguồn lực ấy thành hành động có hiệu quả.

Nếu Dân Khí là ngọn lửa, thì Dân Lực là khả năng biến ngọn lửa ấy thành năng lượng có ích.

Một dân tộc không thể xây dựng tương lai chỉ bằng những người dám chết.

Nó cần những người dám sống, dám học, dám làm, dám chịu trách nhiệm và đủ năng lực để làm cho việc mình muốn làm trở thành hiện thực.

Đây là một chuyển đổi rất quan trọng.

Bởi một quốc gia trưởng thành không chỉ hỏi:

“Ai dám hy sinh?” mà còn “Chúng ta có đủ năng lực để không phải hy sinh vô ích hay không?”

9. Yên Bái không bắt đầu vào ngày 9 tháng 2 năm 1930

Nếu chỉ nhìn vào ngày 9–10 tháng 2 năm 1930, chúng ta sẽ thấy một cuộc nổi dậy Nhưng nếu nhìn dài hơn, Yên Bái bắt đầu từ rất lâu trước đó.

Nó bắt đầu từ những  sách vở, báo chí .

Từ Nam Đồng thư xã. Từ những cuộc tranh luận của thanh niên. Từ Nguyễn Thái Học và những người cùng chí hướng.vTừ việc đọc Tôn Trung Sơn.

Từ những cuộc tìm kiếm con đường cứu nước. Từ quá trình xây dựng tổ chức. Từ những cơ sở ở các địa phương. Từ sự đàn áp. Từ nỗi lo tổ chức bị phá tan. Từ một thế hệ thanh niên cảm thấy thời gian của mình đang ngắn lại.

Và cuối cùng, từ một quyết định không chờ thêm nữa.

Đêm 9, rạng sáng 10 tháng 2 năm 1930, các cuộc nổi dậy diễn ra tại nhiều địa điểm ở Bắc Kỳ, trong đó Yên Bái là điểm nổi bật nhất. Tại Yên Bái, nghĩa quân chiếm được một phần đồn binh và kiểm soát tỉnh lỵ trong thời gian ngắn trước khi lực lượng Pháp phản công. Các cuộc nổi dậy ở Sơn Tây, Phú Thọ và những nơi khác không tạo được sự phối hợp cần thiết; sau đó VNQDĐ tiếp tục tổ chức một số hoạt động ở miền xuôi trong các ngày 14–15 tháng 2.

Cuộc khởi nghĩa thất bại.

Nhưng lịch sử của những con người ấy chưa kết thúc ở đó.

Nó chuyển sang một chương khác:

những người đã chọn con đường ấy sẽ phải trả giá như thế nào?

10. Người mở đường không nhất thiết là người đi đến đích

Người đời sau có một lợi thế mà người trong lịch sử không có chúng ta biết kết quả. Họ thì không.

Họ bước vào đêm ấy mà không biết sáng hôm sau sẽ thế nào.

Có người tin rằng phong trào có thể lan rộng.

Có người có thể hiểu rằng mình đang bước vào một cuộc chiến mà cơ hội thắng rất mong manh. Nhưng dù mỗi người có một nhận thức khác nhau, họ đều đứng trước một lựa chọn mà chúng ta hôm nay không thể giản lược thành một câu chuyện đơn màu.

Có những người đã chọn hành động, người đã hy sinh, người bị bắt, người sau này tiếp tục con đường của mình và có những người tên tuổi gần như biến mất khỏi ký ức phổ thông.

Nhưng nếu nhìn họ như những con người trẻ của một thời đại, ta sẽ thấy một điều vượt lên trên kết quả của một cuộc khởi nghĩa họ đã phá vỡ sự cam chịu.

Một thế hệ có thể thất bại trong việc đạt tới mục tiêu chính trị của mình nhưng vẫn tạo ra một thay đổi trong tinh thần của xã hội.

Họ đã chứng minh rằng có những người Việt trẻ tuổi sẵn sàng đặt câu hỏi về một trật tự tưởng như không thể thay đổi.

Và đôi khi, trong lịch sử, chính câu hỏi ấy là điểm khởi đầu của một con đường rất dài.

11. Một câu hỏi cho tuổi trẻ hôm nay

Không nên dùng tuổi trẻ của năm 1927 để kết án tuổi trẻ của năm 2026.

Hai thời đại khác nhau.

Một bên sống dưới chế độ thuộc địa.

Một bên sống trong một thế giới của Internet, AI, kinh tế toàn cầu, giáo dục đại chúng, cơ hội nghề nghiệp rộng lớn và vô số lựa chọn cá nhân.

Không phải thế hệ hôm nay phải sống giống thế hệ trước.

Không phải thanh niên hôm nay phải hy sinh theo cách của thanh niên một thế kỷ trước.

Nhưng lịch sử vẫn có thể đặt ra một câu hỏi:

Các bạn đang dành những năm tháng đẹp nhất của mình cho điều gì?

Không phải ai cũng cần làm chính trị,  cần hoạt động xã hội,  cần trở thành một nhà tư tưởng. 

Một người kỹ sư giỏi có thể đóng góp cho đất nước. Một bác sĩ giỏi có thể đóng góp. Một doanh nhân trung thực có thể đóng góp.Một nhà khoa học có thể đóng góp. 

Một công dân bình thường biết tôn trọng pháp luật, làm tốt công việc và không quay lưng với cộng đồng cũng đang góp phần xây dựng quốc gia.

Quan trọng không phải là tất cả phải đi cùng một con đường, mà là   mỗi thế hệ có biết mình muốn để lại điều gì sau khi những năm tháng đẹp nhất của mình đi qua hay không.

Thời đại nào cũng có những thử thách riêng. Không phải thế hệ nào cũng phải cầm súng. Nhưng thế hệ nào cũng phải cầm lấy trách nhiệm của mình.

12. Quy luật vận hành của chương

Từ câu chuyện VNQDĐ, có thể rút ra một quy luật không chỉ dành cho chính trị.

Lý tưởng tạo ra hướng đi.

Tổ chức biến lý tưởng thành khả năng hành động.

Năng lực quyết định khả năng biến hành động thành kết quả. Vì vậy Ý chí chưa phải sức mạnh. Ý chí được tổ chức mới bắt đầu trở thành sức mạnh. Ý chí được tổ chức cùng tri thức, kỷ luật và năng lực mới có thể tạo thành sức mạnh bền vững.

VNQDĐ cho thấy một mặt rất đẹp của tuổi trẻ dám tin rằng đất nước có thể khác đi.

Nhưng lịch sử cũng cho thấy mặt đau đớn của chính niềm tin ấy: nếu lòng can đảm không đi cùng năng lực tổ chức, chuẩn bị và khả năng huy động xã hội, sự hy sinh có thể rất lớn trong khi kết quả chính trị rất hạn chế.

Đó không phải là lời phủ nhận những người đã hy sinh.

Ngược lại, là cách thế hệ sau trân trọng sự hy sinh bằng cách học thật kỹ từ nó.

Người trước mở đường. Người sau mở rộng đường.

Và người sau nữa phải biết xây một con đường tốt hơn.

Bởi nếu mỗi thế hệ chỉ lặp lại sự hy sinh của thế hệ trước mà không nâng cao năng lực của mình, thì lịch sử sẽ chỉ có thêm những người anh hùng.

Còn đất nước chưa chắc đã mạnh hơn.

Một dân tộc trưởng thành không chỉ tưởng nhớ những người đã hy sinh. Dân tộc ấy phải biến sự hy sinh của họ thành vốn sống cho tương lai.

Câu hỏi lớn nhất sau Yên Bái không chỉ là “Vì sao cuộc khởi nghĩa thất bại?” Mà còn là “Sau khi một thế hệ đã dám đứng lên, thế hệ sau phải học được điều gì để lòng can đảm ấy không trở thành một ký ức đẹp nhưng vô ích?”

Câu hỏi ấy sẽ dẫn chúng ta đến chương tiếp theo:

những ngày cuối cùng của Nguyễn Thái Học, những người đồng hành với ông, và sự lựa chọn của họ giữa sống, chạy trốn, đầu hàng và chết.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI VNQDĐ