CHƯƠNG 13 - VIỆT HIẾN 2050 -ĐA DẠNG NHƯNG KHÔNG MẤT CĂN TÍNH

CHƯƠNG 13

ĐA DẠNG NHƯNG KHÔNG MẤT CĂN TÍNH

1. Bài toán của một cộng đồng toàn cầu

Một cộng đồng nhỏ, sống trong một không gian tương đối đồng nhất, có thể dễ dàng duy trì những chuẩn mực giống nhau.

Nhưng Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu mà Việt Hiến hướng tới sẽ không như vậy.

Đó là một cộng đồng trải qua nhiều thế hệ, sống tại nhiều quốc gia, sử dụng nhiều ngôn ngữ, mang nhiều quốc tịch, theo nhiều tôn giáo, có nhiều nghề nghiệp, nhiều điều kiện kinh tế, nhiều kinh nghiệm lịch sử và nhiều quan điểm khác nhau.

Một người Việt sống tại Việt Nam khác một người Việt sinh ra tại Hoa Kỳ.

Một người Việt thế hệ thứ nhất khác một người Việt thế hệ thứ tư.

Một gia đình Việt–Nhật khác một gia đình Việt–Đức.

Một người giữ tiếng Việt như ngôn ngữ chính khác một người chỉ còn vài ký ức tiếng Việt từ ông bà.

Một người theo Phật giáo có thể khác một người Công giáo.

Một người có thể rất quan tâm đến lịch sử Việt Nam; người khác có thể không quan tâm đến chính trị.

Một người có thể nhận mình là người Việt; người khác, dù có nguồn gốc Việt Nam, có thể không muốn nhận căn tính ấy.

Tất cả những trường hợp đó đều có thể xuất hiện trong không gian của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Vì vậy, câu hỏi căn bản không phải:

Làm thế nào để tất cả người Việt trở nên giống nhau?

Mà là:

Làm thế nào để những con người khác nhau có thể cùng tồn tại, cùng hợp tác và cùng phát triển mà không đánh mất nền tảng Việt của cộng đồng?

Đây là bài toán của Chương 13.

2. Đa dạng không phải là sự suy yếu

Một cộng đồng đa dạng không nhất thiết là một cộng đồng yếu.

Ngược lại, nếu được tổ chức bằng những nguyên tắc chung, đa dạng có thể trở thành một nguồn lực rất lớn.

Khác biệt về thế hệ tạo ra kinh nghiệm khác nhau.

Khác biệt về quốc gia cư trú tạo ra những hiểu biết khác nhau về xã hội và thị trường.

Khác biệt về nghề nghiệp tạo ra những năng lực bổ sung.

Khác biệt về ngôn ngữ mở rộng khả năng kết nối.

Khác biệt về văn hóa làm tăng khả năng thích ứng.

Khác biệt về quan điểm tạo ra phản biện.

Khác biệt về chuyên môn tạo ra sáng kiến.

Vì vậy:

Đa dạng không phải điều cộng đồng phải chịu đựng. Đa dạng phải trở thành một trong những nguồn lực để cộng đồng phát triển.

Nhưng đa dạng chỉ trở thành sức mạnh khi nó được đặt trên một nền tảng chung.

Nếu không có nền tảng chung:

Đa dạng → phân mảnh.

Nếu áp đặt sự giống nhau:

Đồng nhất → mất tự do → mất sáng tạo.

Việt Hiến phải tìm con đường ở giữa:

Không đồng nhất cưỡng ép. Không đa dạng vô nguyên tắc.

3. Định nghĩa đa dạng trong Việt Hiến

Trong Việt Hiến, đa dạng là sự cùng tồn tại của những khác biệt chính đáng về:

căn tính;

thế hệ;

nơi cư trú;

quốc tịch;

ngôn ngữ;

tôn giáo;

nghề nghiệp;

hoàn cảnh sống;

năng lực;

kinh nghiệm;

văn hóa;

quan điểm;

cách thức tham gia cộng đồng.

Những khác biệt đó không tự thân làm mất:

phẩm giá;

quyền con người;

quyền tự do;

quyền được tôn trọng;

cơ hội phát triển;

quyền tham gia hợp pháp.

Nhưng cần xác định một giới hạn quan trọng:

Không phải mọi hành vi đều trở thành chính đáng chỉ vì được gọi là “khác biệt”.

Một người có quyền có quan điểm khác.

Nhưng không có quyền dùng quan điểm đó để cưỡng ép người khác.

Một tổ chức có quyền giữ bản sắc riêng.

Nhưng không có quyền gian lận hoặc chiếm đoạt tài sản cộng đồng.

Một nhóm có quyền bảo vệ văn hóa của mình.

Nhưng không có quyền dùng văn hóa làm lý do xâm phạm quyền con người.

Một cá nhân có quyền khác biệt.

Nhưng không có quyền dùng sự khác biệt để biện minh cho bạo lực, gian lận, tham nhũng hoặc xâm phạm quyền của người khác.

Do đó:

Đa dạng được bảo vệ; hành vi xâm phạm người khác không được bảo vệ nhân danh đa dạng.

Đây cũng phù hợp với nguyên tắc của UNESCO rằng bảo vệ đa dạng văn hóa phải gắn với phẩm giá, quyền con người và các quyền tự do cơ bản; không thể viện dẫn đa dạng văn hóa để xâm phạm quyền con người.

4. Căn tính của cộng đồng và căn tính của cá nhân

Đây là một phân biệt có tính nền tảng.

Cộng đồng có căn tính.

Cá nhân có quyền tự xác định căn tính của mình.

Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu mang một căn tính Việt Nam được hình thành từ:

lịch sử;

ký ức;

văn hóa;

tiếng Việt;

truyền thống;

di sản;

những mối liên hệ gia đình;

những giá trị được cộng đồng lựa chọn gìn giữ.

Nhưng điều đó không có nghĩa mỗi cá nhân phải biểu hiện căn tính Việt theo cùng một cách.

Vì vậy:

Việt Hiến bảo tồn căn tính Việt của cộng đồng mà không áp đặt một căn tính Việt duy nhất lên mỗi cá nhân.

Một người có thể gắn bó sâu với văn hóa Việt.

Một người khác chỉ giữ một phần.

Một người khác có nhiều căn tính.

Một người khác không muốn nhận căn tính Việt.

Tất cả những lựa chọn đó phải được nhìn nhận trong khuôn khổ tự do của con người.

Đây là điểm Việt Hiến cần học từ nguyên tắc tự nhận diện trong pháp luật và chính sách về quyền của các nhóm thiểu số: cá nhân có quyền tự quyết định mình có muốn được nhận diện thuộc một cộng đồng nhất định hay không; việc lựa chọn ấy không được trở thành lý do để gây bất lợi cho họ.

5. Căn tính là nền tảng, không phải chiếc khuôn

Căn tính sống không phải một chiếc khuôn đúc con người.

Nếu căn tính quá chặt, thế hệ sau sẽ cảm thấy căn tính là một nghĩa vụ.

Nếu căn tính quá lỏng, cộng đồng có nguy cơ mất ký ức và phương hướng.

Vì vậy:

Căn tính phải là nền tảng, không phải chiếc khuôn.

Nền tảng cho phép xây dựng.

Chiếc khuôn buộc mọi người phải giống nhau.

Một người có thể giữ:

tiếng Việt;

món ăn Việt;

Tết;

ký ức gia đình;

tên Việt;

văn học Việt;

nhưng đồng thời:

học bằng tiếng Anh;

làm việc trong môi trường quốc tế;

tiếp nhận nghệ thuật thế giới;

sống theo những chuẩn mực xã hội mới;

có thêm một hoặc nhiều căn tính văn hóa.

Điều đó không nhất thiết là mất gốc.

Đó có thể là:

căn tính đang phát triển.

6. Nhiều cách sống Việt

Việt Hiến không nên quy định:

Người Việt phải ăn mặc như thế nào.

Phải nói tiếng Việt như thế nào.

Phải theo tôn giáo nào.

Phải có quan điểm lịch sử nào.

Phải có chính kiến chính trị nào.

Phải sống ở đâu.

Phải làm nghề gì.

Những điều ấy không phải điều kiện để một con người có phẩm giá.

Căn tính có thể được thể hiện bằng:

ngôn ngữ;

gia đình;

văn hóa;

ký ức;

giáo dục;

lễ hội;

nghệ thuật;

nghiên cứu;

nghề nghiệp;

đóng góp xã hội;

quan hệ cộng đồng;

hoặc đơn giản là một mối liên hệ tình cảm với nguồn cội.

Không có một “bộ đồng phục văn hóa” bắt buộc.

Do đó:

Một căn tính Việt mạnh không phải là một căn tính giống nhau ở mọi người; đó là một căn tính đủ rộng để nhiều thế hệ cùng tìm thấy mình trong đó.

7. Đồng Bào không có nghĩa là đồng ý

Nguyên tắc của Chương 1 phải được giữ nguyên:

Đồng Bào không có nghĩa là đồng ý.

Hai người có thể cùng nhận mình là người Việt nhưng:

khác tôn giáo;

khác cách nhìn lịch sử;

khác quan điểm chính trị;

khác quan điểm kinh tế;

khác cách sống;

khác cách nhìn về tương lai.

Họ vẫn có thể là Đồng Bào.

Bởi:

Đồng Bào là quan hệ cội nguồn và liên đới; không phải sự đồng thuận tư tưởng.

Nếu biến Đồng Bào thành đồng ý, cộng đồng sẽ dần trở thành một cộng đồng ý thức hệ.

Nếu biến căn tính thành lòng trung thành chính trị, Việt Hiến sẽ mất nguyên tắc tự do đã được xác lập ở các chương trước.

Vì vậy:

Không được dùng căn tính để đòi hỏi sự phục tùng chính kiến.

8. Trung lập về tôn giáo, chính kiến và cách giải thích lịch sử

Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu không xác lập:

một tôn giáo chính thức;

một hệ tư tưởng chính thức;

một chính kiến chính thức;

một cách giải thích lịch sử duy nhất;

làm điều kiện để thuộc về cộng đồng.

Việt Hiến có nguyên tắc, nhưng không có một hệ tư tưởng chính trị bắt buộc.

Phẩm giá.

Tự do.

Bình đẳng.

Pháp quyền.

Minh bạch.

Trách nhiệm.

Tôn trọng quyền của người khác.

Đó là những nguyên tắc nền tảng.

Còn việc một người thiên về:

bảo thủ hay cấp tiến;

tự do hay cộng đồng;

thị trường hay nhà nước;

quan điểm lịch sử này hay quan điểm lịch sử khác;

không tự động quyết định họ có phải là Đồng Bào hay có được tôn trọng hay không.

Một cộng đồng trưởng thành không cần một “chính kiến chính thức”.

Nó cần:

một luật chơi chung cho những người có chính kiến khác nhau.

9. Tôn giáo không phải điều kiện của căn tính

Lịch sử Việt Nam đã trải qua nhiều truyền thống tôn giáo và tinh thần.

Có:

tín ngưỡng dân gian;

Phật giáo;

Nho giáo;

Đạo giáo;

Công giáo;

Tin Lành;

Cao Đài;

Hòa Hảo;

các truyền thống tôn giáo và tinh thần khác;

cũng có những người không theo tôn giáo nào.

Việt Hiến không lựa chọn một tôn giáo làm điều kiện để thuộc về cộng đồng.

Nguyên tắc:

Căn tính Việt không phải căn tính tôn giáo.

Một người có thể vừa là người Việt vừa theo một tôn giáo.

Một người khác có thể là người Việt và không theo tôn giáo nào.

Cả hai đều có phẩm giá như nhau.

Bảo vệ căn tính cộng đồng không được biến thành việc áp đặt tín ngưỡng.

10. Tiếng Việt: tài sản văn hóa và cây cầu liên thế hệ

Tiếng Việt có vị trí đặc biệt.

Nó là:

ngôn ngữ của gia đình;

ngôn ngữ của ký ức;

ngôn ngữ của văn học;

ngôn ngữ của nhiều thế hệ;

phương tiện truyền tải văn hóa.

Vì vậy, Việt Hiến phải khuyến khích:

học tiếng Việt;

dạy tiếng Việt;

sáng tác bằng tiếng Việt;

nghiên cứu tiếng Việt;

chuyển giao tiếng Việt cho thế hệ sau;

sử dụng công nghệ để đưa tiếng Việt vào đời sống toàn cầu.

Nhưng tiếng Việt không phải một chiếc cổng kiểm tra căn tính.

Một người Việt thế hệ thứ ba có thể nói tiếng Việt không tốt.

Một người thế hệ thứ tư có thể chỉ hiểu một số câu từ ông bà.

Điều đó không làm họ mất phẩm giá.

Do đó:

Tiếng Việt là tài sản văn hóa chung và là cây cầu kết nối, nhưng không phải điều kiện duy nhất để xác định một con người là “đủ Việt”.

Nguyên tắc này phù hợp với cách tiếp cận của Hội đồng châu Âu, theo đó việc hưởng các quyền liên quan đến văn hóa và ngôn ngữ không nên bị phụ thuộc một cách máy móc vào mức độ thành thạo ngôn ngữ của một người.

Vì vậy:

Không dùng tiếng Việt để loại người; dùng tiếng Việt để kết nối người.

11. Nhiều thế hệ — nhiều cách tiếp nhận cội nguồn

Thế hệ thứ nhất thường mang ký ức trực tiếp.

Thế hệ thứ hai mang ký ức gia đình.

Thế hệ thứ ba có thể tiếp nhận cội nguồn qua câu chuyện của ông bà.

Thế hệ thứ tư có thể tìm lại nguồn gốc qua:

gia phả;

tên họ;

ảnh gia đình;

món ăn;

âm nhạc;

văn học;

lịch sử;

cộng đồng;

internet;

giáo dục.

Nhưng mức độ gắn bó của mỗi người khác nhau.

Có người rất sâu.

Có người vừa phải.

Có người gần như không có.

Có người muốn tìm lại.

Có người không muốn tiếp nhận.

Việt Hiến không nên tuyên bố:

“Thế hệ thứ tư thì không còn Việt.”

Nhưng cũng không nên tuyên bố:

“Có tổ tiên Việt thì bắt buộc phải nhận mình là người Việt.”

Cả hai đều là cách cưỡng ép căn tính.

Nguồn gốc có thể được thừa hưởng; căn tính phải được tôn trọng như một lựa chọn của con người.

12. Nhiều căn tính có thể cùng tồn tại

Một người có cha Việt Nam và mẹ Nhật Bản không phải là một phép tính phần trăm.

Một người có ông bà Việt Nam và cha mẹ Pháp cũng không cần phải tính:

25% Việt + 75% Pháp.

Con người không phải bảng thống kê huyết thống.

Một người có thể đồng thời mang nhiều lớp căn tính:

Việt — Pháp — châu Âu — nhà khoa học — người Paris.

Một căn tính không nhất thiết xóa căn tính khác.

Hội đồng châu Âu cũng ghi nhận nguyên tắc tự nhận diện có thể bao gồm nhiều sự gắn bó đồng thời, và một người không nhất thiết phải lựa chọn giữa việc bảo tồn căn tính của mình và tham gia đời sống rộng lớn hơn.

Vì vậy:

Một con người có thể có nhiều lớp căn tính mà không cần phủ nhận nhau.

Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng đối với thế hệ thứ hai, thứ ba và thứ tư.

13. Không có “độ thuần Việt”

Việt Hiến phải bác bỏ tận gốc việc dùng khái niệm:

“độ thuần Việt”

để xếp hạng con người.

Không có:

người Việt hạng nhất;

người Việt hạng hai;

người Việt “thuần”;

người Việt “lai” có phẩm giá thấp hơn;

người Việt ít Việt hơn vì sống ở nước ngoài;

người Việt nhiều Việt hơn vì đóng góp nhiều tiền.

Không dùng:

tỷ lệ huyết thống;

màu da;

ngoại hình;

nơi sinh;

quốc tịch;

khả năng nói tiếng Việt;

tôn giáo;

quan điểm chính trị;

tài sản;

để phân tầng phẩm giá.

Nguyên tắc này nối trực tiếp với Chương 6:

Thành tích tạo danh dự; không tạo đẳng cấp con người.

14. Quyền không bị đồng hóa

Có hai hình thức cưỡng ép căn tính cần tránh.

Thứ nhất: cưỡng ép từ bỏ

Một người Việt không nên phải từ bỏ căn tính của mình để được hội nhập vào xã hội sở tại.

Thứ hai: cưỡng ép tiếp nhận

Một người có nguồn gốc Việt Nam không nên bị cộng đồng ép phải nhận mình là người Việt nếu họ không muốn.

Vì vậy:

Hội nhập không được đòi hỏi tự phủ nhận.

Và:

Bảo tồn không được đòi hỏi tự cưỡng ép.

Đây là hai mặt của cùng một nguyên tắc:

Tự do căn tính.

15. Đa dạng không tạo đặc quyền

Bảo vệ đa dạng không có nghĩa tạo đặc quyền cho bất kỳ nhóm nào.

Không vì là nhóm đông mà được quyền áp đặt.

Không vì là nhóm ít mà được miễn trách nhiệm.

Không vì là thế hệ đầu tiên mà có quyền vĩnh viễn.

Không vì giàu có mà có nhiều quyền hơn.

Không vì có nguồn gốc lâu đời mà có quyền quyết định căn tính của người khác.

Không vì giữ một truyền thống nào đó mà được đứng trên Việt Hiến.

Do đó:

Bình đẳng bảo vệ con người.

Đa dạng bảo vệ khác biệt.

Pháp quyền giới hạn quyền lực của mọi nhóm.

16. Đa số và số ít

Trong đời sống cộng đồng sẽ luôn xuất hiện những nhóm đông và nhóm ít.

Nhưng số lượng không quyết định phẩm giá.

Một quyết định có thể được thông qua bởi đa số.

Nhưng đa số không được dùng quyền đó để:

phủ nhận quyền căn bản;

hạ thấp phẩm giá;

cấm một tôn giáo;

cấm một nhóm ngôn ngữ;

buộc người khác phải đồng ý;

loại một nhóm khỏi cộng đồng chỉ vì họ khác quan điểm;

trao độc quyền cho một tổ chức.

Ngược lại, việc một nhóm ít người được bảo vệ cũng không tạo cho nhóm đó quyền:

áp đặt lên toàn cộng đồng;

miễn trách nhiệm;

chiếm quyền;

kiểm soát tài sản;

phủ quyết mọi quyết định.

Nguyên tắc phải là:

Số đông có quyền quyết định trong phạm vi thẩm quyền; số ít có quyền được tôn trọng và bảo vệ quyền căn bản.

Và:

Không đa số hay thiểu số nào đứng trên Việt Hiến.

17. Một cộng đồng — nhiều tổ chức

Chương 8 đã xác lập:

Cộng đồng rộng hơn mọi tổ chức.

Điều này đặc biệt quan trọng trong Chương 13.

Cộng đồng có thể bao gồm:

hội doanh nghiệp;

hội khoa học;

hội nghề nghiệp;

hội sinh viên;

tổ chức văn hóa;

tổ chức thiện nguyện;

mạng lưới công nghệ;

nhóm nghiên cứu;

quỹ;

doanh nghiệp;

tổ chức giáo dục;

hội đồng hương;

các mạng lưới chuyên môn.

Không tổ chức nào cần giống tổ chức khác.

Không tổ chức nào có quyền tự nhận:

“Chúng tôi là cộng đồng.”

Một tổ chức chỉ là một phần của hệ sinh thái.

Một nền tảng — nhiều tổ chức.

Một cộng đồng — nhiều tiếng nói.

Một mạng lưới — nhiều con đường.

18. Đa dạng phải tạo thành năng lực

Đây là điểm đặc biệt quan trọng đối với triết lý Việt Hiến.

Đa dạng không chỉ để chúng ta “sống chung”.

Đa dạng phải làm cho cộng đồng mạnh hơn.

Người Việt ở Mỹ có thể hiểu thị trường Mỹ.

Người Việt ở Đức có thể hiểu công nghiệp Đức.

Người Việt ở Nhật có thể hiểu công nghệ Nhật.

Người Việt ở Singapore có thể hiểu tài chính và logistics khu vực.

Nhà khoa học mang tri thức.

Doanh nhân mang thị trường.

Kỹ sư mang công nghệ.

Nhà đầu tư mang vốn.

Luật gia mang kiến thức pháp lý.

Giáo viên mang năng lực đào tạo.

Nghệ sĩ mang sức mạnh văn hóa.

Người trẻ mang năng lượng và công nghệ.

Người cao tuổi mang kinh nghiệm.

Khác biệt khi đứng riêng có thể chỉ là khác biệt.

Nhưng khi kết nối:

Khác biệt → bổ sung → hợp tác → năng lực chung.

Đó mới là mục tiêu của cộng đồng.

19. Đa dạng và thế hệ

Cộng đồng không thể chỉ thuộc về thế hệ trước.

Nhưng cũng không thể xem kinh nghiệm của thế hệ trước là lỗi thời.

Thế hệ trước mang:

ký ức;

kinh nghiệm;

câu chuyện gia đình;

lịch sử;

bài học.

Thế hệ hiện tại mang:

năng lực hội nhập;

kinh doanh;

chuyên môn;

quản trị.

Thế hệ trẻ mang:

công nghệ;

tư duy mới;

ngôn ngữ quốc tế;

khả năng kết nối.

Một cộng đồng tốt phải tạo thành chuỗi:

Ký ức → Tri thức → Năng lực → Sáng tạo → Tương lai.

Không để thế hệ trước độc quyền tương lai.

Không để thế hệ sau phủ nhận quá khứ.

20. Căn tính không chống lại hội nhập

Một trong những sai lầm lớn nhất là đồng nhất:

hội nhập = hòa tan.

Hội nhập không nhất thiết là từ bỏ căn tính.

Một người Việt có thể trở thành:

giáo sư;

bác sĩ;

kỹ sư;

luật sư;

doanh nhân;

nhà khoa học;

nghệ sĩ;

nhà quản lý;

nghị sĩ;

thị trưởng;

trong xã hội sở tại.

Nếu họ làm tốt công việc và giữ một mối liên hệ tự nguyện với cộng đồng, họ không làm cộng đồng yếu đi.

Họ có thể trở thành cầu nối.

Vì vậy:

Cộng đồng không giữ người Việt lại trong cộng đồng; cộng đồng giúp người Việt bước ra thế giới.

21. Căn tính để đi vào dòng chính

Mục tiêu cuối cùng của căn tính không phải dựng một bức tường.

Mục tiêu là tạo một điểm tựa.

Một người biết mình là ai có thể bước vào thế giới với sự tự tin lớn hơn.

Một người không cần phủ nhận nguồn gốc để được chấp nhận.

Một người không cần coi thường người khác để tự hào về mình.

Đó là:

tự tin mà không kiêu ngạo;

hội nhập mà không hòa tan;

bảo tồn mà không khép kín.

Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu phải đo sức mạnh của mình không chỉ bằng số người tham gia, mà bằng số người Việt:

học giỏi;

làm việc tốt;

xây dựng doanh nghiệp;

tạo ra khoa học;

sáng tạo công nghệ;

tham gia xã hội;

trở thành nhà lãnh đạo;

đóng góp cho quốc gia sở tại;

kết nối được với quê hương.

22. Hồ sơ tình huống I — Người Việt thế hệ thứ ba

Một cô gái sinh tại Canada.

Ông bà là người Việt.

Cô nói tiếng Anh tốt hơn tiếng Việt.

Cô học đại học Canada.

Sau đó trở thành kỹ sư AI.

Cô không biết nhiều lịch sử Việt Nam.

Nếu cộng đồng nói:

“Em không nói tiếng Việt đủ tốt.”

cánh cửa sẽ đóng lại.

Nếu cộng đồng nói:

“Muốn là người Việt thì em phải từ bỏ căn tính Canada.”

cánh cửa cũng đóng lại.

Cách tiếp cận của Việt Hiến phải là:

“Nếu em muốn tìm hiểu và kết nối với nguồn gốc Việt, cộng đồng có một không gian dành cho em.”

Cô có thể mang:

năng lực AI + kinh nghiệm Canada + nguồn gốc gia đình Việt + mạng lưới Việt toàn cầu

vào những dự án mới.

Đó là lúc căn tính trở thành năng lực.

Bài học

Không để khoảng cách thế hệ biến thành khoảng cách cộng đồng.

23. Hồ sơ tình huống II — Gia đình đa văn hóa

Một người cha Việt Nam.

Một người mẹ Nhật Bản.

Con sinh tại Tokyo.

Đứa trẻ nói tiếng Nhật tốt hơn tiếng Việt.

Gia đình có:

Tết Việt;

lễ hội Nhật;

hai ngôn ngữ;

hai truyền thống.

Việt Hiến không cần bắt đứa trẻ phải lựa chọn:

Việt hay Nhật.

Nó có thể là:

Việt — Nhật.

Hoặc một căn tính khác mà chính nó lựa chọn khi trưởng thành.

Điều quan trọng không phải:

“Bao nhiêu phần trăm Việt?”

mà là:

“Con người ấy muốn giữ gì từ những nguồn cội của mình và xây dựng tương lai ra sao?”

Bài học

Căn tính không phải phép tính huyết thống.

24. Hồ sơ tình huống III — Người bạn quốc tế

Một giáo sư người Pháp nghiên cứu văn học Việt Nam nhiều thập niên.

Ông không có nguồn gốc Việt.

Ông học tiếng Việt.

Ông dịch văn học Việt.

Ông đào tạo sinh viên nghiên cứu Việt Nam.

Ông hợp tác với các trường đại học Việt Nam.

Ông có thể là:

Bạn hữu của Việt Nam.

Có thể trở thành:

Thành viên liên kết.

Có thể tham gia:

Mạng lưới học thuật.

Có thể chủ trì:

một dự án nghiên cứu.

Nhưng không cần gọi ông là:

“người Việt.”

Đó chính là sự tôn trọng cả con người lẫn căn tính.

Bài học

Mở cửa với năng lực và thiện chí mà không xóa bỏ ranh giới căn tính.

25. Hồ sơ tình huống IV — Người có nguồn gốc Việt nhưng không muốn nhận căn tính Việt

Một người sinh ra trong gia đình Việt.

Cha mẹ muốn con giữ truyền thống.

Nhưng khi trưởng thành, người đó nói:

“Tôi không muốn nhận mình là người Việt.”

Việt Hiến phải tôn trọng lựa chọn đó.

Không:

gây áp lực;

xúc phạm;

cưỡng ép;

gọi họ là phản bội;

dùng tài sản cộng đồng để gây sức ép;

buộc họ tham gia.

Cánh cửa vẫn có thể mở:

“Nếu một ngày bạn muốn tìm hiểu lại nguồn cội, cộng đồng vẫn sẵn sàng đón bạn.”

Đó không phải sự yếu đuối.

Đó là:

sự tôn trọng tự do căn tính.

26. Phản đề thứ nhất: Nếu căn tính quá mở thì có còn căn tính không?

Có.

Bởi một căn tính không cần một hàng rào tuyệt đối để tồn tại.

Một ngôn ngữ có thể tiếp nhận từ mới mà không mất ngôn ngữ.

Một nền văn hóa có thể tiếp nhận nghệ thuật thế giới mà không mất bản sắc.

Một cộng đồng có thể có bạn bè quốc tế mà vẫn là cộng đồng Việt.

Câu hỏi quan trọng là:

Cộng đồng còn biết mình muốn gìn giữ điều gì hay không?

Nếu còn:

ký ức;

ngôn ngữ;

văn hóa;

lịch sử;

giá trị;

sự liên đới;

thì căn tính vẫn tồn tại.

27. Phản đề thứ hai: Nếu giữ căn tính quá mạnh thì có trở thành khép kín?

Có thể.

Căn tính trở thành nguy hiểm khi biến thành:

tiêu chuẩn huyết thống;

quyền lực;

độc quyền;

lòng tự tôn cực đoan;

sự khinh thường người ngoài;

áp đặt văn hóa;

kiểm soát chính kiến.

Việt Hiến phải ngăn điều đó bằng một nguyên tắc:

Căn tính không tạo đặc quyền.

Cội nguồn không tạo quyền thống trị.

Lòng tự hào không tạo quyền hạ thấp người khác.

28. Phản đề thứ ba: Nếu mọi người đều khác nhau thì lấy gì để đoàn kết?

Câu trả lời là:

Những nguyên tắc chung.

Không cần:

cùng tôn giáo;

cùng chính kiến;

cùng nghề nghiệp;

cùng quốc tịch;

cùng thế hệ.

Nhưng cần cùng tôn trọng:

phẩm giá;

tự do;

bình đẳng;

pháp quyền;

minh bạch;

trách nhiệm;

quyền của người khác.

Đó là:

đoàn kết bằng nguyên tắc.

Không phải:

đoàn kết bằng đồng nhất.

29. Phản đề thứ tư: Đa dạng có thể bị lợi dụng để phá vỡ cộng đồng?

Có.

Nhưng câu trả lời không phải là kiểm soát căn tính của con người.

Câu trả lời phải là:

kiểm soát hành vi bằng pháp quyền.

Người có quan điểm khác không phải là người phá hoại.

Người thuộc một nhóm khác không phải là nguy cơ.

Người phản biện không phải là kẻ thù.

Nhưng:

gian lận;

giả danh;

thao túng;

mua chuộc;

phá hoại;

chiếm đoạt;

xâm nhập dữ liệu;

cưỡng ép;

thì phải chịu cơ chế xử lý thích hợp.

Nguyên tắc này sẽ được phát triển kỹ hơn ở các Chương 35, 37, 38 và 48.

Bảo vệ cộng đồng bằng pháp quyền, không bằng sự nghi kỵ.

30. Quy luật vận hành của xã hội

Từ Chương 13 có thể rút ra một quy luật:

Cộng đồng càng đa dạng, càng cần những nguyên tắc chung rõ ràng; nhưng những nguyên tắc chung càng phải hạn chế việc can thiệp tùy tiện vào đời sống riêng của con người.

Có thể diễn đạt:

CỘI NGUỒN

↓

CĂN TÍNH

↓

ĐA DẠNG

↓

TỰ DO

↓

HỢP TÁC

↓

NĂNG LỰC

↓

HỘI NHẬP

↓

PHÁT TRIỂN

Ngược lại:

ĐỒNG NHẤT CƯỠNG ÉP

→ mất tự do

→ mất sáng tạo

→ phản kháng

→ phân rã.

Nhưng:

ĐA DẠNG VÔ NGUYÊN TẮC

→ phân mảnh

→ tranh chấp

→ mất niềm tin

→ suy yếu.

Do đó:

Không đồng nhất cưỡng ép. Không đa nguyên vô nguyên tắc.

31. Bài học Hưng Quốc — biến khác biệt thành sức mạnh

Một cộng đồng yếu thường hỏi:

“Làm sao khiến mọi người giống nhau?”

Một cộng đồng mạnh hỏi:

“Làm sao để những năng lực khác nhau bổ sung cho nhau?”

Nhà khoa học cần doanh nhân.

Doanh nhân cần kỹ sư.

Kỹ sư cần nhà đầu tư.

Nhà đầu tư cần thị trường.

Thị trường cần luật lệ.

Luật lệ cần tri thức.

Tri thức cần giáo dục.

Giáo dục cần thế hệ trẻ.

Thế hệ trẻ cần kinh nghiệm của thế hệ trước.

Đó là:

khác biệt tạo thành hệ thống.

Cộng đồng không nên xóa khác biệt.

Cộng đồng phải:

kết nối khác biệt để tạo năng lực chung.

32. Thiết kế Việt Hiến

Việt Hiến phải bảo đảm đồng thời:

Căn tính

Được gìn giữ.

Tự nhận diện

Được tôn trọng.

Khác biệt

Được bảo vệ.

Tự do

Được thực hiện.

Nguyên tắc chung

Được tuân thủ.

Tổ chức

Được tự chủ.

Số đông

Được quyết định trong phạm vi thẩm quyền.

Số ít

Được bảo vệ quyền căn bản.

Quyền lực

Bị giới hạn.

Đại diện

Phải được ủy quyền.

Văn hóa

Được phát triển nhưng không áp đặt.

Hội nhập

Được khuyến khích.

Đa dạng

Không tạo đặc quyền.

Đây là cấu trúc giúp Việt Hiến vừa giữ được căn tính, vừa không biến căn tính thành công cụ quyền lực.

33. Các nguyên tắc hiến định đề xuất

Điều 1 — Đa dạng

Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu tôn trọng sự đa dạng về căn tính, thế hệ, nơi cư trú, quốc tịch, ngôn ngữ, tôn giáo, nghề nghiệp, hoàn cảnh sống, năng lực, văn hóa và quan điểm.

Điều 2 — Bình đẳng về phẩm giá

Không sự khác biệt nào được sử dụng để phủ nhận phẩm giá, quyền con người hoặc các quyền căn bản được Việt Hiến bảo vệ.

Điều 3 — Căn tính cộng đồng

Việt Hiến bảo tồn và phát triển căn tính Việt Nam của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu như một nền tảng văn hóa, lịch sử và liên đới; nhưng không áp đặt một cách biểu hiện căn tính duy nhất lên mỗi cá nhân.

Điều 4 — Tự do căn tính

Mỗi người có quyền tự nhận, thể hiện, phát triển hoặc không nhận một căn tính văn hóa nhất định. Không ai bị buộc phải từ bỏ căn tính của mình để tham gia cộng đồng và cũng không ai bị buộc phải nhận một căn tính mà mình không lựa chọn.

Điều 5 — Đa căn tính

Một người có thể đồng thời mang nhiều căn tính văn hóa, quốc gia, tôn giáo hoặc xã hội. Việc có nhiều căn tính không làm mất quyền được tôn trọng hoặc quyền tham gia hợp pháp.

Điều 6 — Trung lập

Cộng đồng không xác lập một tôn giáo, hệ tư tưởng, chính kiến hoặc cách giải thích lịch sử duy nhất làm điều kiện để thuộc về cộng đồng, ngoài những nguyên tắc nền tảng được Việt Hiến bảo vệ.

Điều 7 — Ngôn ngữ

Tiếng Việt được khuyến khích và bảo tồn như một tài sản văn hóa và cầu nối giữa các thế hệ. Khả năng sử dụng tiếng Việt không phải điều kiện duy nhất để xác định căn tính hoặc phẩm giá của một con người.

Điều 8 — Tự do quan điểm

Sự khác biệt về quan điểm chính trị, xã hội, tôn giáo, lịch sử hoặc văn hóa không tự thân làm mất quyền được tôn trọng hoặc tư cách tham gia hợp pháp.

Điều 9 — Bảo vệ quyền của nhóm ít người

Số lượng không quyết định phẩm giá. Số đông không được sử dụng quyền lực cộng đồng để phủ nhận các quyền nền tảng của nhóm ít người hoặc cá nhân.

Điều 10 — Không có đặc quyền căn tính

Không cá nhân, tổ chức hoặc nhóm nào được sử dụng nguồn gốc, căn tính, truyền thống hoặc quy mô của mình để tạo đặc quyền hoặc quyền lực vượt quá phạm vi được Việt Hiến và pháp luật áp dụng cho phép.

Điều 11 — Đa dạng tổ chức

Các tổ chức có quyền duy trì bản sắc và phương thức hoạt động riêng trong phạm vi Việt Hiến và pháp luật áp dụng. Không tổ chức nào được độc quyền xác định hoặc đại diện cho toàn thể Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu chỉ bằng việc tự nhận danh nghĩa đó.

Điều 12 — Đa dạng tạo giá trị

Cộng đồng khuyến khích chuyển hóa sự đa dạng về con người, tri thức, kinh nghiệm, ngôn ngữ, nghề nghiệp và địa bàn thành mạng lưới hợp tác, năng lực sáng tạo và cơ hội phát triển.

Điều 13 — Hội nhập

Cộng đồng khuyến khích người Việt hội nhập sâu vào xã hội sở tại, tham gia dòng chính của đời sống kinh tế, khoa học, văn hóa, xã hội và các lĩnh vực hợp pháp khác, đồng thời duy trì sự gắn bó với nguồn cội theo lựa chọn của mỗi người.

Điều 14 — Căn tính và đại diện

Căn tính văn hóa không tự động tạo quyền đại diện hoặc quyền lực quản trị. Quyền đại diện chỉ phát sinh từ tư cách, sự ủy quyền hoặc cơ chế hợp pháp tương ứng.

Điều 15 — Giới hạn

Không ai được viện dẫn căn tính, văn hóa, tôn giáo, truyền thống hoặc sự đa dạng để biện minh cho hành vi xâm phạm phẩm giá, quyền và tự do của người khác hoặc vi phạm Việt Hiến và pháp luật áp dụng.

34. Công thức trung tâm của Chương 13

Chương này không cần quá nhiều công thức.

Công thức trung tâm là:

CỘI NGUỒN → CĂN TÍNH → ĐA DẠNG → TỰ DO → HỢP TÁC → NĂNG LỰC → HỘI NHẬP → PHÁT TRIỂN

Và công thức thể chế:

MỘT CỘI NGUỒN — NHIỀU CÁCH SỐNG — MỘT NỀN TẢNG — NHIỀU TIẾNG NÓI — MỘT CỘNG ĐỒNG — NHIỀU CON ĐƯỜNG

Đây là cách Việt Hiến giải quyết mâu thuẫn giữa:

giữ mình

và:

mở cửa.

35. Tuyên ngôn của Chương 13

Chúng ta khác nhau, nhưng không xa lạ.

Chúng ta cùng cội nguồn, nhưng không phải cùng một con người.

Chúng ta có thể khác tôn giáo, nhưng cùng tôn trọng tự do tín ngưỡng.

Chúng ta có thể khác quan điểm, nhưng không vì thế phủ nhận nhau.

Chúng ta có thể có nhiều căn tính, nhưng không cần phủ nhận căn tính Việt.

Chúng ta có thể sống ở nhiều quốc gia, nhưng vẫn có thể kết nối trong một cộng đồng.

Chúng ta có thể hội nhập sâu với thế giới mà không cần đánh mất nguồn cội.

Chúng ta có thể bảo tồn truyền thống mà không biến quá khứ thành chiếc lồng.

Chúng ta có thể mở cửa với nhân loại mà không đánh mất mình.

Đó là:

đa dạng trong căn tính,

tự do trong lựa chọn,

bình đẳng trong phẩm giá,

thống nhất trong nguyên tắc,

hợp tác trong khác biệt.

36. Kết luận

Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu sẽ không tồn tại lâu dài nếu chỉ dựa trên sự giống nhau.

Nó phải học cách sống với sự khác nhau.

Một người Việt ở Việt Nam.

Một người Việt ở Hoa Kỳ.

Một người Việt ở Pháp.

Một người Việt ở Nhật.

Một người Việt thế hệ thứ tư.

Một người Việt có nhiều dòng văn hóa.

Một người bạn quốc tế.

Một nhà khoa học.

Một doanh nhân.

Một sinh viên.

Một người cao tuổi.

Họ không cần giống nhau để cùng tạo ra giá trị.

Điều họ cần là một nền tảng đủ rộng để:

khác nhau mà không thù địch;

bất đồng mà không loại trừ;

hội nhập mà không hòa tan;

bảo tồn mà không khép kín;

cạnh tranh mà không độc quyền;

tự do mà vẫn có trách nhiệm.

Căn tính Việt không nên là bức tường ngăn người Việt với thế giới.

Nó phải là điểm tựa để người Việt bước vào thế giới.

Vì vậy:

Căn tính là ngôi nhà.

Tự do là cánh cửa.

Đa dạng là những căn phòng.

Pháp quyền là nền móng.

Tri thức là ánh sáng.

Hợp tác là cây cầu.

Một ngôi nhà chỉ có một căn phòng thì chật.

Một ngôi nhà không có nền móng thì đổ.

Một ngôi nhà không có cửa thì trở thành nhà tù.

Nhưng một ngôi nhà có nền móng vững, nhiều căn phòng, nhiều cửa và nhiều con đường đi ra thế giới có thể chứa đựng nhiều thế hệ.

Đó là hình ảnh mà Việt Hiến hướng tới:

Một căn tính đủ sâu để không bị hòa tan.

Một tự do đủ rộng để không bị cưỡng ép.

Một cộng đồng đủ mở để thu hút thế giới.

Một nền tảng đủ vững để các thế hệ Việt Nam có thể cùng nhau đi xa.

Và:

“Giữ căn tính để biết mình là ai. Tôn trọng đa dạng để biết người khác là ai. Giữ tự do để mỗi người được là chính mình. Xây dựng pháp quyền để không ai được dùng căn tính của mình thống trị người khác.”

Hoàng phong nhã 

HỒ SƠ NGHIÊN CỨU — TÀI LIỆU THAM KHẢO

I. Nguồn quốc tế nền tảng

1. UNESCO, Universal Declaration on Cultural Diversity, 2001.

Đây là nguồn quan trọng cho các luận điểm về quan hệ giữa căn tính — đa dạng văn hóa — nhân quyền. UNESCO xác định đa dạng văn hóa gắn với sự đa dạng của các căn tính và đồng thời khẳng định không thể viện dẫn đa dạng văn hóa để xâm phạm quyền con người.

2. Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities.

Nguồn tham khảo quan trọng về tự nhận diện, bình đẳng, ngôn ngữ, văn hóa, tôn giáo, tham gia xã hội và bảo tồn căn tính. Hội đồng châu Âu xác định tự nhận diện tự do là nguyên tắc nền tảng và thừa nhận rằng một người có thể có nhiều sự gắn bó căn tính.

3. Council of Europe, The Framework Convention: Thematic Commentary / Scope of Application.

Đặc biệt quan trọng đối với luận điểm về đa căn tính: một người không nhất thiết phải lựa chọn giữa căn tính của nhóm mình và sự hội nhập vào xã hội rộng lớn hơn.

4. Council of Europe, Advisory Committee, Commentary on Language Rights of Persons Belonging to National Minorities.

Nguồn được sử dụng để kiểm chứng luận điểm rằng quyền văn hóa và ngôn ngữ không nên bị biến thành một phép đo máy móc về mức độ thuộc về một cộng đồng.

5. United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights, Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities.

Nguồn quan trọng cho các nguyên tắc về quyền giữ gìn văn hóa, tôn giáo, ngôn ngữ, tham gia đời sống xã hội và phát triển căn tính mà không bị phân biệt đối xử.

6. UN Human Rights Committee, General Comment No. 23 — Article 27: Rights of Minorities.

Nguồn quan trọng để phân biệt quyền cá nhân của người thuộc một cộng đồng văn hóa với các vấn đề rộng hơn về nhóm, đồng thời nhấn mạnh quyền duy trì văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ.

7. OHCHR, Minority Rights: International Standards and Guidance for Implementation.

Nguồn tham khảo cho nguyên tắc tự nhận diện và việc một cá nhân có thể có nhiều sự gắn bó dân tộc, tôn giáo hoặc ngôn ngữ.

II. Nguồn Việt Nam và nền tảng tư tưởng

8. Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa 1967.

Được sử dụng trong dự án Việt Hiến 2050 như một nguồn lịch sử để nghiên cứu các nguyên tắc về quyền, tự do, bình đẳng, tổ chức quyền lực và địa vị của cá nhân; không sao chép mô hình nhà nước vào một cộng đồng xuyên quốc gia.

9. Nguyễn Văn Bông, Luật Hiến pháp và Chính trị học.

Được sử dụng để nghiên cứu truyền thống tư duy hiến trị, quyền công dân, tổ chức quyền lực và vai trò của cá nhân trong đời sống chính trị; Việt Hiến tiếp nhận có phê phán và chuyển hóa cho hoàn cảnh cộng đồng toàn cầu.

III. Nguyên tắc phương pháp của Việt Hiến

Các nguồn trên không được xem là khuôn mẫu để sao chép.

Việt Hiến 2050 sử dụng chúng theo phương pháp:

KẾ THỪA → KIỂM CHỨNG → PHẢN BIỆN → NÂNG CẤP → THÍCH NGHI → SÁNG TẠO

Đặc biệt, các chuẩn mực về “national minority” của châu Âu không thể được bê nguyên vào Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu, bởi Việt Hiến không phải một hiến pháp quốc gia và Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu không phải một “nhà nước sở tại”. Giá trị của các nguồn này nằm ở nguyên tắc tự nhận diện, bình đẳng, đa căn tính, bảo tồn văn hóa và chống cưỡng ép, chứ không nằm ở việc sao chép nguyên trạng thể chế. Hội đồng châu Âu cũng lưu ý rằng Công ước Khung về các nhóm thiểu số được áp dụng trong bối cảnh pháp lý của các quốc gia thành viên.

Kết luận nghiên cứu của Chương 13

Từ các nguồn trên và logic nội tại của Việt Hiến, có thể xác lập một luận đề riêng:

“Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu phải bảo tồn căn tính Việt của cộng đồng, đồng thời bảo vệ quyền tự do căn tính của từng con người; phải biến đa dạng thành nguồn lực, nhưng không cho phép bất kỳ căn tính nào trở thành đặc quyền hay công cụ thống trị.”

Đây là điểm phân biệt quan trọng giữa Việt Hiến và một mô hình cộng đồng dựa trên sự đồng nhất.

.

Posted in: VIỆT HIẾN 2050