CHƯƠNG 1 SIAM TRƯỚC MONGKUT

ĐỐI THOẠI VỚI HAI VỊ VUA SIAM

Mongkut – Chulalongkorn và bài toán mở cửa, cải cách, giữ nước và phát triển

CHƯƠNG 1

SIAM TRƯỚC MONGKUT

Một vương quốc đứng trước một thế giới đang thay đổi

Muốn hiểu vì sao Mongkut phải mở cửa, và vì sao Chulalongkorn sau đó phải cải cách mạnh đến như vậy, trước hết phải bỏ qua một cách kể quá quen thuộc.

Không thể bắt đầu bằng câu:

“Phương Tây tiến vào, Siam phải hiện đại hóa.”

Câu ấy đúng nhưng quá đơn giản.

Siam trước Mongkut không phải một vùng đất không có nhà nước, không có thương mại, không có luật pháp hay không có năng lực tổ chức. Đó là một vương quốc có lịch sử lâu dài, có triều đình, có mạng lưới thương mại, có hệ thống thuế và lao dịch, có quan hệ với các nước láng giềng và đặc biệt có quan hệ sâu sắc với Trung Hoa.

Vấn đề là những thiết chế từng đủ để Siam tồn tại trong thế giới cũ không còn chắc chắn đủ để đối phó với thế giới mới.

Đó mới là điểm khởi đầu của câu chuyện.

---

1. Siam của thế kỷ XIX là một quốc gia như thế nào?

Siam dưới triều Chakri, với Bangkok là trung tâm, đã hình thành một trật tự quyền lực tương đối phức tạp.

Nhà vua đứng ở trung tâm.

Nhưng quyền lực không vận hành giống một nhà nước quốc gia tập quyền hiện đại.

Triều đình dựa vào các quan lại, các dòng họ quyền thế, các mạng lưới địa phương và những quan hệ cá nhân giữa trung ương với các vùng khác nhau.

Điều này đặc biệt quan trọng.

Ngày nay, khi nói đến “biên giới quốc gia”, chúng ta thường hình dung một đường ranh giới xác định trên bản đồ.

Nhưng đối với Siam và nhiều quốc gia Đông Nam Á thời kỳ ấy, quyền lực thường được biểu hiện bằng mức độ thần phục và nghĩa vụ của các trung tâm địa phương đối với một trung tâm quyền lực, hơn là bằng một đường biên giới cứng như các quốc gia hiện đại.

Một vùng có thể chịu ảnh hưởng của Siam nhưng đồng thời vẫn duy trì những quan hệ riêng với các trung tâm quyền lực khác.

Một vị vua hoặc thủ lĩnh địa phương có thể gửi cống phẩm cho nhiều trung tâm khác nhau trong những hoàn cảnh khác nhau.

Đây là một thế giới chính trị rất khác với hệ thống quốc gia có chủ quyền và biên giới cố định mà châu Âu ngày càng áp đặt.

Và chính sự khác biệt ấy về sau trở thành một vấn đề lớn.

---

2. Nhà vua không cai trị bằng một bộ máy hành chính hiện đại

Một trong những sai lầm khi nghiên cứu lịch sử Đông Nam Á là lấy nhà nước hiện đại làm thước đo cho nhà nước tiền hiện đại.

Nếu nhìn Siam thế kỷ XIX bằng tiêu chuẩn của một quốc gia thế kỷ XXI, ta dễ kết luận rằng bộ máy của nó “yếu”.

Nhưng câu hỏi đúng hơn là:

Bộ máy ấy được thiết kế để giải quyết những vấn đề gì?

Trong một xã hội nông nghiệp, giao thông chậm, dân cư phân tán và thông tin hạn chế, việc duy trì một bộ máy quan liêu tập trung khổng lồ như thế kỷ XX là gần như không thể.

Nhà nước vì vậy dựa nhiều vào:

• quan hệ cá nhân;
• quyền lực của các dòng họ;
• hệ thống quan lại;
• nghĩa vụ lao dịch;
• thuế và cống nạp;
• quyền kiểm soát đất đai và nhân lực;
• mạng lưới các trung tâm địa phương.

Điều này có thể vận hành trong một thế giới mà tốc độ thay đổi tương đối chậm.

Nhưng đến thế kỷ XIX, thế giới bên ngoài bắt đầu thay đổi với tốc độ khác hẳn.

---

3. Một quốc gia không chỉ cần lãnh thổ, mà cần con người và nguồn lực

Muốn hiểu các cải cách sau này của Chulalongkorn, cần nhìn kỹ vào một vấn đề tưởng như rất xa với ngoại giao:

lao động.

Trong xã hội Siam truyền thống, con người là một nguồn lực quan trọng của nhà nước.

Hệ thống sakdina phân tầng xã hội và gắn địa vị với đất đai, nghĩa vụ và quyền lực.

Hệ thống phrai tạo ra nghĩa vụ lao dịch và quân dịch đối với những tầng lớp nhất định.

Bên cạnh đó tồn tại nhiều hình thức lệ thuộc, trong đó có chế độ nô lệ.

Điều này không phải hiện tượng riêng của Siam. Các xã hội Đông Nam Á trước thời thuộc địa đều có những hình thức huy động nhân lực khác nhau.

Nhưng khi bước vào thời kỳ nhà nước hiện đại, mô hình ấy bắt đầu gặp một vấn đề:

Nhà nước hiện đại cần người lao động tự do, thuế ổn định, quân đội thường trực, quan chức chuyên nghiệp và thị trường lao động có khả năng di chuyển.

Nói cách khác:

cải cách xã hội sau này không tách khỏi cải cách nhà nước.

Bãi bỏ nô lệ và lao dịch không chỉ là câu chuyện đạo đức.

Nó còn liên quan đến việc chuyển đổi toàn bộ cách nhà nước huy động con người và nguồn lực.

Đây là điều cần được phân tích kỹ ở những chương sau.

---

4. Bangkok và thương mại

Nếu chỉ nhìn Siam như một xã hội nông nghiệp khép kín, chúng ta sẽ hiểu sai ngay từ đầu.

Bangkok từ lâu đã là một trung tâm thương mại quan trọng.

Quan hệ thương mại với Trung Hoa đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế và triều đình.

Các thương nhân Hoa kiều giữ vai trò đáng kể trong hoạt động thương mại.

Sông Chao Phraya tạo thành một trục giao thông tự nhiên nối Bangkok với vùng nội địa.

Lúa gạo, sản vật rừng, hàng thủ công và các sản phẩm khác được đưa vào mạng lưới trao đổi rộng lớn hơn.

Điều đó có nghĩa:

Siam vốn đã có kinh nghiệm giao thương với thế giới bên ngoài trước khi người Anh trở thành một thế lực quyết định ở Đông Nam Á.

Vì vậy, “mở cửa” dưới Mongkut không phải là mở một cánh cửa hoàn toàn chưa từng tồn tại.

Đúng hơn, đó là:

chuyển từ một mạng lưới thương mại khu vực sang một nền kinh tế ngày càng bị cuốn vào thị trường toàn cầu do các cường quốc công nghiệp chi phối.

Sự khác biệt này rất quan trọng.

---

5. Trung Hoa từng là một phần của thế giới Siam

Trước khi Anh và Pháp trở thành những thế lực quyết định, Trung Hoa đã có ảnh hưởng lớn đối với Siam.

Siam tham gia hệ thống bang giao và triều cống với Trung Hoa.

Nhưng cũng phải tránh hiểu “triều cống” theo nghĩa đơn giản rằng Siam chỉ là một nước phụ thuộc.

Quan hệ ấy vừa có yếu tố nghi lễ, vừa có lợi ích thương mại và ngoại giao.

Đối với triều đình Siam, quan hệ với Trung Hoa tạo ra một không gian quốc tế khác với quan hệ giữa các quốc gia châu Âu.

Trong thế giới ấy, danh dự, nghi lễ, cống phẩm và thương mại có thể cùng tồn tại.

Nhưng đến thế kỷ XIX, một loại quan hệ quốc tế khác ngày càng mạnh:

chủ quyền lãnh thổ theo kiểu châu Âu, luật pháp quốc tế, ngoại giao thường trực và sức mạnh quân sự – thương mại của các đế quốc công nghiệp.

Siam buộc phải học cách sống trong hai thế giới cùng lúc.

---

6. Anh không đến Siam chỉ bằng súng

Đây là điểm phải đặc biệt nhấn mạnh.

Khi nói về chủ nghĩa thực dân, người ta dễ chỉ nghĩ đến quân đội.

Nhưng sức mạnh của Anh ở châu Á không chỉ nằm ở quân đội.

Nó nằm trong một hệ thống rộng hơn:

• thương mại quốc tế; tàu hơi nước; ngân hàng, bảo hiểm; công ty thương mại; công nghệ; thông tin; hải quân; hệ thống thuộc địa; ngoại giao.

Đó là một kiểu sức mạnh mà nhiều nhà nước châu Á chưa từng phải đối mặt với quy mô như vậy.

Vì thế, câu hỏi của Mongkut không thể chỉ là:

“Làm thế nào để đánh bại quân đội phương Tây?”

Bởi ngay cả khi Siam thắng một trận chiến, tương quan sức mạnh tổng thể vẫn có thể không thay đổi.

Câu hỏi phải lớn hơn:

Làm thế nào để một quốc gia có quy mô và nguồn lực hạn chế tồn tại bên cạnh những cường quốc công nghiệp?

Đây chính là lúc ngoại giao và cải cách bắt đầu liên kết với nhau.

---

7. Anh đã ở rất gần Siam

Đến giữa thế kỷ XIX, Anh đã kiểm soát hoặc có ảnh hưởng mạnh ở nhiều khu vực quanh Siam.

Miến Điện trở thành thuộc địa Anh sau các cuộc chiến tranh Anh–Miến.

Singapore đã trở thành một trung tâm thương mại quan trọng của Anh.

Anh có ảnh hưởng lớn trên bán đảo Mã Lai.

Điều này khiến Siam không còn có thể xem phương Tây như một hiện tượng xa xôi.

Một cường quốc thực dân đã ở ngay trong khu vực.

Và sau Anh, Pháp ngày càng tiến mạnh vào Đông Dương.

Siam bắt đầu đứng giữa hai đế quốc đang mở rộng.

Đó là một hoàn cảnh hoàn toàn khác với những cuộc cạnh tranh quyền lực truyền thống trong khu vực.

---

8. Nhưng Pháp chưa phải mối đe dọa chính của Mongkut ngay từ đầu

Cần phân biệt thời điểm.

Một sai lầm phổ biến khi nhìn lại lịch sử là gom toàn bộ thế kỷ XIX thành một khối:

“Anh và Pháp cùng đe dọa Siam.”

Đúng ở cấp độ dài hạn.

Nhưng mức độ và thời điểm của từng mối đe dọa khác nhau.

Khi Mongkut lên ngôi năm 1851, Anh đã là một cường quốc khu vực đặc biệt quan trọng.

Pháp sau đó ngày càng mở rộng ảnh hưởng ở Đông Dương.

Đến thời Chulalongkorn, cạnh tranh Anh–Pháp mới trở thành một yếu tố địa chính trị có ý nghĩa quyết định hơn.

Điều này giải thích vì sao chính sách của Mongkut và Chulalongkorn không thể được hiểu như một kế hoạch thống nhất đã được vạch sẵn từ đầu.

Lịch sử được hình thành từng bước.

Các vị vua phản ứng với những vấn đề mà họ nhìn thấy trong từng thời điểm.

---

9. Cái khó của Siam: cải cách nhưng không tự phá vỡ trật tự

Đây là một vấn đề mà Mongkut phải đối mặt.

Nếu cải cách quá chậm, Siam có thể mất khả năng thích ứng.

Nhưng nếu cải cách quá nhanh, ông có thể tạo ra phản ứng từ chính những lực lượng đang duy trì chế độ.

Một vị vua không chỉ đối diện với nước ngoài.

Ông còn phải đối diện với:

• quý tộc; quan lại; hoàng thân; thương nhân; giới tôn giáo; các cộng đồng địa phương; những nhóm đang hưởng lợi từ trật tự hiện tại.

Đó là lý do cải cách chính trị không bao giờ chỉ là câu chuyện:

“Nhà vua muốn làm điều tốt, nên nhà vua làm.”

Mỗi cải cách đều có người được lợi và người mất lợi.

Và mỗi quyết định đều có giới hạn chính trị.

---

10. Từ đây chúng ta mới hiểu Mongkut

Mongkut không bước vào lịch sử như một nhà cải cách đứng ngoài truyền thống.

Ông là sản phẩm của chính truyền thống ấy.

Ông là một thành viên của hoàng gia, là một nhà sư trong thời gian dài, Ông lên ngôi theo trật tự kế vị của triều Chakri và cai trị một xã hội mà quyền lực của nhà vua vẫn rất lớn.

Nhưng đồng thời ông cũng là một trong những người Siam có khả năng tiếp xúc trực tiếp với thế giới phương Tây và nhận ra rằng:

trật tự cũ đang thay đổi.

Đó là điểm làm cho nhân vật Mongkut trở nên đáng nghiên cứu.

Không phải vì ông đã “hiện đại” theo nghĩa ngày nay.

Mà vì ông bắt đầu đặt ra một câu hỏi mà Siam không thể tránh:

Nếu thế giới đã thay đổi, truyền thống phải thay đổi đến đâu để quốc gia vẫn còn là chính mình?

---

11. Đặt lại vấn đề

Đến đây, chúng ta có thể đặt lại toàn bộ câu chuyện.

Siam không đứng trước lựa chọn đơn giản:

đóng cửa hoặc mở cửa.

Thực tế phức tạp hơn. Siam phải đồng thời:

giữ truyền thống – tiếp nhận tri thức mới – bảo vệ quyền lực nhà nước – mở rộng thương mại – đối phó với các cường quốc – và tránh bị cuốn vào vị thế thuộc địa.

Năm yêu cầu ấy đôi khi hỗ trợ nhau.

Nhưng đôi khi chúng xung đột.

Ví dụ:

Mở cửa thương mại có thể làm kinh tế phát triển, nhưng cũng làm Siam phụ thuộc nhiều hơn vào thị trường quốc tế.

Tập trung quyền lực có thể giúp nhà nước phản ứng nhanh hơn, nhưng cũng làm giảm quyền tự chủ của các trung tâm địa phương.

Cải cách pháp luật có thể củng cố chủ quyền, nhưng cũng đòi hỏi nhà nước phải thay đổi chính mình.

Xây dựng quân đội hiện đại có thể bảo vệ quốc gia, nhưng cũng làm tăng quyền lực của bộ máy cưỡng chế.

Đó chính là mặt tối của cải cách mà cuốn sách này phải giữ từ đầu đến cuối.

---

12. Vấn nạn

Một quốc gia yếu có thể nghĩ:

“Chỉ cần bảo vệ truyền thống là đủ.”

Nhưng nếu thế giới thay đổi, truyền thống không còn tự động bảo vệ được quốc gia.

Một quốc gia khác có thể nghĩ:

“Chỉ cần học phương Tây là đủ.”

Nhưng bắt chước một mô hình không tạo ra năng lực nếu không hiểu cơ chế vận hành của nó.

Và một quốc gia thứ ba có thể nghĩ:

“Chỉ cần xây dựng một nhà nước thật mạnh.”

Nhưng nhà nước mạnh mà không có giới hạn có thể trở thành vấn đề mới.

Siam dưới Mongkut và Chulalongkorn đáng nghiên cứu chính vì họ đứng ở giao điểm của cả ba vấn đề ấy.

---

13. Bài học Hưng Quốc — nhưng chưa vội kết luận

Từ chương này, chúng ta mới chỉ có thể rút ra một nhận định sơ bộ:

Hưng quốc bắt đầu bằng khả năng nhìn thấy sự thay đổi của thế giới trước khi sự thay đổi ấy trở thành khủng hoảng sống còn.

Đó là Quốc Trí.

Nhưng nhìn thấy chưa đủ.

Phải có khả năng hành động.

Đó là Quốc Sách.

Và muốn thực hiện được chính sách, quốc gia phải có nguồn lực.

Đó là Quốc Tài và Quốc Cường.

Nhưng tất cả vẫn chưa đủ nếu người dân không có năng lực tiếp nhận, suy nghĩ và thích ứng.

Đó là Dân Mạnh.

Vì vậy, câu chuyện của Siam sẽ giúp chúng ta kiểm nghiệm một chuỗi giả thuyết:

Dân Mạnh → Quốc Trí → Quốc Sách → Quốc Tài → Quốc Cường → giữ được khả năng tự quyết.

Nhưng chưa được coi đây là kết luận.

Bởi ngay chương sau, Mongkut sẽ buộc chúng ta phải đối diện với một câu hỏi khó hơn:

Một vị vua sinh ra trong chính truyền thống của Siam đã học thế giới bên ngoài bằng cách nào — và điều gì đã khiến ông nhận ra rằng muốn giữ Siam, đôi khi phải thay đổi Siam?

Hoàng Phong Nhã  

Tài liệu tham khảo chính của chương

Ở bản thảo chính thức, chương này nên tiếp tục được kiểm chứng bằng các nhóm nguồn sau:

• David K. Wyatt, Thailand: A Short History — nền tảng về lịch sử Siam và quá trình chuyển đổi thế kỷ XIX.
• Nigel Brailey, các nghiên cứu về Siam thế kỷ XIX và quan hệ Anh–Siam.
• Walter F. Vella, The Impact of the West on the Politics of Thailand — nghiên cứu kinh điển về tác động của phương Tây.
• Chris Baker & Pasuk Phongpaichit, A History of Thailand — bối cảnh xã hội, kinh tế và chính trị.
• Các hiệp ước Anh–Siam, thư từ và tài liệu ngoại giao thời Mongkut.
• Tư liệu về hệ thống sakdina, phrai và chế độ nô lệ trước các cải cách cuối thế kỷ XIX.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HAI VỊ VUA SIAM