CHƯƠNG 22 - TỪ BẤT ĐỒNG TƯ TƯỞNG ĐẾN QUY KẾT “CHỐNG ĐẢNG”

 

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN

CHƯƠNG XXII

TỪ BẤT ĐỒNG TƯ TƯỞNG ĐẾN QUY KẾT “CHỐNG ĐẢNG”

Nguyễn Hà Phan, căn cứ kỷ luật và giới hạn của những kết luận chính trị

1. Câu hỏi cần đặt ra

Khi một cán bộ cấp cao bị kỷ luật, công chúng thường muốn biết người đó đúng hay sai, trung thành hay phản bội, bị xử lý vì sai phạm hay vì xung đột quyền lực.

Nhưng đối với một nghiên cứu lịch sử, những cặp đối lập ấy chưa đủ để giải thích sự việc. Một người có thể thực sự mắc sai phạm, đồng thời trở thành đối tượng của những cuộc cạnh tranh nhân sự. Một quyết định kỷ luật có thể có căn cứ, nhưng quá trình phát hiện, thẩm tra và xử lý căn cứ ấy vẫn cần được kiểm tra độc lập.

Trường hợp Nguyễn Hà Phan đặt ra vấn đề này một cách đặc biệt rõ ràng.

Ngày 17 tháng 4 năm 1996, ông bị khai trừ khỏi Đảng theo Quyết định số 998-NS/TW. Lý do chính thức được các tài liệu về vụ việc dẫn lại liên quan đến việc ông khai báo nhiều cơ sở cách mạng trong thời gian bị giam giữ và không báo cáo đầy đủ với tổ chức sau khi được trả tự do năm 1964.

Đây là căn cứ kỷ luật cần được xem xét trước tiên. Nhưng nó không tự động trả lời mọi câu hỏi về hồ sơ chứng cứ, quá trình thẩm tra, trách nhiệm của các cơ quan liên quan và bối cảnh chính trị khi quyết định được đưa ra.

Luận đề của chương này là: cần phân biệt sai phạm được xác định trong quyết định kỷ luật, bất đồng về đường lối, sự cạnh tranh quyền lực và cáo buộc về động cơ chính trị. Chỉ khi phân biệt được bốn vấn đề ấy, chúng ta mới có thể đánh giá vụ Nguyễn Hà Phan mà không biến nghiên cứu lịch sử thành một bản kết tội hoặc một lời biện hộ.

2. “Sai phạm”, “bất đồng” và “chống Đảng” không phải là một khái niệm

Trước hết, cần làm rõ ba khái niệm thường bị nhập làm một trong các cuộc tranh luận chính trị.

Sai phạm là hành vi vi phạm một quy định, nghĩa vụ hoặc chuẩn mực được xác định. Muốn kết luận có sai phạm, phải nêu rõ hành vi, căn cứ áp dụng và chứng cứ hỗ trợ.

Bất đồng tư tưởng là sự khác biệt trong nhận thức, đánh giá hoặc lựa chọn chính sách. Bất đồng có thể xuất hiện trong nội bộ một tổ chức chính trị, giữa những người cùng mục tiêu nhưng khác phương pháp, hoặc giữa những người có quan niệm khác nhau về lợi ích quốc gia và con đường phát triển.

Chống Đảng là một cách quy kết có nội hàm chính trị rộng, có thể được dùng để mô tả những hành vi chống lại tổ chức hoặc mục tiêu của tổ chức. Nhưng trong một hồ sơ cụ thể, không thể lấy sự bất đồng, việc bị kỷ luật hoặc sự thất bại trong cạnh tranh nhân sự làm bằng chứng tự đủ cho kết luận này.

Ba khái niệm có thể liên quan nhưng không đồng nghĩa.

Một cán bộ có thể bất đồng về chính sách mà không vi phạm kỷ luật. Một người có thể vi phạm kỷ luật mà không vì thế mọi quan điểm chính trị của người ấy đều sai. Và một cáo buộc về hành vi chống tổ chức cần được chứng minh bằng những hành vi cụ thể, không thể chỉ dựa vào việc người đó đã mất chức hoặc bị khai trừ.

Trong trường hợp Nguyễn Hà Phan, quyết định kỷ luật năm 1996 phải được đọc theo đúng nội dung của nó. Nếu quyết định nêu những sai phạm liên quan đến thời gian ông bị giam giữ và việc báo cáo sau khi được trả tự do, không nên tự ý mở rộng căn cứ ấy thành một kết luận bao trùm rằng mọi bất đồng chính trị của ông đều là hành vi chống Đảng.

Ngược lại, cũng không thể lấy khả năng tồn tại bất đồng chính sách để phủ nhận căn cứ kỷ luật đã được nêu.

3. Quyết định kỷ luật chứng minh điều gì?

Một quyết định kỷ luật chính thức có giá trị chứng cứ về việc tổ chức đã đưa ra một kết luận và áp dụng một hình thức xử lý. Nhưng khi nghiên cứu lịch sử, cần phân biệt giá trị của văn bản với phạm vi những gì văn bản chứng minh được.

Đối với vụ Nguyễn Hà Phan, có thể chia vấn đề thành bốn tầng.

Tầng thứ nhất: sự kiện kỷ luật.

Ngày 17 tháng 4 năm 1996, Nguyễn Hà Phan bị khai trừ khỏi Đảng. Đây là mốc có thể xác định từ hồ sơ được các nguồn dẫn lại.

Tầng thứ hai: căn cứ chính thức.

Những lý do được nêu liên quan đến việc khai báo trong thời gian bị giam giữ và việc không báo cáo đầy đủ sau khi được trả tự do năm 1964. Đây là nội dung phải được phân tích trực tiếp, thay vì chỉ dựa vào các nhận xét chung về nhân vật.

Tầng thứ ba: chứng cứ chi tiết.

Muốn đánh giá chính xác mức độ sai phạm, cần biết bản khai gốc, hồ sơ thẩm tra, nội dung kiểm điểm năm 1964, các lời giải trình và kết luận của cơ quan có thẩm quyền. Nếu những tài liệu ấy chưa được tiếp cận đầy đủ, phải ghi rõ giới hạn đó.

Tầng thứ tư: động cơ và bối cảnh chính trị.

Để kết luận vụ kỷ luật được thúc đẩy bởi cạnh tranh quyền lực, cần những chứng cứ về quá trình ra quyết định, các cuộc vận động nhân sự, việc lưu hành tài liệu và quan hệ giữa những yếu tố ấy với kết quả xử lý.

Không thể lấy chứng cứ ở tầng thứ nhất để tự động xác nhận mọi nhận định ở tầng thứ tư. Cũng không thể vì tầng thứ ba chưa được công khai đầy đủ mà phủ nhận sự tồn tại của quyết định kỷ luật.

Đây là nguyên tắc quan trọng: không biết đầy đủ chứng cứ không đồng nghĩa với việc chứng cứ không tồn tại; nhưng biết kết quả xử lý cũng không đồng nghĩa với việc đã kiểm chứng độc lập toàn bộ quá trình dẫn đến kết quả ấy.

4. Nếu có bất đồng chính sách, phải chứng minh bằng tài liệu nào?

Một hướng nghiên cứu về Nguyễn Hà Phan cho rằng ông có những quan điểm khác biệt với một số lãnh đạo trong giai đoạn chuẩn bị Đại hội VIII. Muốn đánh giá nhận định ấy, trước hết cần xác định ông đã phát biểu, đề xuất hoặc hành động như thế nào.

Có thể tìm kiếm chứng cứ trong bốn nhóm tài liệu.

Thứ nhất là các bài phát biểu, báo cáo và văn bản thể hiện quan điểm kinh tế hoặc chính trị của ông. Đây là nguồn trực tiếp để xác định ông thực sự nói gì, trong hoàn cảnh nào và với mục đích gì.

Thứ hai là biên bản các cuộc họp, nếu có, ghi lại những vấn đề được thảo luận, các phương án được đề xuất và những ý kiến khác nhau. Biên bản có thể giúp phân biệt bất đồng về nội dung chính sách với bất đồng về nhân sự.

Thứ ba là hồi ký và lời kể của người tham gia. Những nguồn này có thể cung cấp bối cảnh mà văn bản chính thức không thể hiện, nhưng phải kiểm tra thời điểm ghi chép, vị trí của người kể và khả năng tiếp cận thông tin.

Thứ tư là kết quả chính sách và quyết định nhân sự. Chúng có thể cho biết phương án nào được lựa chọn, ai được giao trách nhiệm và ai bị loại khỏi vị trí, nhưng không tự chứng minh động cơ đằng sau những quyết định ấy.

Cần lưu ý rằng một người có quan điểm khác biệt không nhất thiết là người đứng đầu một phe phái. Một ý kiến trái chiều trong một cuộc họp cũng không tự chứng minh người phát biểu đang chống lại tổ chức. Muốn xác định một cuộc vận động chính trị có tổ chức, phải có bằng chứng về sự phối hợp, mục tiêu và hành động cụ thể.

Trong phạm vi tư liệu hiện có, chưa đủ cơ sở để dựng lại đầy đủ hệ thống quan điểm chính trị của Nguyễn Hà Phan, càng chưa đủ để quy mọi diễn biến năm 1996 thành hệ quả trực tiếp của bất đồng tư tưởng.

5. Cạnh tranh quyền lực có làm mất đi căn cứ kỷ luật không?

Câu hỏi này cần được trả lời bằng cách tách hai vấn đề thường bị nhầm lẫn.

Vấn đề thứ nhất là: Nguyễn Hà Phan có mắc những sai phạm được nêu trong quyết định kỷ luật hay không?

Vấn đề thứ hai là: bối cảnh nhân sự có ảnh hưởng đến thời điểm, cách thức hoặc mức độ xử lý ông hay không?

Hai câu hỏi này có thể có những câu trả lời khác nhau.

Nếu có chứng cứ xác nhận sai phạm, điều đó không tự động loại trừ khả năng quyết định xử lý chịu ảnh hưởng của cạnh tranh quyền lực. Ngược lại, nếu có chứng cứ về cạnh tranh nhân sự, điều đó cũng không tự động biến những sai phạm thành bịa đặt.

Đây là điểm cần giữ vững khi đọc các tường thuật về vụ Nguyễn Hà Phan trước Đại hội VIII.

Trong chương “Đại hội VIII” của Bên Thắng Cuộc – Quyền Bính, Huy Đức thuật lại những diễn biến liên quan đến việc hồ sơ về Nguyễn Hà Phan được đưa đến các ủy viên Trung ương và cuộc họp ngày 17 tháng 4 năm 1996. Tác phẩm cũng đặt sự kiện trong bối cảnh vận động nhân sự trước Đại hội VIII. Đây là một nguồn hồi cố quan trọng để xác định các đầu mối cần kiểm tra. Tuy nhiên, những lời kể về ai đã chuyển tài liệu, ai biết điều gì và ai có động cơ gì vẫn cần được đối chiếu với hồ sơ đương thời. Nguồn: Huy Đức, Bên Thắng Cuộc – Quyền Bính, chương “Đại hội VIII”.

Để chứng minh rằng cạnh tranh quyền lực đã tác động trực tiếp đến quyết định kỷ luật, cần trả lời ít nhất ba câu hỏi:

• Những tài liệu về quá khứ Nguyễn Hà Phan được phát hiện hoặc đưa ra xem xét vào thời điểm nào?
• Ai quyết định phạm vi phổ biến tài liệu, tổ chức thẩm tra và trình vụ việc lên cấp có thẩm quyền?
• Có tài liệu nào cho thấy việc xử lý được thúc đẩy hoặc điều chỉnh nhằm đạt một mục tiêu nhân sự cụ thể hay không?

Nếu chưa trả lời được những câu hỏi ấy, kết luận thích hợp là: vụ việc diễn ra trong bối cảnh chính trị nhạy cảm trước Đại hội VIII; mối quan hệ nhân quả giữa bối cảnh đó và quyết định kỷ luật vẫn cần được chứng minh.

6. Cần xem xét cả quy trình thẩm tra, không chỉ kết quả

Một cuộc xử lý kỷ luật công bằng cần dựa trên chứng cứ, xác định rõ hành vi, cho người bị xem xét cơ hội giải trình và phân biệt những thông tin đã được xác nhận với những cáo buộc chưa đủ căn cứ.

Khi nghiên cứu vụ Nguyễn Hà Phan, cần tìm hiểu liệu quy trình thẩm tra năm 1996 đã giải quyết được những câu hỏi sau hay chưa:

• Hồ sơ được thu thập từ những nguồn nào?
• Những lời khai và tài liệu cũ được kiểm tra tính xác thực ra sao?
• Có sự phân biệt giữa lời khai của Nguyễn Hà Phan, tài liệu do đối phương lập và lời kể của những người khác hay không?
• Những hậu quả được quy cho lời khai của ông có được xác minh từng trường hợp không?
• Ông được thông báo những nội dung nào và có cơ hội giải trình đến đâu?
• Cơ quan ra quyết định đã phân biệt những gì được chứng minh với những gì còn là nghi vấn như thế nào?

Đây là các tiêu chí nghiên cứu, không phải những kết luận rằng quy trình năm 1996 đã vi phạm hay đã đáp ứng đầy đủ tất cả các yêu cầu ấy.

Nếu chưa có biên bản và hồ sơ thẩm tra đầy đủ, không nên khẳng định cuộc xử lý là thiếu công bằng. Nhưng cũng không nên mặc nhiên cho rằng mọi thủ tục đều đã hoàn chỉnh chỉ vì kết quả được công bố dưới hình thức một quyết định chính thức.

Một nghiên cứu nghiêm túc phải có khả năng đặt câu hỏi đối với cả nội dung kết luận lẫn quy trình tạo ra kết luận.

7. Từ trường hợp cá nhân đến nguyên tắc quản trị nhân sự

Vụ Nguyễn Hà Phan còn đặt ra một câu hỏi rộng hơn: một hệ thống chính trị cần làm gì để quá khứ của cán bộ được xem xét nhất quán trước khi giao quyền lực lớn hơn?

Nếu một sai phạm nghiêm trọng đã được xác định và xử lý, hồ sơ cần ghi rõ nội dung sai phạm, mức độ trách nhiệm, hình thức xử lý và điều kiện tiếp tục công tác. Nếu sau đó xuất hiện thông tin mới, phải xác định thông tin ấy khác gì so với hồ sơ trước đó và vì sao nó làm thay đổi đánh giá.

Nếu thông tin cũ bị bỏ sót, cần xác định trách nhiệm của cá nhân và cơ quan quản lý hồ sơ. Nếu thông tin đã được biết nhưng được đánh giá khác nhau ở những thời điểm khác nhau, cần làm rõ cơ sở của sự thay đổi.

Đó là những yêu cầu thuộc về chất lượng quản trị nhân sự, không phụ thuộc vào việc người được xem xét là nhân vật được ủng hộ hay bị phản đối.

Trường hợp Nguyễn Hà Phan cho thấy vì sao cần phân biệt ba thời điểm: lúc sự việc xảy ra, lúc tổ chức tiếp nhận và xử lý thông tin, và lúc thông tin được sử dụng làm căn cứ cho một quyết định nhân sự mới.

Nếu ba thời điểm ấy bị nhập làm một, người nghiên cứu dễ mắc hai sai lầm đối lập: cho rằng quá khứ đã được xử lý nên không còn vấn đề gì cần xem xét; hoặc cho rằng quyết định kỷ luật về sau chứng minh mọi quyết định trước đó đều sai.

Cả hai kết luận đều bỏ qua câu hỏi quan trọng nhất: thông tin nào đã có mặt trong hồ sơ ở từng thời điểm, và ai có trách nhiệm đối với cách thông tin ấy được sử dụng?

8. Bảng phân biệt các kết luận

Mệnh đề	Tình trạng chứng cứ
Nguyễn Hà Phan bị khai trừ Đảng ngày 17-4-1996	Đã được xác nhận qua quyết định được dẫn lại
Lý do chính thức liên quan đến việc khai báo khi bị giam giữ và không báo cáo đầy đủ sau khi được trả tự do	Được nêu trong các tài liệu thuật lại quyết định kỷ luật
Toàn bộ nội dung lời khai gốc và hậu quả của từng lời khai đã được công khai	Chưa có đủ tài liệu để xác nhận
Nguyễn Hà Phan có bất đồng về chính sách với một số lãnh đạo	Cần xác định từng quan điểm bằng văn bản và lời kể có đối chiếu
Vụ kỷ luật diễn ra trong bối cảnh nhân sự trước Đại hội VIII	Có thể xác định theo trình tự thời gian
Cạnh tranh quyền lực là nguyên nhân quyết định của vụ kỷ luật	Chưa đủ chứng cứ để kết luận
Vụ kỷ luật chỉ là một cái cớ để loại bỏ đối thủ	Chưa được chứng minh
Việc xử lý năm 1996 chứng minh mọi cáo buộc khác về Nguyễn Hà Phan đều đúng	Không thể suy ra từ quyết định kỷ luật

Bảng này không nhằm làm giảm ý nghĩa của quyết định chính thức. Mục đích là xác định giới hạn hợp lý của từng kết luận để không biến một dữ kiện đã xác nhận thành căn cứ cho những khẳng định chưa được chứng minh.

9. Kết luận: Không lấy nhãn chính trị thay cho chứng cứ

Vụ Nguyễn Hà Phan đặt ra ba bài toán cần được giải quyết song song.

Một là, xác định chính xác những sai phạm được nêu trong quyết định kỷ luật năm 1996 và mức độ chứng cứ hỗ trợ từng nội dung.

Hai là, làm rõ cách tổ chức xử lý quá khứ của ông từ năm 1964 đến khi ông được giao những chức vụ cao nhất, rồi đến khi hồ sơ được xem xét lại.

Ba là, đánh giá liệu bối cảnh chính trị và cạnh tranh nhân sự trước Đại hội VIII có ảnh hưởng đến thời điểm hoặc cách thức xử lý hay không.

Cho đến khi các hồ sơ liên quan được tiếp cận và đối chiếu, không nên kết luận rằng Nguyễn Hà Phan bị kỷ luật chỉ vì bất đồng tư tưởng. Cũng không nên lấy quyết định kỷ luật để mặc nhiên xác nhận mọi cáo buộc về ông hoặc phủ nhận mọi khả năng có tác động của bối cảnh quyền lực.

Điều có thể khẳng định ở mức phương pháp là: một quyết định kỷ luật là chứng cứ về kết quả xử lý; muốn hiểu đầy đủ sự kiện lịch sử, phải nghiên cứu cả hành vi bị xem xét, hồ sơ chứng cứ, quy trình ra quyết định và bối cảnh chính trị.

Câu hỏi còn lại không phải là chọn ngay một nhãn gọi — “phản bội”, “bất đồng” hay “thanh trừng” — mà là xác định từng mệnh đề dựa trên loại chứng cứ nào và có thể đi xa đến đâu.

Khi làm được điều đó, nghiên cứu về Nguyễn Hà Phan mới vượt khỏi sự đối đầu giữa các cách kể chính trị để trở thành một cuộc khảo sát lịch sử có thể kiểm chứng.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chính

1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Quyết định số 998-NS/TW ngày 17 tháng 4 năm 1996 về việc khai trừ Nguyễn Hà Phan khỏi Đảng; cần đối chiếu bản gốc và hồ sơ kèm theo nếu tiếp cận được.
2. Quốc hội khóa IX, nghị quyết ngày 24 tháng 10 năm 1996 về việc bãi nhiệm chức vụ Phó Chủ tịch Quốc hội và tư cách đại biểu Quốc hội của Nguyễn Hà Phan.
3. Huy Đức, Bên Thắng Cuộc, Quyển II: Quyền Bính, chương “Đại hội VIII”. Dùng như nguồn hồi cố để xác định đầu mối và đối chiếu lời kể, không thay thế hồ sơ đương thời.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN