CHƯƠNG 9 - ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG CƠ MINH - SAU PHẠM VĂN LIỄU: AI NẮM QUYỀN TRONG MẶT TRẬN?

ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG CƠ MINH

CHƯƠNG IX

SAU PHẠM VĂN LIỄU: AI NẮM QUYỀN TRONG MẶT TRẬN?

Quyền lực chiến khu, nguồn lực hải ngoại và con đường tập trung lãnh đạo

Hoàng Phong Nhã

---

1. Sau một cuộc chia rẽ, điều quan trọng là những gì còn lại

Một tổ chức chính trị thường được nhìn qua những người đứng đầu. Nhưng sau một cuộc chia rẽ, câu hỏi quan trọng hơn không chỉ là ai ra đi, mà là những nguồn lực và quyền hạn của người ra đi đã được chuyển giao cho ai.

Phạm Văn Liễu rời khỏi trung tâm Mặt Trận không có nghĩa mọi vấn đề của tổ chức đã được giải quyết. Trái lại, sự kiện ấy đặt ra một loạt câu hỏi mới:

Ai tiếp quản mạng lưới hải ngoại?

Ai quản lý nguồn tài chính?

Ai phụ trách tuyên truyền và Đài Phát thanh Việt Nam Kháng chiến?

Ai kiểm soát chiến khu và lực lượng vũ trang?

Ai quyết định tuyển mộ, huấn luyện và điều động?

Ai có quyền quyết định các chiến dịch Đông Tiến?

Và quan trọng nhất:

Hoàng Cơ Minh đã trở thành người lãnh đạo toàn hệ thống bằng cơ chế nào?

Đây không còn là câu chuyện về chức danh. Đó là câu chuyện về quá trình chuyển dịch và tập trung quyền lực.

Trong Chương VII và VIII, chúng ta đã khảo sát vai trò của Nguyễn Chánh Thi, Phạm Văn Liễu, Hoàng Cơ Minh và cuộc khủng hoảng năm 1984. Chương này đi tiếp một bước: xem xét cấu trúc Mặt Trận sau khi một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất ở hải ngoại rời khỏi vị trí lãnh đạo.

Tuy nhiên, cần giữ một nguyên tắc: một người trở thành nhân vật nổi bật hơn không đồng nghĩa người ấy lập tức kiểm soát mọi bộ phận của tổ chức.

Muốn xác định quyền lực thực tế, phải xem từng nguồn lực đã được quản lý và phân bổ như thế nào.

2. Khoảng trống quyền lực sau năm 1984

Trong giai đoạn đầu, Mặt Trận được hình thành từ sự kết hợp của nhiều thành phần:

• Cựu quân nhân Việt Nam Cộng Hòa.
• Các tổ chức chống cộng ở hải ngoại.
• Những người tham gia mạng lưới vận động và hậu cần.
• Các cơ sở cộng đồng.
• Những người phụ trách tuyên truyền, thông tin và liên lạc.
• Lực lượng hoạt động tại khu vực chiến khu.

Những thành phần này không nhất thiết có cùng nguồn gốc, kinh nghiệm hoặc quan niệm về cách tổ chức phong trào. Họ được kết nối bởi một mục tiêu chính trị chung, nhưng mỗi bộ phận lại nắm giữ những nguồn lực khác nhau.

Khi Phạm Văn Liễu rời khỏi cấu trúc lãnh đạo, sự cân bằng ấy ít nhiều phải thay đổi.

Về lý thuyết, có hai khả năng:

Một là tổ chức suy yếu hoặc tan rã do mất đi một trung tâm vận động quan trọng.

Hai là tổ chức tái cấu trúc, tập trung quyền lực hơn để duy trì hoạt động.

Mặt Trận không tan rã ngay sau cuộc khủng hoảng. Hoạt động tại chiến khu vẫn tiếp tục và những kế hoạch Đông Tiến về sau vẫn được triển khai.

Điều đó cho thấy bộ phận còn lại có khả năng duy trì ít nhất một phần hệ thống tổ chức.

Nhưng cần phân biệt hai kết quả:

• Duy trì được bộ máy.
• Có đủ năng lực để thực hiện mục tiêu chiến lược.

Một tổ chức có thể tồn tại, thậm chí hoạt động mạnh hơn trong một số lĩnh vực, nhưng vẫn không đạt được mục tiêu chính trị ban đầu.

Đây là điểm phải giữ khi đánh giá Mặt Trận sau năm 1984.

3. Quyền lực thứ nhất: kiểm soát chiến khu và lực lượng vũ trang

Trong cấu trúc Mặt Trận, chiến khu là một nguồn quyền lực đặc biệt.

Hoàng Cơ Minh gắn trực tiếp với quá trình xây dựng lực lượng tại khu vực Thái–Lào. Người đứng đầu bộ phận quân sự có thể nắm những quyết định liên quan đến tuyển mộ, huấn luyện, phân công, điều động, kỷ luật và hoạt động của lực lượng.

Đó là quyền lực cụ thể, không chỉ là uy tín chính trị.

Người kiểm soát lực lượng có thể ảnh hưởng đến:

• Ai được tuyển vào.
• Ai được huấn luyện.
• Ai được giao nhiệm vụ.
• Ai được điều động đến địa bàn hoạt động.
• Ai được giữ lại hoặc bị loại khỏi lực lượng.
• Chiến dịch nào được chuẩn bị và triển khai.

Tuy nhiên, cần tránh một ngộ nhận:

Kiểm soát chiến khu không đồng nghĩa với kiểm soát toàn bộ Mặt Trận.

Một tổ chức xuyên quốc gia có thể tồn tại nhiều trung tâm quyền lực. Người chỉ huy lực lượng vũ trang có thể có quyền quyết định lớn trong lĩnh vực quân sự, nhưng chưa chắc có quyền trực tiếp đối với toàn bộ tài chính, cơ sở cộng đồng và hoạt động chính trị ở hải ngoại.

Vì vậy, cần xác định rõ Hoàng Cơ Minh nắm quyền chỉ huy chiến khu đến mức nào, quyền ấy được quy định ra sao và có cơ quan nào giám sát.

Đây là nền tảng để nghiên cứu quá trình ông trở thành nhân vật trung tâm của Mặt Trận.

4. Quyền lực thứ hai: nguồn lực và tài chính

Một lực lượng vũ trang không thể tồn tại chỉ bằng lòng trung thành và ý chí chiến đấu.

Nó cần tiền để duy trì căn cứ, ăn ở, thuốc men, phương tiện, liên lạc, huấn luyện, di chuyển, vũ khí và hậu cần.

Tiền bạc vì thế không chỉ là phương tiện hoạt động. Nó còn là một thành tố của quyền lực.

Sau khi Phạm Văn Liễu rời khỏi vị trí lãnh đạo, câu hỏi cần đặt ra là:

• Ai tiếp nhận mạng lưới gây quỹ?
• Những cơ sở vận động trước đây có tiếp tục hoạt động không?
• Ai quản lý danh sách người đóng góp?
• Ai phụ trách thu chi và phân bổ kinh phí?
• Cơ chế báo cáo tài chính có thay đổi không?
• Những người đóng góp có được thông báo về sự thay đổi lãnh đạo không?

Đây là những câu hỏi quan trọng, nhưng tài liệu công khai hiện có chưa cho phép trả lời đầy đủ.

Do đó, không nên kết luận rằng sau khi Phạm Văn Liễu rời đi, Hoàng Cơ Minh lập tức kiểm soát toàn bộ tài chính.

Cách diễn đạt chính xác hơn là:

Sau cuộc khủng hoảng, quyền lực của Hoàng Cơ Minh trong hệ thống ngày càng nổi bật, nhưng mức độ kiểm soát trực tiếp của ông đối với toàn bộ nguồn tài chính hải ngoại vẫn cần được chứng minh bằng hồ sơ cụ thể.

Muốn xác định điều đó, cần có báo cáo thu chi, quyết định phân bổ ngân sách, thư từ giữa các bộ phận và tài liệu về người chịu trách nhiệm quản lý tiền.

Không thể lấy sự tồn tại của chiến khu để suy ra rằng người chỉ huy chiến khu đương nhiên nắm toàn bộ nguồn tiền.

5. Quyền lực thứ ba: kiểm soát thông tin

Trong một tổ chức hoạt động bí mật, thông tin có thể quan trọng không kém tiền bạc và lực lượng.

Ai biết quân số thực tế?

Ai biết căn cứ đặt ở đâu?

Ai nắm tuyến đường liên lạc?

Ai biết tình trạng huấn luyện và hậu cần?

Ai nắm thông tin về người bị bắt, người hy sinh và những chiến dịch thất bại?

Người kiểm soát những thông tin ấy có lợi thế đáng kể trong quá trình ra quyết định.

Nhưng hoạt động bí mật tạo ra một nghịch lý:

Càng cần bảo mật, càng khó kiểm tra.

Thông tin phải được giới hạn để tránh bị đối phương khai thác. Nhưng nếu thông tin chỉ tập trung vào một số người, những cơ quan khác sẽ khó đánh giá độc lập tình hình và quyết định của người chỉ huy.

Một người vừa ra lệnh, vừa trực tiếp nắm thông tin thực địa, vừa là người duy nhất báo cáo kết quả có thể tạo ra một khoảng cách rất lớn giữa người quyết định và người giám sát.

Điều đó không chứng minh Hoàng Cơ Minh đã sử dụng thông tin để tập trung quyền lực. Nhưng nó cho thấy cấu trúc hoạt động bí mật có thể tạo ra ưu thế đặc biệt cho người kiểm soát thông tin chiến khu.

Vấn đề cần khảo sát là Mặt Trận có cơ chế báo cáo nhiều chiều hay không, có bộ phận kiểm tra độc lập hay không và những người lãnh đạo ở hải ngoại có được tiếp cận thông tin đủ để đánh giá hoạt động quân sự hay không.

6. Đài Phát thanh Việt Nam Kháng chiến: quyền lực của câu chuyện

Một lực lượng nhỏ ở chiến khu phải đối diện với một vấn đề lớn:

Làm thế nào để những người ở xa biết rằng mình đang tồn tại và đang hoạt động?

Một trong những phương tiện được Mặt Trận sử dụng là truyền thông, trong đó có Đài Phát thanh Việt Nam Kháng chiến.

Theo lịch sử tự thuật của Việt Tân, đài phát thanh này bắt đầu hoạt động từ năm 1983 và gắn với quá trình hoạt động của Mặt Trận trong những năm đầu. Đây là thông tin cần được đối chiếu thêm với tài liệu phát sóng, lịch sử đài và các nguồn đương thời.

Vai trò của đài không chỉ nằm ở việc truyền tải tin tức.

Trong một phong trào chính trị–quân sự, truyền thông còn góp phần định hình cách công chúng nhìn nhận tổ chức.

Người kiểm soát nội dung thông tin có khả năng quyết định:

• Hoạt động nào được nhấn mạnh.
• Thành tích nào được công bố.
• Tổn thất nào được thông báo.
• Thất bại được giải thích ra sao.
• Những người tham gia được giới thiệu như thế nào.
• Mục tiêu chính trị được trình bày theo cách nào.

Trong một cuộc chiến, thông tin không chỉ mô tả thực tế. Nó còn góp phần tạo ra nhận thức về thực tế.

Nhưng cần phân biệt quyền quản lý cơ quan truyền thông với quyền kiểm soát toàn bộ thông tin của tổ chức. Muốn xác định ai thực sự phụ trách đài, ai quyết định nội dung và cơ quan nào có quyền giám sát, cần tìm hồ sơ nhân sự, quy chế biên tập và tài liệu điều hành.

Không thể chỉ dựa vào việc đài phát thanh hoạt động để kết luận Hoàng Cơ Minh trực tiếp kiểm soát mọi hoạt động tuyên truyền.

7. Từ danh nghĩa kháng chiến đến tính chính danh chính trị

Mặt Trận tự xác định mục tiêu của mình là kháng chiến nhằm thay đổi chính quyền tại Việt Nam.

Nhưng cần phân biệt hai vấn đề:

Một tổ chức tự gọi hoạt động của mình là kháng chiến.

Và:

Hoạt động ấy có được xã hội nhìn nhận là một phong trào kháng chiến có tính chính danh hay không.

Hai điều không tự động trùng nhau.

Muốn đánh giá tính chính danh, cần đặt ra những câu hỏi:

• Tổ chức có cơ sở xã hội thực sự trong nước hay không?
• Có sự ủng hộ của người dân ở mức độ nào?
• Có mạng lưới chính trị trong nước được xác nhận độc lập không?
• Có khả năng bảo vệ người dân và những người tham gia không?
• Có phân biệt mục tiêu quân sự với dân sự không?
• Có chịu trách nhiệm về những rủi ro mà người tham gia phải gánh chịu không?
• Có đưa ra được một mô hình chính trị khả thi sau khi giành được quyền lực không?

Một tổ chức có thể có mục tiêu chính trị được tuyên bố rất lớn, nhưng tính chính danh không thể chỉ được xác lập bằng lời tuyên bố của chính tổ chức ấy.

Nó còn phụ thuộc vào sự ủng hộ xã hội, phương thức hành động, trách nhiệm đối với người tham gia và khả năng đưa ra một trật tự chính trị có thể chấp nhận được.

Đây là tiêu chuẩn cần áp dụng cho mọi phong trào, không riêng Mặt Trận.

8. Từ tổ chức lưu vong đến lực lượng xuyên biên giới

Mục tiêu được tuyên bố của Mặt Trận không dừng lại ở hoạt động chính trị trong cộng đồng người Việt hải ngoại. Tổ chức hướng đến việc đưa lực lượng trở về Việt Nam.

Đó là một bước chuyển rất lớn.

Một tổ chức lưu vong có thể tồn tại bằng hội họp, báo chí, vận động, gây quỹ và xây dựng cơ sở cộng đồng.

Nhưng một lực lượng muốn tiến hành hoạt động vũ trang xuyên biên giới phải đối diện với những yêu cầu khác:

• Huấn luyện và tổ chức quân sự.
• Tình báo và thông tin địa bàn.
• Tuyến đường và phương tiện di chuyển.
• Hậu cần và khả năng tiếp tế.
• Liên lạc với những người trong nước.
• Khả năng bảo đảm an toàn cho lực lượng.
• Khả năng xử lý khi bị phát hiện, truy bắt hoặc mất liên lạc.

Và quan trọng hơn cả: cơ sở xã hội trong nước.

Nếu thiếu yếu tố cuối cùng, một lực lượng từ bên ngoài có thể đưa người vào lãnh thổ Việt Nam, nhưng rất khó biến hoạt động xâm nhập thành một phong trào chính trị rộng lớn.

Đây là vấn đề chiến lược mà Đông Tiến phải đối diện.

9. Đông Tiến: từ khẩu hiệu đến phép thử năng lực

Tên gọi Đông Tiến thể hiện ý tưởng hướng về phía Đông, trở về Việt Nam.

Nhưng xét về tổ chức, Đông Tiến còn là phép thử đối với toàn bộ hệ thống Mặt Trận.

Bởi để biến một chủ trương thành chiến dịch thực tế, tổ chức phải chuyển hóa nhiều yếu tố:

Ý tưởng → tổ chức → nhân lực → nguồn lực → năng lực thực hiện → kết quả.

Mỗi mắt xích đều có thể trở thành điểm yếu.

Một lực lượng có thể có căn cứ nhưng thiếu thông tin địa bàn. Có người tình nguyện nhưng thiếu huấn luyện. Có vũ khí nhưng thiếu hậu cần. Có kế hoạch nhưng không có mạng lưới hỗ trợ trong nước.

Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào số người được tuyển mộ, số vũ khí được trang bị hoặc tinh thần của người tham gia để đánh giá năng lực chiến dịch.

Phải nhìn vào khả năng thực hiện nhiệm vụ trong điều kiện thực tế.

Đông Tiến sẽ cho thấy khoảng cách giữa ý chí và năng lực tổ chức lớn đến đâu.

10. Đông Tiến I: bài kiểm tra đầu tiên

Các nguồn hồi cố về Mặt Trận ghi nhận một hoạt động Đông Tiến đầu tiên vào khoảng năm 1985 và cho biết lực lượng tham gia chịu tổn thất.

Một số tài liệu trong cộng đồng người Việt đưa ra con số khoảng 20 người thiệt mạng. Tuy nhiên, các nguồn không thống nhất hoàn toàn về quân số, diễn biến và thương vong. Vì vậy, chưa nên xác lập một con số duy nhất khi chưa có đối chiếu độc lập.

Điều cần chú ý hơn là bản chất của phép thử.

Một lực lượng có thể đã chuẩn bị căn cứ, tổ chức huấn luyện, trang bị vũ khí và xây dựng tinh thần chiến đấu. Nhưng khi bước vào địa bàn thực tế, họ phải đối diện với địa hình, hệ thống kiểm soát biên giới, tình báo, hậu cần và khả năng phản ứng của đối phương.

Đây là lúc năng lực chuẩn bị phải được chuyển thành năng lực thực thi.

Có khả năng chuẩn bị một chiến dịch không đồng nghĩa với có khả năng hoàn thành chiến dịch.

Để đánh giá Đông Tiến I, cần tái dựng riêng mục tiêu, lực lượng, tuyến đường, diễn biến, thương vong và kết quả. Không nên dùng một vài con số hồi cố để thay thế toàn bộ quá trình nghiên cứu.

11. Thất bại quân sự không tự động đồng nghĩa với thất bại chính trị

Khi một chiến dịch không đạt mục tiêu quân sự, có thể có hai cách đánh giá.

Cách thứ nhất là xem đó như một thất bại của tổ chức.

Cách thứ hai là cho rằng chiến dịch thất bại về quân sự nhưng vẫn có thể tạo ra một số tác động chính trị.

Hai cách nhìn này không hoàn toàn loại trừ nhau.

Một chiến dịch thất bại có thể vẫn tạo ra biểu tượng, duy trì tinh thần của một bộ phận người ủng hộ, thu hút sự chú ý của công chúng hoặc giúp tổ chức tiếp tục huy động nguồn lực.

Ngược lại, một chiến dịch có thể đạt kết quả chiến thuật nhưng vẫn thất bại về chiến lược nếu làm suy yếu tổ chức, mất cơ sở xã hội hoặc khiến mục tiêu chính trị trở nên xa vời hơn.

Do đó, cần phân biệt ba cấp độ:

Chiến thuật: lực lượng có hoàn thành nhiệm vụ cụ thể hay không?

Chiến lược: chiến dịch có đóng góp vào mục tiêu dài hạn hay không?

Chính trị: hoạt động ấy có làm tăng hay giảm tính chính danh, sự ủng hộ và năng lực của phong trào hay không?

Một tổ chức không thể tự tuyên bố chiến dịch có giá trị chính trị chỉ vì chiến dịch đã diễn ra. Giá trị ấy phải được đánh giá bằng kết quả và tác động có thể kiểm chứng.

12. Giới hạn căn bản: một lực lượng từ bên ngoài không tự động trở thành phong trào trong nước

Nếu mục tiêu cuối cùng là thay đổi chính quyền và xây dựng một chính quyền mới, Mặt Trận phải chứng minh được nhiều hơn khả năng đưa một nhóm người vượt biên giới.

Một phong trào muốn thay đổi trật tự chính trị của một quốc gia cần có:

• Cơ sở xã hội.
• Mạng lưới chính trị trong nước.
• Khả năng tập hợp những nhóm có lợi ích khác nhau.
• Năng lực tổ chức và liên kết.
• Một chương trình chính trị có thể thực hiện.
• Khả năng quản trị sau khi giành được quyền lực.

Nếu thiếu những yếu tố đó, một lực lượng vũ trang từ bên ngoài có thể tiến hành những hoạt động nguy hiểm, nhưng chưa chắc có khả năng tạo ra một phong trào đủ sức thay đổi quốc gia.

Cần phân biệt:

Căn cứ ở nước ngoài không phải là vùng giải phóng.

Một đội quân nhỏ không phải là cuộc nổi dậy toàn dân.

Một số người ủng hộ trong nước không đồng nghĩa với một cơ sở xã hội rộng lớn.

Và những tuyên bố về lực lượng quốc nội cũng phải được kiểm chứng bằng tài liệu, nhân chứng và những dấu vết hoạt động có thể xác nhận.

Đây là giới hạn mà mọi tổ chức lưu vong muốn trở thành một lực lượng cách mạng trong nước đều phải đối diện.

13. Hoàng Cơ Minh sau khủng hoảng: biểu tượng, người chỉ huy hay lãnh đạo toàn hệ thống?

Để đánh giá chính xác vai trò Hoàng Cơ Minh sau năm 1984, cần phân biệt ba cấp độ quyền lực.

Cấp thứ nhất: quyền lực biểu tượng.

Ông trở thành khuôn mặt đại diện của phong trào, gắn với chiến khu và mục tiêu trở về Việt Nam.

Cấp thứ hai: quyền chỉ huy quân sự.

Ông có vai trò trực tiếp trong việc tổ chức và chỉ huy lực lượng tại chiến khu.

Cấp thứ ba: quyền lãnh đạo toàn hệ thống.

Đây là cấp độ rộng hơn nhiều, bao gồm quyền quyết định đối với mạng lưới hải ngoại, tài chính, tuyên truyền, nhân sự và đường lối chính trị.

Hai cấp đầu có nhiều dấu hiệu rõ hơn trong các tài liệu hiện có. Cấp thứ ba cần được chứng minh bằng hồ sơ tổ chức và hoạt động thực tế.

Không được suy luận rằng vì Hoàng Cơ Minh là biểu tượng của phong trào và người chỉ huy chiến khu, nên ông đương nhiên kiểm soát mọi hoạt động ở hải ngoại.

Muốn xác định quyền lãnh đạo toàn hệ thống, phải tìm hiểu ai có quyền bổ nhiệm, ai quản lý tài chính, ai quyết định nội dung tuyên truyền, ai đại diện tổ chức và cơ quan nào có quyền kiểm tra người đứng đầu.

Đây là sự khác biệt giữa uy tín, quyền chỉ huy và quyền lực tổ chức.

14. Lợi thế của người trực tiếp ở chiến trường

Dù chưa thể khẳng định Hoàng Cơ Minh kiểm soát toàn bộ Mặt Trận, cũng không thể bỏ qua lợi thế của người trực tiếp nắm lực lượng.

Trong một tổ chức có hoạt động quân sự, người chỉ huy chiến khu thường có ưu thế về ba phương diện:

Thứ nhất, quyền điều động. Người kiểm soát lực lượng có khả năng quyết định cách sử dụng nhân sự và phương tiện.

Thứ hai, quyền tiếp cận thông tin. Người ở thực địa biết tình hình căn cứ, quân số, huấn luyện, hậu cần và những biến động của chiến trường.

Thứ ba, quyền quyết định khẩn cấp. Trong tình huống nguy hiểm, người trực tiếp chỉ huy thường phải đưa ra quyết định trước khi có thể tham khảo đầy đủ các bộ phận ở xa.

Ba lợi thế ấy có thể tạo thành một vòng tuần hoàn:

Kiểm soát lực lượng → có quyền quyết định → có ưu thế thông tin → củng cố khả năng kiểm soát lực lượng.

Nếu không có cơ chế giám sát, vòng tuần hoàn này có thể dẫn đến sự tập trung quyền lực ngày càng lớn.

Tuy nhiên, tập trung quyền lực là một hiện tượng tổ chức, chưa tự động là một phán quyết đạo đức.

Cần xem quyền lực được sử dụng để nâng cao hiệu quả hoạt động hay đã vượt khỏi giới hạn được tổ chức quy định.

15. Ai kiểm soát người kiểm soát chiến khu?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất về trách nhiệm lãnh đạo.

Nếu Hoàng Cơ Minh là người chỉ huy chiến khu, ai kiểm tra ông?

Nếu ông quyết định chiến dịch, ai có quyền phản đối?

Nếu chiến dịch gây thương vong, ai đánh giá trách nhiệm?

Nếu ông bổ nhiệm cán bộ, ai có quyền xem xét hoặc bãi nhiệm ông?

Nếu ông quyết định sử dụng nguồn lực, ai kiểm tra việc chi tiêu?

Nếu ông quyết định tiếp tục một hoạt động có rủi ro lớn, ai có quyền yêu cầu xem xét lại?

Một tổ chức quân sự không nhất thiết phải có cơ chế dân chủ giống một nghị viện. Nhưng điều đó không có nghĩa người chỉ huy được miễn trừ mọi hình thức kiểm soát.

Ít nhất phải có cơ chế xác định thẩm quyền, báo cáo, kiểm tra và đánh giá trách nhiệm.

Nếu không, sai lầm của một người có thể trở thành sai lầm của cả tổ chức. Những người chịu hậu quả lại không có cách nào yêu cầu giải trình.

Đây không chỉ là vấn đề của Mặt Trận. Nó là nguyên tắc chung đối với mọi tổ chức trao quyền lực lớn cho người đứng đầu.

16. Trách nhiệm chỉ huy không đồng nghĩa với quy kết mọi cái chết cho một cá nhân

Khi đánh giá những chiến dịch của Mặt Trận, cần giữ một ranh giới quan trọng.

Nếu một chiến sĩ thiệt mạng trong một chiến dịch do Hoàng Cơ Minh chỉ huy, không thể tự động kết luận rằng ông trực tiếp gây ra cái chết ấy.

Nhưng ngược lại, cũng không thể viện dẫn tinh thần hy sinh để loại bỏ trách nhiệm của người chỉ huy.

Cần phân biệt bốn loại trách nhiệm:

Trách nhiệm trực tiếp: người ra lệnh hoặc thực hiện một hành động cụ thể dẫn đến hậu quả.

Trách nhiệm chỉ huy: người có quyền kiểm soát lực lượng, tổ chức chiến dịch và chịu trách nhiệm về những quyết định thuộc phạm vi chỉ huy.

Trách nhiệm chính trị: người chịu trách nhiệm về đường lối và chủ trương đã đưa tổ chức đến hoạt động quân sự.

Trách nhiệm pháp lý: chỉ có thể xác định trên cơ sở luật áp dụng, hành vi cụ thể và chứng cứ.

Bốn loại trách nhiệm có thể liên quan với nhau nhưng không thể đánh đồng.

Người chỉ huy không phải chịu trách nhiệm trực tiếp về mọi tình huống ngoài khả năng kiểm soát. Nhưng họ phải giải trình về những quyết định thuộc thẩm quyền, thông tin họ có, rủi ro có thể dự liệu và những biện pháp đã thực hiện để bảo vệ người dưới quyền.

Đó là cách đánh giá công bằng hơn giữa hai cực: thần thánh hóa người chỉ huy hoặc quy kết mọi thương vong cho một cá nhân.

17. Mặt Trận sau năm 1984: mạnh hơn hay yếu hơn?

Không thể trả lời câu hỏi này bằng một kết luận duy nhất.

Cần đánh giá từng phương diện.

Về tổ chức: Mặt Trận tiếp tục hoạt động sau cuộc khủng hoảng. Điều đó cho thấy bộ máy còn lại có khả năng duy trì hoạt động, nhưng chưa chứng minh cơ cấu mới hiệu quả hơn.

Về nhân sự: Việc một nhân vật có ảnh hưởng lớn như Phạm Văn Liễu rời khỏi trung tâm lãnh đạo có thể làm mất đi kinh nghiệm, quan hệ và mạng lưới riêng. Mức độ tổn thất cần được xác minh.

Về tài chính: Chưa có đủ hồ sơ công khai để xác định nguồn tiền được chuyển giao ra sao và cơ chế quản lý có thay đổi hay không.

Về quân sự: Lực lượng tại chiến khu tiếp tục tồn tại và triển khai hoạt động. Nhưng kết quả các chiến dịch phải được đánh giá riêng, không thể lấy sự tồn tại của lực lượng làm bằng chứng về năng lực chiến lược.

Về chính trị: Câu hỏi lớn nhất vẫn là Mặt Trận có xây dựng được một cơ sở xã hội đủ rộng trong Việt Nam hay không.

Một tổ chức có thể mạnh hơn về khả năng điều hành nhưng yếu hơn về khả năng tập hợp. Có thể thống nhất hơn về chỉ huy nhưng mất đi một phần mạng lưới chính trị. Có thể duy trì được lực lượng nhưng không tiến gần hơn đến mục tiêu cuối cùng.

Vì vậy, phải phân biệt sức mạnh của bộ máy với sức mạnh chính trị của phong trào.

18. Một phong trào có thể mạnh ở bên ngoài nhưng yếu ở bên trong

Mặt Trận có thể có nhiều nguồn lực ở hải ngoại:

• Mạng lưới cộng đồng.
• Người đóng góp tài chính.
• Các cơ sở vận động.
• Truyền thông.
• Căn cứ hoạt động.
• Lực lượng vũ trang.

Nhưng những nguồn lực ấy không tự động chuyển hóa thành sự ủng hộ chính trị trong Việt Nam.

Đây là khác biệt giữa:

Sức mạnh tổ chức bên ngoài

và

Sức mạnh chính trị bên trong.

Một tổ chức có thể có khả năng hội họp, gây quỹ, tuyên truyền và tuyển mộ ở nước ngoài. Nhưng muốn trở thành lực lượng có khả năng thay đổi quyền lực trong nước, tổ chức ấy phải chứng minh rằng mình có sự kết nối thực tế với xã hội Việt Nam.

Nếu không, tổ chức có thể duy trì hoạt động trong thời gian dài mà vẫn không tạo được bước chuyển chiến lược.

Nói cách khác:

Có năng lực hoạt động không đồng nghĩa có năng lực giành quyền lực.

Đây là một trong những giới hạn quan trọng nhất của các phong trào chính trị lưu vong.

19. Có người ủng hộ trong nước không đồng nghĩa có cơ sở xã hội

Khi nghiên cứu những tuyên bố về lực lượng quốc nội, cần phân biệt nhiều cấp độ tham gia.

Một người có thiện cảm với phong trào không nhất thiết là thành viên.

Một người ủng hộ mục tiêu chính trị không nhất thiết tham gia hoạt động bí mật.

Một nhóm hoạt động bí mật không nhất thiết đại diện cho một mạng lưới chính trị rộng lớn.

Và một mạng lưới chính trị cũng không đồng nghĩa với sự ủng hộ của đa số xã hội.

Vì vậy, khi gặp những tuyên bố về lực lượng trong nước, cần hỏi:

• Có bao nhiêu người được xác nhận?
• Họ hoạt động ở địa bàn nào?
• Họ có liên hệ trực tiếp với Mặt Trận hay chỉ có thiện cảm?
• Có tài liệu đương thời xác nhận không?
• Có hồ sơ bắt giữ, xét xử hoặc nhân chứng độc lập không?
• Có thể phân biệt người tham gia tổ chức với người chỉ bị quy kết có liên quan không?

Câu hỏi cuối cùng đặc biệt quan trọng.

Một người bị chính quyền bắt giữ hoặc kết án không tự động chứng minh mọi cáo buộc về người ấy là chính xác. Cũng không thể phủ nhận sự tồn tại của một mạng lưới chỉ vì nguồn thông tin đến từ cơ quan nhà nước.

Cần đối chiếu hồ sơ, lời khai, báo chí và các nguồn độc lập.

Đó là cách nghiên cứu tránh cả hai thái cực: tin tuyệt đối hoặc phủ nhận tuyệt đối.

20. Đặt lại vấn đề: Mặt Trận đã có quốc lực hay mới chỉ có lực lượng?

Đây là một phân biệt quan trọng trong tư duy Hưng Quốc.

Lực lượng là khả năng thực hiện một hành động cụ thể.

Quốc lực là tổng hợp những năng lực giúp một quốc gia hoặc một phong trào có thể tạo lập, duy trì và phát triển một trật tự chính trị.

Một nhóm vũ trang có thể có quân số, vũ khí và khả năng hành động. Nhưng để thay đổi một quốc gia, cần nhiều hơn thế:

• Dân lực: khả năng tập hợp và huy động con người.
• Trí lực: năng lực tư duy, hoạch định và giải quyết vấn đề.
• Tài lực: khả năng tạo ra và quản lý nguồn lực.
• Tổ chức lực: khả năng phối hợp nhiều thành phần.
• Chính trị lực: khả năng xây dựng sự ủng hộ và tính chính danh.
• Ngoại giao lực: khả năng tạo dựng quan hệ và môi trường quốc tế thuận lợi.
• Năng lực quản trị: khả năng điều hành xã hội sau khi giành được quyền lực.

Một phong trào có thể sở hữu một số nguồn lực đáng kể nhưng vẫn thiếu những năng lực quyết định khác.

Vì vậy, cần đặt câu hỏi không chỉ Mặt Trận có bao nhiêu người, bao nhiêu tiền hay bao nhiêu vũ khí, mà còn có khả năng tập hợp xã hội, xây dựng chương trình chính trị và quản trị đất nước hay không.

Lực lượng có thể tạo ra một hành động. Quốc lực mới có khả năng tạo ra một trật tự bền vững.

21. Quy luật vận hành – Bài học Hưng Quốc

Một tổ chức muốn thay đổi một nhà nước phải biến được:

Ý chí → tổ chức → nguồn lực → năng lực → kết quả.

Nhưng chuỗi đó vẫn chưa đủ.

Muốn tạo ra một trật tự chính trị bền vững, còn phải có:

Xã hội → tính chính danh → năng lực quản trị.

Nếu thiếu những yếu tố này, một tổ chức có thể tiến hành những hoạt động quân sự đáng kể nhưng vẫn không có khả năng giành và duy trì quyền lực.

Từ trường hợp Mặt Trận, có thể rút ra ba nguyên tắc:

Thứ nhất, quyền lực tổ chức phải được phân tích theo từng nguồn. Người kiểm soát quân sự chưa chắc kiểm soát tài chính; người phụ trách tài chính chưa chắc có quyền quyết định chiến lược.

Thứ hai, quyền lực càng tập trung thì trách nhiệm giải trình càng phải rõ. Người chỉ huy có thể cần quyền quyết định nhanh, nhưng phải có cơ chế kiểm tra và đánh giá hậu quả.

Thứ ba, sức mạnh của một phong trào không thể chỉ đo bằng khả năng hành động. Phải đo bằng khả năng tập hợp xã hội, tạo dựng tính chính danh và xây dựng một mô hình quản trị có thể tồn tại.

Một chiến khu không phải là một quốc gia.

Một lực lượng vũ trang không phải là một xã hội.

Một chiến dịch không phải là một cuộc cách mạng.

Và một người có quyền chỉ huy không nhất thiết đã có quyền lãnh đạo toàn bộ một phong trào.

Đó là những phân biệt cần thiết khi đánh giá Hoàng Cơ Minh và Mặt Trận.

22. Kết luận: từ quyền lực tổ chức đến phép thử thực địa

Sau cuộc khủng hoảng năm 1984, Hoàng Cơ Minh ngày càng trở thành nhân vật trung tâm trong hình ảnh và hoạt động của Mặt Trận.

Có thể nhận định rằng chiến khu và quyền chỉ huy quân sự giữ vai trò ngày càng quan trọng trong cấu trúc phong trào.

Nhưng chưa đủ chứng cứ để kết luận ông kiểm soát tuyệt đối mọi nguồn lực, toàn bộ tài chính và mọi cơ sở hải ngoại.

Cần tiếp tục phân biệt ba điều:

• Quyền lực biểu tượng: Hoàng Cơ Minh là khuôn mặt đại diện ngày càng nổi bật.
• Quyền chỉ huy: ông gắn trực tiếp với lực lượng và hoạt động tại chiến khu.
• Quyền lãnh đạo toàn hệ thống: mức độ kiểm soát đối với tài chính, nhân sự, tuyên truyền và các cơ sở hải ngoại vẫn cần được chứng minh.

Dù vậy, một chuyển biến quan trọng đã xuất hiện.

Mặt Trận không còn chỉ phải chứng minh khả năng tập hợp người Việt ở hải ngoại. Tổ chức phải đối diện với một yêu cầu khó hơn nhiều: biến nguồn lực bên ngoài thành năng lực hoạt động bên trong Việt Nam.

Đây là lúc mọi tuyên bố phải đối diện với thực địa.

Không phải chỉ bằng diễn văn.

Không phải chỉ bằng khẩu hiệu.

Không phải chỉ bằng chức danh.

Mà bằng những câu hỏi cụ thể:

Lực lượng đi được đến đâu?

Có thực hiện được mục tiêu đã đề ra không?

Có tạo được sự kết nối với người dân trong nước không?

Có duy trì được hoạt động sau khi gặp tổn thất không?

Và người lãnh đạo chịu trách nhiệm thế nào về cái giá mà những người tham gia phải trả?

Đó chính là phép thử của Đông Tiến.

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO CỦA CHƯƠNG IX

1. Việt Tân – Quá trình hoạt động. Nguồn tự thuật về giai đoạn hoạt động của Mặt Trận và Đài Phát thanh Việt Nam Kháng chiến. Cần phân biệt thông tin do tổ chức tự công bố với những sự kiện đã được nguồn độc lập xác nhận.
2. Phạm Văn Liễu, Trả Ta Sông Núi. Hồi ký của người trực tiếp tham gia lãnh đạo Mặt Trận, có giá trị tìm hiểu mạng lưới hải ngoại và cuộc khủng hoảng năm 1984. Cần đối chiếu vì tác giả là một bên trong tranh chấp.
3. “Tài liệu Mặt Trận Hoàng Cơ Minh do Tin Paris”. Nguồn hồi cố về cơ cấu tổ chức, nhân sự và hoạt động chiến khu. Cần xác định xuất xứ và nguồn tư liệu được sử dụng.
4. Carlyle A. Thayer, Civil Society in Vietnam. Nguồn nghiên cứu về bối cảnh chính trị và các tổ chức liên quan đến Việt Nam. Cần kiểm tra chính xác những phần trực tiếp đề cập đến Mặt Trận và Việt Tân.
5. FBIS-EAS-88-014, Vietnam Center and Archive, Texas Tech University. Tài liệu về hoạt động Đông Tiến và cách các nguồn đương thời mô tả lực lượng Mặt Trận. Cần phân biệt thông tin được FBIS ghi nhận với sự kiện đã được kiểm chứng độc lập.
6. Washington Post, các bài viết về Mặt Trận, Hoàng Cơ Minh và cộng đồng người Việt hải ngoại trong thập niên 1980–1990. Cần ghi rõ tiêu đề, ngày đăng và nội dung cụ thể khi sử dụng.
7. Các tài liệu hồi cố của cộng đồng người Việt hải ngoại về Hoàng Cơ Minh, Phạm Văn Liễu và Đông Tiến. Sử dụng như nguồn nhân chứng và ký ức cộng đồng, không mặc nhiên xem là chứng cứ độc lập.

Ghi chú phương pháp

Chương này phân biệt bốn tầng thông tin:

• Sự kiện: được xác nhận bằng tài liệu đương thời hoặc nhiều nguồn độc lập.
• Lời kể: điều người trong cuộc thuật lại về trải nghiệm và nhận thức của họ.
• Nhận định: cách các tổ chức hoặc cá nhân giải thích hoạt động và vai trò của mình.
• Suy luận: kết luận của người nghiên cứu sau khi đối chiếu các nguồn.

Không lấy việc Hoàng Cơ Minh kiểm soát chiến khu để mặc nhiên kết luận ông kiểm soát toàn bộ tài chính. Không lấy việc Mặt Trận tiếp tục hoạt động để kết luận cơ cấu sau năm 1984 hiệu quả hơn. Và cũng không lấy một số chiến dịch quân sự để thay thế việc đánh giá cơ sở xã hội và năng lực chính trị.

 TIẾP THEO

CHƯƠNG X – ĐÔNG TIẾN I: LẦN ĐẦU TIÊN MẶT TRẬN ĐEM Ý CHÍ TRỞ VỀ VIỆT NAM RA THỰC ĐỊA

Chương X sẽ chuyển từ nghiên cứu cấu trúc quyền lực sang khảo sát một chiến dịch cụ thể. Cần dựng lại trình tự: mục tiêu, lực lượng, tuyến đường, công tác chuẩn bị, diễn biến, thương vong, kết quả, cách Mặt Trận công bố và cách các nguồn bên ngoài ghi nhận.

Sau đó mới có thể đánh giá Đông Tiến I là thất bại chiến thuật, thất bại chiến lược hay một hoạt động vẫn tạo ra những tác động chính trị nhất định.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG CƠ MINH