CHƯƠNG 3 - ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

 

ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

Từ tư tưởng Thông Luận đến con đường dân chủ đa nguyên cho Việt Nam

Hoàng Phong Nhã 

PHẦN I – SỰ RA ĐỜI CỦA MỘT TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ

CHƯƠNG 3

PARIS ĐẦU THẬP NIÊN 1980: NHỮNG CUỘC THẢO LUẬN TÌM ĐƯỜNG CHO VIỆT NAM

• Từ những cuộc gặp gỡ trí thức đến nỗ lực xây dựng một nền tảng tư tưởng chính trị mới *

1. Paris – nơi một câu hỏi về Việt Nam được đặt lại

Đầu thập niên 1980, Paris không chỉ là thủ đô của nước Pháp. Đối với một bộ phận người Việt sống ở châu Âu, thành phố này còn là nơi gặp gỡ của nhiều thế hệ trí thức, cựu viên chức, chuyên gia, sinh viên và những người quan tâm đến tương lai Việt Nam.

Họ đến từ những hoàn cảnh khác nhau.

Có người đã sống ở Pháp từ trước năm 1975. Có người từng học tập tại đây rồi trở về Việt Nam làm việc, sau đó lại phải ra đi. Có người từng phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Có người từng trải qua trại cải tạo. Có người không trực tiếp tham gia chính trị nhưng mang theo những suy tư về đất nước.

Sau năm 1975, những người ấy đứng trước một thực tế mới: chiến tranh đã kết thúc, đất nước đã thống nhất về lãnh thổ và chính quyền, nhưng tương lai chính trị của Việt Nam vẫn là một câu hỏi lớn.

Đối với một số người, vấn đề trước mắt là phản đối chế độ mới.

Đối với những người khác, vấn đề sâu xa hơn là tìm hiểu vì sao Việt Nam liên tục trải qua chiến tranh, chia rẽ và những cuộc thay đổi chính trị bằng bạo lực.

Cũng có những người bắt đầu đặt câu hỏi khác: Nếu một ngày Việt Nam thay đổi thể chế, đất nước sẽ được tổ chức như thế nào? Ai sẽ có quyền quyết định? Những người từng đứng ở hai chiến tuyến có thể cùng tham gia xây dựng quốc gia hay không?

Đó không còn đơn thuần là những câu hỏi về thắng bại của cuộc chiến.

Đó là những câu hỏi về tương lai của một quốc gia.

Trong môi trường ấy, những cuộc trao đổi giữa một số trí thức và chuyên gia người Việt tại Paris đã tạo nên tiền đề cho một hướng suy nghĩ chính trị mới.

Tuy nhiên, cần nói rõ: hiện chưa có đủ tư liệu độc lập để dựng lại đầy đủ danh sách những người tham gia, địa điểm, thời gian và nội dung từng cuộc gặp đầu tiên. Những thông tin về giai đoạn khởi đầu chủ yếu dựa trên hồi tưởng của Nguyễn Gia Kiểng và một số tài liệu giới thiệu của chính tổ chức.

Vì vậy, chương này sẽ phân biệt điều đã được xác nhận, điều do người trong cuộc hồi tưởng và những vấn đề còn cần tiếp tục kiểm chứng.

2. Nguyễn Gia Kiểng trở lại Paris cuối năm 1982

Một nhân vật giữ vai trò trung tâm trong quá trình hình thành nhóm Thông Luận là Nguyễn Gia Kiểng.

Theo tiểu sử được ông trình bày trong cuộc phỏng vấn với BBC và những tư liệu giới thiệu về ông, Nguyễn Gia Kiểng sang Pháp du học năm 1961. Sau khi tốt nghiệp École Centrale de Paris, ông học thêm về kinh tế, làm việc tại Pháp một thời gian rồi trở về miền Nam năm 1973.

Tại Việt Nam Cộng hòa, ông từng làm chuyên viên ngân hàng, giảng dạy kinh tế chính trị và đảm nhiệm chức vụ phụ tá Bộ trưởng Kinh tế.

Sau ngày 30/4/1975, ông bị đưa đi tập trung cải tạo hơn ba năm. Sau khi được trả tự do, ông tiếp tục làm chuyên viên kinh tế dưới chính quyền mới trong một thời gian.

Cuối năm 1982, ông được sang Pháp sau sự can thiệp của chính phủ Pháp.

Những chi tiết này có ý nghĩa vì chúng cho thấy Nguyễn Gia Kiểng không phải một người chỉ quan sát Việt Nam từ xa. Ông đã trải qua ba môi trường chính trị khác nhau: xã hội miền Nam trước năm 1975, giai đoạn sau thống nhất và đời sống tại Pháp.

Nhưng kinh nghiệm cá nhân không tự động tạo ra một học thuyết chính trị.

Điều đáng nghiên cứu là ông đã chuyển hóa những trải nghiệm ấy thành những suy tư gì, và những suy tư đó đã được những người khác tiếp nhận, phản biện và phát triển như thế nào.

Trong cuộc phỏng vấn với BBC được đăng lại trên Thông Luận, Nguyễn Gia Kiểng kể rằng ông trở lại Pháp vào cuối năm 1982, sau thời gian bị cải tạo và làm chuyên viên tại Việt Nam. <Cite refs={["turn539883search11","turn539883search3"]}/>

Đây là mốc khởi đầu quan trọng để khảo sát quá trình hình thành nhóm sinh hoạt chính trị sau này được công chúng gọi là nhóm Thông Luận.

3. Những người đầu tiên: Cựu viên chức, chuyên gia và trí thức

Theo lời kể của Nguyễn Gia Kiểng trong tư liệu lịch sử truyền khẩu của dự án Memory of Nations, khoảng hai tháng sau khi đến Pháp, ông gặp một số thân hữu, phần lớn là cựu viên chức Việt Nam Cộng hòa và một số chuyên viên từng tốt nghiệp tại Pháp nhưng chưa trở về Việt Nam.

Ông nói rằng có hơn mười người cùng tham gia vào những cuộc trao đổi ban đầu, với mục tiêu tìm kiếm một thể chế dân chủ đa nguyên cho Việt Nam, trên tinh thần hòa giải dân tộc và bất bạo động. <Cite refs={["turn539883search6","turn539883search10"]}/>

Chi tiết này cần được nhìn nhận thận trọng.

Thứ nhất, đây là lời kể của một người trong cuộc, có giá trị quan trọng nhưng chưa thay thế được hồ sơ độc lập về từng thành viên.

Thứ hai, thành phần ban đầu được mô tả chủ yếu là những người có trình độ chuyên môn và từng có trải nghiệm trong bộ máy nhà nước miền Nam. Điều đó giúp giải thích vì sao nhóm có thể quan tâm đồng thời đến chính trị, kinh tế, quản trị và tổ chức quốc gia.

Thứ ba, không nên suy diễn rằng tất cả những người tham gia ban đầu đều có cùng quá khứ chính trị, cùng tư tưởng hoặc cùng quan điểm về mọi vấn đề.

Một nhóm trí thức có thể đồng thuận về mục tiêu chung nhưng vẫn bất đồng sâu sắc về phương pháp, mô hình thể chế và cách đánh giá lịch sử.

Chính vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là ai đã tham gia, mà còn là họ đã tìm ra phương pháp nào để làm việc cùng nhau.

4. Một quyết định khác thường: Chưa thành lập tổ chức ngay

Trong hồi tưởng được công bố trong Tổ Quốc Ăn Năn, Nguyễn Gia Kiểng kể rằng khi ông đến Paris cuối năm 1982, một số thân hữu đề nghị lập tổ chức.

Ông lại đề nghị một hướng đi khác: dành khoảng hai năm chỉ để thảo luận, chưa vội thành lập tổ chức.

Theo lời ông, nhóm cần đồng thuận về những vấn đề phải đặt ra, tầm quan trọng của từng vấn đề và hướng giải quyết. Những đồng thuận ấy phải được ghi nhận bằng văn bản.

Kết quả của quá trình thảo luận là một tài liệu có tên “Cơ Sở Tư Tưởng”. Sau đó, nhóm tạm ngừng gặp nhau để mỗi người suy nghĩ độc lập và quyết định có tiếp tục tham gia hay không. <Cite refs={["turn493444view0"]}/>

Đây là một chi tiết rất đáng chú ý.

Trong hoạt động chính trị, nhiều tổ chức thường hình thành trước rồi mới tìm cách thống nhất tư tưởng. Người ta tập hợp vì cùng phản đối một đối tượng, cùng có một mục tiêu trước mắt hoặc cùng chia sẻ một cảm xúc chính trị.

Nhưng khi bắt đầu hoạt động, những khác biệt về mục tiêu dài hạn, phương pháp và cách tổ chức mới xuất hiện.

Một tổ chức có thể tập hợp được đông người trong giai đoạn đầu nhưng nhanh chóng phân hóa khi phải đưa ra những quyết định cụ thể.

Nguyễn Gia Kiểng dường như muốn tránh tình trạng ấy.

Ông lựa chọn bắt đầu từ nền tảng tư tưởng, rồi mới tiến đến tổ chức.

Đây là một lựa chọn có ưu điểm: người tham gia có cơ hội hiểu rõ mình đồng ý với điều gì, không đồng ý với điều gì và những nguyên tắc nào sẽ ràng buộc hoạt động chung.

Nhưng nó cũng đặt ra một vấn đề: nếu đòi hỏi đồng thuận quá rộng trước khi bắt đầu hành động, tổ chức có thể mất rất nhiều thời gian để hoàn thiện lý thuyết mà chưa tạo được ảnh hưởng thực tế.

Vì thế, cần đánh giá phương pháp này bằng cả hai mặt: khả năng tạo nền tảng bền vững và nguy cơ trì hoãn hoạt động.

5. “Cơ Sở Tư Tưởng”: Một nỗ lực đặt nền móng

Theo hồi tưởng của Nguyễn Gia Kiểng, tài liệu “Cơ Sở Tư Tưởng” là kết quả của khoảng hai năm thảo luận ban đầu.

Hiện cần tiếp tục tìm bản gốc, xác định ngày hoàn thành, danh sách người tham gia biên soạn, cấu trúc văn bản và những lần chỉnh sửa sau đó.

Không nên chỉ dựa vào lời kể về sự tồn tại của tài liệu để khẳng định nội dung cụ thể của nó.

Tuy nhiên, việc nhóm dành thời gian xây dựng một nền tảng tư tưởng trước khi tổ chức hóa cho thấy một lựa chọn đáng nghiên cứu.

Họ không muốn chỉ có một khẩu hiệu chung như chống cộng, chống độc tài hay giành lại tự do.

Họ cần trả lời những câu hỏi sâu hơn:

• Dân chủ được hiểu như thế nào?
• Quyền lực nhà nước phải có giới hạn nào?
• Người dân có những quyền gì?
• Đối lập chính trị có được xem là một thành phần hợp pháp của quốc gia?
• Những người có quá khứ chính trị khác nhau có thể cùng xây dựng một thể chế mới không?
• Nếu thay đổi chính quyền, làm thế nào để tránh một cuộc trả thù chính trị?
• Phương pháp đấu tranh nào phù hợp với mục tiêu hòa giải dân tộc?

Những câu hỏi ấy cho thấy nhóm không chỉ tìm kiếm một lực lượng thay thế chính quyền hiện tại.

Họ bắt đầu suy nghĩ về cách tổ chức một trật tự chính trị mới.

Đó là một khác biệt quan trọng giữa tư duy phản kháng và tư duy kiến tạo.

6. Từ kinh nghiệm cá nhân đến một quan niệm chính trị

Một yếu tố đáng chú ý trong quá trình hình thành tư tưởng của Nguyễn Gia Kiểng là trải nghiệm so sánh giữa Việt Nam và phương Tây.

Trong phần mở đầu Tổ Quốc Ăn Năn, ông hồi tưởng rằng khi mới sang Pháp năm 1961, ông mang theo niềm tự hào dân tộc rất lớn. Ông từng tin rằng Việt Nam vượt trội phương Tây về văn hóa và chiều sâu tinh thần.

Nhưng qua quá trình học tập, làm việc và tiếp xúc với xã hội châu Âu, ông dần thay đổi cách nhìn. Ông cho rằng mình đã nhận ra những hạn chế của xã hội Việt Nam và sự vượt trội của một số nền văn minh phương Tây về khoa học, kỹ nghệ, văn hóa và tổ chức xã hội.

Ông kết luận rằng Việt Nam muốn tiến lên phải biết nhìn lại chính mình. <Cite refs={["turn493444view1"]}/>

Đây là một phần quan trọng trong quá trình hình thành tư tưởng của ông.

Không phải vì ông tiếp nhận nguyên vẹn một mô hình phương Tây, mà vì ông bắt đầu đặt lại những điều từng được xem là hiển nhiên trong nhận thức của mình.

Một dân tộc có thể tự hào về lịch sử nhưng vẫn phải nhìn nhận những điểm yếu của hiện tại.

Một xã hội có thể có truyền thống văn hóa lâu đời nhưng vẫn cần học hỏi phương pháp tổ chức, khoa học, quản trị và cách xây dựng thể chế.

Một người yêu nước không nhất thiết phải bảo vệ mọi điều thuộc về quá khứ. Đôi khi, lòng yêu nước đòi hỏi phải dám chỉ ra những điều cần thay đổi.

Tuy nhiên, cũng cần phản biện cách diễn giải của tác giả.

Không thể quy toàn bộ sự phát triển của phương Tây cho một vài đặc điểm văn hóa, cũng không thể giải thích mọi khó khăn của Việt Nam bằng tâm lý hoặc văn hóa dân tộc.

Sự khác biệt giữa các quốc gia còn liên quan đến địa lý, lịch sử, chiến tranh, thể chế, giáo dục, cấu trúc kinh tế, quan hệ quốc tế và nhiều điều kiện khác.

Vì vậy, những nhận xét của Nguyễn Gia Kiểng cần được xem là một phần trong hệ thống tư tưởng của ông, không phải kết luận khoa học đã được chứng minh đầy đủ.

7. Một nguyên tắc quan trọng: Không dùng bạo lực làm phương tiện chính trị

Theo lời kể của Nguyễn Gia Kiểng trong tư liệu Memory of Nations, một trong những đồng thuận căn bản của nhóm ban đầu là xây dựng một thể chế dân chủ đa nguyên trong tinh thần hòa giải dân tộc và không sử dụng bạo lực. <Cite refs={["turn539883search6","turn539883search10"]}/>

Đây là một lựa chọn có ý nghĩa trong bối cảnh lịch sử Việt Nam.

Trong thế kỷ XX, người Việt đã nhiều lần chứng kiến việc thay đổi chính quyền bằng chiến tranh, đảo chính, bạo lực cách mạng và những cuộc thanh trừng chính trị.

Mỗi lần thay đổi quyền lực thường để lại những tổn thất kéo dài.

Một nhóm người Việt từng trải qua chiến tranh, chia rẽ và những biến cố sau năm 1975 nếu muốn xây dựng một con đường khác thì phải trả lời câu hỏi: Có thể thay đổi chính trị mà không tái diễn chiến tranh hay không?

Chủ trương bất bạo động không chỉ là một phương pháp vận động.

Nó còn là một nguyên tắc giới hạn hành động chính trị.

Nếu mục tiêu là xây dựng một xã hội tôn trọng quyền con người, thì phương tiện đấu tranh cũng phải tôn trọng con người.

Nếu mục tiêu là một nền dân chủ đa nguyên, thì không thể dùng bạo lực để buộc mọi người phải chấp nhận một quan điểm duy nhất.

Tuy nhiên, bất bạo động không đồng nghĩa với thụ động.

Một phong trào bất bạo động vẫn có thể vận động xã hội, tổ chức đối thoại, xây dựng mạng lưới, công bố tài liệu, phản biện chính sách và tìm kiếm sự ủng hộ quốc tế.

Điều cần kiểm nghiệm là tổ chức đã cụ thể hóa nguyên tắc ấy thành phương pháp hoạt động như thế nào, nhất là khi đối diện với một môi trường chính trị không có cạnh tranh tự do.

8. Hòa giải dân tộc: Một lựa chọn từ buổi đầu

Một điểm đáng chú ý khác là nhóm không chỉ nói về dân chủ mà còn đặt hòa giải dân tộc vào nền tảng tư tưởng.

Điều này cần được đặt trong hoàn cảnh của cộng đồng người Việt sau năm 1975.

Những người từng ở hai phía chiến tuyến mang theo những ký ức rất khác nhau.

Có người xem ngày 30/4 là ngày thống nhất đất nước. Có người xem đó là ngày mất nước. Có người mất người thân trong chiến tranh. Có người phải rời bỏ quê hương. Có người từng bị giam giữ. Có người tin rằng mình đã chiến đấu vì độc lập và thống nhất dân tộc.

Những ký ức ấy không thể được xóa bỏ bằng một lời kêu gọi đoàn kết.

Nếu muốn hòa giải, phải chấp nhận rằng người khác có quyền kể câu chuyện của họ, có quyền đau buồn, có quyền đặt câu hỏi và có quyền bất đồng với cách giải thích lịch sử của mình.

Một dự án chính trị muốn quy tụ người Việt thuộc nhiều quá khứ khác nhau phải vượt qua tâm lý phân chia dân tộc thành những tập hợp đối nghịch không thể chung sống.

Nhưng hòa giải không thể chỉ là một khẩu hiệu.

Nó phải trả lời những câu hỏi khó:

• Có cần nhìn nhận những sai lầm và tổn thất của tất cả các phía không?
• Có cần phân biệt trách nhiệm cá nhân với trách nhiệm của một tập thể chính trị không?
• Có thể tha thứ mà không cần che giấu sự thật không?
• Có thể cùng xây dựng tương lai mà không buộc mọi người phải từ bỏ ký ức của mình không?

Những câu hỏi ấy sẽ tiếp tục được khảo sát sâu hơn trong Phần IV của cuốn sách.

Ở giai đoạn đầu, điều đáng ghi nhận là nhóm đã đưa hòa giải vào mục tiêu chính trị của mình, thay vì xem đó là vấn đề có thể giải quyết sau khi giành được quyền lực.

9. Những cuộc thảo luận kéo dài và bài toán đồng thuận

Trong bài viết “Phương pháp và gắn bó”, Nguyễn Gia Kiểng kể rằng ông đề nghị dành khoảng hai năm để thảo luận trước khi thành lập tổ chức.

Ông nhấn mạnh rằng một tập thể muốn hoạt động lâu dài phải có phương pháp và sự gắn bó. Nếu mỗi người hiểu một cách, làm một cách, tổ chức khó có thể vận hành hiệu quả. <Cite refs={["turn493444view0"]}/>

Đây là một quan điểm đáng chú ý về khoa học tổ chức.

Một tổ chức chính trị không thể chỉ dựa vào sự nhiệt tình của các thành viên.

Nó cần có:

• Mục tiêu được xác định rõ ràng.
• Những khái niệm có ý nghĩa thống nhất.
• Nguyên tắc ra quyết định.
• Cơ chế phân công trách nhiệm.
• Quy trình giải quyết bất đồng.
• Cơ chế kiểm tra và sửa sai.
• Phương pháp đánh giá kết quả hoạt động.

Tuy nhiên, một câu hỏi phản biện cần được đặt ra:

Đồng thuận đến mức nào là đủ?

Nếu mọi người phải đồng ý với nhau trên tất cả vấn đề trước khi tổ chức được hình thành, liệu có còn chỗ cho sự đa nguyên?

Một tổ chức dân chủ có cần tất cả thành viên cùng chia sẻ một hệ tư tưởng chi tiết hay chỉ cần cùng chấp nhận một số nguyên tắc nền tảng?

Đây không phải câu hỏi nhỏ.

Bởi một tổ chức chủ trương đa nguyên mà đòi hỏi mọi thành viên phải suy nghĩ giống nhau thì có nguy cơ tự mâu thuẫn với chính nguyên tắc mình tuyên bố.

Có lẽ cần phân biệt hai tầng đồng thuận:

Đồng thuận nền tảng: Những nguyên tắc mà mọi thành viên phải chấp nhận để cùng hoạt động, chẳng hạn tôn trọng quyền con người, phương pháp bất bạo động, cạnh tranh chính trị và giới hạn quyền lực.

Đa dạng quan điểm: Những vấn đề mà thành viên được quyền tranh luận, phản biện và đề xuất phương án khác nhau.

Một tổ chức có sức sống không phải là tổ chức không có bất đồng, mà là tổ chức có khả năng quản lý bất đồng mà không tan rã hoặc áp đặt.

Đây sẽ là một trong những tiêu chuẩn quan trọng để kiểm nghiệm thực tiễn của Tập Hợp ở những phần sau.

10. Từ nhóm thảo luận đến nguyệt san Thông Luận

Sau giai đoạn thảo luận ban đầu, nhóm cần một phương tiện để đưa tư tưởng ra ngoài phạm vi những cuộc gặp riêng.

Theo tài liệu giới thiệu lịch sử của Tập Hợp, năm 1988, nhóm cho phát hành nguyệt san Thông Luận. Tờ báo nhanh chóng tạo ra những cuộc thảo luận trong cộng đồng người Việt và khiến công chúng gọi nhóm sinh hoạt này là “nhóm Thông Luận”, dù lúc đó nhóm chưa có danh xưng chính thức. <Cite refs={["turn539883search46","turn539883search13"]}/>

Đây là một bước ngoặt quan trọng.

Một nhóm thảo luận có thể tồn tại trong phạm vi nhỏ, nhưng một tờ báo tạo ra khả năng kết nối với những người chưa từng tham gia các cuộc gặp.

Tư tưởng được chuyển thành bài viết.

Những quan điểm được công bố có thể được người đọc đồng tình, phản đối hoặc phát triển thêm.

Các cuộc tranh luận không còn giới hạn trong nhóm sáng lập.

Thông Luận vì thế không chỉ là một ấn phẩm thông tin. Nó trở thành một không gian tư tưởng.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba khái niệm:

• Nhóm sinh hoạt: Những người tham gia trao đổi, nghiên cứu và xây dựng nền tảng tư tưởng.
• Thông Luận: Diễn đàn và phương tiện truyền thông giúp phổ biến, thảo luận các quan điểm.
• Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên: Danh xưng tổ chức chính trị được chính thức thông qua về sau.

Ba khái niệm này có quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất.

Một bài viết trên Thông Luận không mặc nhiên là quan điểm chính thức của mọi thành viên.

Một người cộng tác với tờ báo không nhất thiết là thành viên của tổ chức.

Một tổ chức chính trị cũng không thể được đánh giá chỉ bằng những bài viết hay nhất của cơ quan truyền thông của mình.

Muốn nghiên cứu nghiêm túc, phải phân biệt tư tưởng cá nhân, diễn đàn và quyết định tổ chức.

11. Một dự án chính trị bắt đầu hình thành

Đến giữa thập niên 1990, tư tưởng dân chủ đa nguyên của nhóm đã được trình bày thành một dự án chính trị rõ hơn.

Theo các tài liệu giới thiệu lịch sử của Tập Hợp, năm 1996 có văn kiện Thử Thách và Hy Vọng: Dự án Chính trị Dân Chủ Đa Nguyên. Công trình này đánh dấu bước chuyển từ những trao đổi tư tưởng ban đầu sang việc công bố một chương trình chính trị có cấu trúc. <Cite refs={["turn539883search44","turn539883search5"]}/>

Đây là một mốc cần nghiên cứu riêng.

Một dự án chính trị không chỉ cần nói rằng đất nước cần dân chủ.

Nó phải trả lời:

• Dân chủ sẽ được tổ chức bằng thiết chế nào?
• Nhà nước sẽ được phân quyền ra sao?
• Quan hệ giữa chính phủ và nghị viện như thế nào?
• Quyền lực tư pháp có độc lập không?
• Các đảng phái cạnh tranh bằng cách nào?
• Làm sao để bảo vệ quyền của thiểu số?
• Làm sao để chuyển đổi mà không tạo ra khoảng trống quyền lực?
• Mô hình kinh tế và xã hội sẽ được tổ chức như thế nào?

Chính ở đây, nhóm bắt đầu bước vào một lĩnh vực khó hơn nhiều so với việc nêu khẩu hiệu.

Đó là xây dựng mô hình quốc gia.

Tuy nhiên, không nên đi quá sâu vào nội dung dự án 1996 trong chương này. Những luận điểm cụ thể sẽ được khảo sát trong các chương về nền tảng tư tưởng, học thuyết chính trị và mô hình quốc gia tương lai.

Ở đây, điều cần ghi nhận là quá trình phát triển: từ những cuộc thảo luận nhỏ, đến tài liệu nền tảng, rồi đến một diễn đàn xuất bản và một dự án chính trị được công bố.

12. Phản đề: Một nhóm trí thức có thể đại diện cho tương lai của cả dân tộc?

Đây là câu hỏi cần được đặt ra ngay từ đầu.

Những người tham gia các cuộc thảo luận tại Paris có thể có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm chính trị và lòng quan tâm sâu sắc đến Việt Nam.

Nhưng điều đó không tự động tạo cho họ quyền đại diện cho toàn thể người Việt.

Một nhóm trí thức có thể đề xuất mô hình chính trị. Một tổ chức có thể xây dựng chương trình hành động. Một diễn đàn có thể tạo ra ảnh hưởng tư tưởng.

Nhưng tính chính danh chính trị phải được kiểm nghiệm bằng sự tham gia, đồng thuận và quyền lựa chọn của người dân.

Không thể lấy thiện chí của người sáng lập thay thế cho sự ủy quyền của xã hội.

Không thể lấy trình độ học vấn thay thế cho trách nhiệm giải trình.

Không thể lấy sự đúng đắn của một số luận điểm thay thế cho quyền lựa chọn của công dân.

Đây là một nguyên tắc đặc biệt quan trọng đối với bất kỳ tổ chức nào chủ trương dân chủ đa nguyên.

Nếu một tổ chức muốn xây dựng nền dân chủ cho quốc gia, trước hết nó phải chấp nhận rằng bản thân mình không phải là chủ thể duy nhất có quyền định nghĩa tương lai quốc gia.

13. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc

Từ quá trình hình thành nhóm Thông Luận tại Paris, có thể rút ra một số bài học.

Thứ nhất, tư tưởng chính trị cần được hình thành trước khi trở thành chương trình hành động.

Một phong trào không thể chỉ dựa vào sự bất mãn. Nó cần xác định mình muốn xây dựng điều gì, dựa trên nguyên tắc nào và bằng phương pháp nào.

Thứ hai, đồng thuận phải có giới hạn rõ ràng.

Một tổ chức cần những nguyên tắc chung để cùng hoạt động, nhưng không thể đòi hỏi mọi thành viên phải có cùng quan điểm về tất cả vấn đề.

Thứ ba, truyền thông có thể biến một nhóm nhỏ thành một diễn đàn rộng lớn.

Một tờ báo không chỉ truyền đạt tư tưởng mà còn tạo ra không gian để tư tưởng bị phản biện, thử thách và phát triển.

Thứ tư, kinh nghiệm cá nhân là điểm khởi đầu, không phải bằng chứng cuối cùng.

Người sáng lập có thể mang theo những trải nghiệm quý giá, nhưng mọi nhận định của họ vẫn cần được kiểm nghiệm bằng tư liệu, đối chiếu và phản biện.

Thứ năm, dân chủ phải bắt đầu từ cách tổ chức quyền lực trong chính tổ chức.

Một tổ chức không thể chỉ nói về dân chủ bên ngoài mà bỏ qua quyền tham gia, quyền phản biện và trách nhiệm giải trình bên trong.

Thứ sáu, một dự án chính trị phải vượt qua giới hạn của nhóm sáng lập.

Nếu tư tưởng chỉ tồn tại trong phạm vi một số cá nhân, nó khó trở thành một chương trình có khả năng tập hợp xã hội.

Muốn có tương lai, tổ chức phải có khả năng đào tạo thế hệ kế tiếp, tiếp nhận những ý tưởng mới và tự điều chỉnh khi thực tế thay đổi.

14. Những vấn đề còn cần kiểm chứng

Để nghiên cứu lịch sử hình thành nhóm Thông Luận một cách toàn diện, cần tiếp tục tìm kiếm và đối chiếu các nguồn tư liệu sau:

1. Bản gốc tài liệu “Cơ Sở Tư Tưởng”, cùng thời điểm hoàn thành và các phiên bản chỉnh sửa.
2. Danh sách những người tham gia nhóm thảo luận đầu tiên tại Paris.
3. Thư từ, biên bản hoặc ghi chép về những cuộc gặp giai đoạn 1982–1988.
4. Các số đầu tiên của nguyệt san Thông Luận năm 1988 và những năm tiếp theo.
5. Các văn kiện thể hiện sự chuyển biến từ nhóm thảo luận sang dự án chính trị năm 1996.
6. Những bài viết hoặc hồi ký của các thành viên sáng lập, kể cả những người có quan điểm khác Nguyễn Gia Kiểng.
7. Tư liệu độc lập về hoạt động, quan hệ và ảnh hưởng của nhóm trong cộng đồng người Việt tại Pháp.

Đặc biệt, cần tìm tiếng nói của những người từng tham gia nhưng sau này rời khỏi nhóm hoặc có quan điểm bất đồng.

Một lịch sử tổ chức không thể chỉ được viết từ hồi ức của người lãnh đạo hay từ tài liệu giới thiệu của chính tổ chức đó.

Muốn hiểu một tổ chức, phải nghe cả những người ở lại, những người ra đi và những người đứng ngoài quan sát.

15. Chuyển tiếp: Nguyễn Gia Kiểng – Từ suy tư cá nhân đến hoạt động chính trị

Những cuộc thảo luận tại Paris đầu thập niên 1980 đã tạo ra môi trường để một nhóm người Việt bắt đầu tìm kiếm con đường chính trị mới.

Nhưng trong quá trình ấy, Nguyễn Gia Kiểng là nhân vật có vai trò nổi bật.

Điều cần nghiên cứu không phải chỉ là tiểu sử của ông, mà là sự hình thành tư duy chính trị qua những trải nghiệm rất khác nhau: du học tại Pháp, trở về miền Nam, làm việc trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa, trải qua giai đoạn sau năm 1975, bị cải tạo, làm chuyên viên dưới chính quyền mới rồi trở lại Pháp.

Những trải nghiệm ấy đã tác động đến cách ông nhìn nhận dân tộc, nhà nước, quyền lực, văn hóa chính trị và tương lai Việt Nam như thế nào?

Ông đã tiếp nhận những tư tưởng nào từ phương Tây?

Ông đã phản biện những quan niệm nào trong văn hóa chính trị Việt Nam?

Và quan trọng hơn, những ý tưởng của ông đã được những người cùng nhóm tiếp nhận, bổ sung hay phản đối ra sao?

Không nên xem lịch sử của Tập Hợp chỉ là lịch sử của một cá nhân. Nhưng cũng không thể hiểu quá trình hình thành tổ chức nếu bỏ qua vai trò tư tưởng và tổ chức của Nguyễn Gia Kiểng.

Chương tiếp theo sẽ đi sâu vào nhân vật này.

CHƯƠNG 4 – NGUYỄN GIA KIỂNG: CON ĐƯỜNG TỪ SUY TƯ CÁ NHÂN ĐẾN HOẠT ĐỘNG CHÍNH TRỊ.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN