LỜI MỞ ĐẦU -:ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

 

ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

Từ tư tưởng Thông Luận đến con đường dân chủ đa nguyên cho Việt Nam

Hoàng Phong Nhã 

LỜI MỞ ĐẦU

VÌ SAO CẦN ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN?

1. Một câu hỏi lớn hơn số phận của một tổ chức

Dân chủ là gì? Một chế độ chính trị, một hệ thống luật pháp, một phương thức tổ chức quyền lực, hay trước hết là cách con người nhìn nhận quyền sống và quyền tự quyết của những người khác mình?

Vì sao có những quốc gia từng trải qua chiến tranh, chia rẽ và độc tài nhưng vẫn có thể xây dựng được những thể chế dân chủ tương đối ổn định, trong khi có những dân tộc dù đã nhiều lần hy sinh để giành độc lập và thống nhất vẫn chưa giải quyết được căn bản bài toán quyền lực, tự do và hòa giải?

Và một câu hỏi khó hơn: Nếu một ngày Việt Nam bước vào tiến trình chuyển đổi dân chủ, chúng ta sẽ dựa vào tư tưởng nào, lực lượng nào, những thiết chế nào và những nguyên tắc nào để tránh lặp lại vòng xoáy tranh giành quyền lực, loại trừ đối lập và xung đột chính trị?

Những câu hỏi ấy không thể được giải quyết chỉ bằng việc phê phán một chế độ, ca ngợi một phong trào hay đặt niềm tin vào một nhân vật.

Muốn tìm câu trả lời, chúng ta phải nghiên cứu những tư tưởng chính trị đã từng đề xuất con đường khác cho Việt Nam; phải xem xét cách những tư tưởng ấy được hình thành, phát triển, tổ chức thành lực lượng và đối diện với thực tế.

Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên là một trường hợp đáng được khảo cứu theo hướng đó.

Trong nhiều thập niên, tổ chức này đã theo đuổi mục tiêu xây dựng một thể chế dân chủ đa nguyên cho Việt Nam, gắn với tinh thần hòa giải dân tộc và phương pháp đấu tranh bất bạo động. Đó là một dự án chính trị có những luận điểm, văn kiện, tác phẩm và quá trình hoạt động cần được tìm hiểu một cách nghiêm túc.

Nhưng có một điều cần phân biệt ngay từ đầu: một tư tưởng có giá trị không có nghĩa mọi đề xuất của tổ chức mang tư tưởng ấy đều đúng; một mục tiêu tốt đẹp không tự động chứng minh rằng phương pháp thực hiện đã thích hợp; và sự kiên trì theo đuổi một lý tưởng trong nhiều thập niên cũng chưa đủ để chứng minh năng lực kiến tạo một thể chế mới.

Chính vì vậy, chúng ta cần đối thoại.

2. Vì sao chọn Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên làm đối tượng nghiên cứu?

Trong lịch sử chính trị Việt Nam hiện đại, đã có nhiều tổ chức và phong trào đưa ra những con đường khác nhau để thay đổi đất nước. Có tổ chức đặt trọng tâm vào đấu tranh giành chính quyền; có tổ chức dựa trên chủ nghĩa dân tộc; có tổ chức lấy một hệ tư tưởng làm nền tảng; có tổ chức chủ trương cải cách, bất bạo động hoặc chuyển đổi thể chế bằng thương lượng.

Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên có một điểm đáng chú ý: tổ chức này không chỉ nêu mục tiêu thay đổi chế độ chính trị, mà còn cố gắng xây dựng một dự án chính trị cho Việt Nam sau chuyển đổi.

Đây là khác biệt cần được khảo cứu.

Một phong trào có thể tập hợp được những người bất mãn với hiện trạng. Nhưng một tổ chức chính trị muốn trở thành lực lượng kiến tạo quốc gia phải trả lời được nhiều câu hỏi khó hơn:

• Nếu đạt được mục tiêu chính trị, họ sẽ xây dựng nhà nước như thế nào?
• Quyền lực được phân chia và kiểm soát ra sao?
• Những người bất đồng chính kiến có được bảo vệ hay không?
• Các đảng phái cạnh tranh với nhau bằng luật pháp nào?
• Làm thế nào để người thất cử vẫn tin rằng mình có cơ hội trở lại cầm quyền?
• Làm thế nào để quân đội, công an và bộ máy hành chính phục vụ quốc gia thay vì phục vụ một đảng phái?
• Làm thế nào để hòa giải những người từng đứng ở hai chiến tuyến mà không xóa bỏ sự thật lịch sử?

Những câu hỏi ấy cho thấy dân chủ không chỉ là vấn đề thay đổi người cầm quyền. Nó là bài toán xây dựng một trật tự chính trị trong đó không ai có thể tùy tiện biến quyền lực công thành tài sản riêng.

Đây là lý do cuốn sách không chỉ nghiên cứu lịch sử hoạt động của Tập Hợp, mà còn xem xét những đề xuất của tổ chức này trong tương quan với triết học chính trị, kinh nghiệm quốc tế và điều kiện đặc thù của Việt Nam.

3. Không đồng nhất Thông Luận, Tập Hợp và Nguyễn Gia Kiểng

Một trong những yêu cầu quan trọng nhất của công trình là phân biệt ba đối tượng có quan hệ mật thiết nhưng không đồng nhất.

Thứ nhất, Thông Luận.

Thông Luận là một diễn đàn và cơ quan ngôn luận gắn với quá trình hình thành, phát triển tư tưởng của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên. Đây cũng là một nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu những cuộc tranh luận, quan điểm chính trị, bài viết và sự thay đổi trong nhận thức của những người tham gia.

Tuy nhiên, không thể mặc nhiên xem mọi bài viết xuất hiện trên Thông Luận là văn kiện chính thức của tổ chức, cũng không thể cho rằng mọi tác giả đều có cùng quan điểm.

Thứ hai, Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên.

Đây là đối tượng nghiên cứu chính của cuốn sách: một tổ chức chính trị có quá trình hình thành, tư tưởng nền tảng, cơ cấu lãnh đạo, thành viên, phương thức hoạt động và những mục tiêu chính trị cụ thể.

Cần khảo sát tổ chức này bằng những gì nó đã tuyên bố, những gì nó đã thực hiện và những kết quả có thể kiểm chứng. Không thể chỉ dựa vào lời tự giới thiệu để đánh giá thành tựu; cũng không thể chỉ dựa vào lời phê phán của đối thủ để kết luận về bản chất của tổ chức.

Thứ ba, Nguyễn Gia Kiểng.

Nguyễn Gia Kiểng là nhân vật tư tưởng trung tâm cần được nghiên cứu sâu. Những tác phẩm như Tổ Quốc Ăn Năn, Khai Sáng Kỷ Nguyên Thứ Hai và các bài viết trên Thông Luận là những nguồn quan trọng để nhận diện hệ thống tư tưởng của ông.

Nhưng nghiên cứu một nhân vật không có nghĩa giản lược lịch sử của cả tổ chức thành tiểu sử của người đó.

Cần đặt ra những câu hỏi: Tư tưởng của Nguyễn Gia Kiểng đã ảnh hưởng đến đường lối của Tập Hợp như thế nào? Những người cùng tham gia có thực sự chia sẻ toàn bộ quan điểm của ông không? Tổ chức có khả năng tồn tại, phát triển và tự điều chỉnh nếu không còn vai trò trực tiếp của nhân vật sáng lập hay không?

Đây không phải những câu hỏi nhằm hạ thấp hay đề cao một cá nhân. Đó là những câu hỏi cần thiết khi nghiên cứu bất kỳ tổ chức chính trị nào có một nhân vật tư tưởng nổi bật.

4. Tôn trọng tư tưởng không có nghĩa miễn trừ phản biện

Có một nghịch lý đáng suy nghĩ.

Một tổ chức chủ trương dân chủ đa nguyên phải chấp nhận sự tồn tại của nhiều quan điểm. Nhưng điều đó có được thể hiện ngay trong cách tổ chức nhìn nhận những người bất đồng với mình hay không?

Một phong trào đấu tranh cho tự do tư tưởng có sẵn sàng để chính tư tưởng của mình bị chất vấn?

Một tổ chức phản đối độc quyền chính trị có xây dựng được cơ chế ngăn ngừa độc quyền tư tưởng và quyền lực trong nội bộ?

Một lực lượng chủ trương thay thế văn hóa áp đặt bằng văn hóa thảo luận có thực sự tạo ra môi trường để thành viên tranh luận, phản biện và đề xuất những hướng đi khác?

Đây là những câu hỏi không thể trả lời bằng tuyên ngôn.

Phải nghiên cứu cách tổ chức vận hành, cách quyết định được đưa ra, cách xử lý bất đồng, vai trò của người lãnh đạo và khả năng tự sửa đổi.

Không nên xem mọi lời phê bình là thiện chí. Nhưng cũng không nên xem mọi lời phê bình là chống đối.

Nếu đa nguyên chỉ được chấp nhận khi người khác đồng ý với mình, đó chưa phải là đa nguyên thực chất.

Và nếu một tổ chức muốn xây dựng dân chủ cho xã hội nhưng không thể thực hành những nguyên tắc dân chủ trong phạm vi của chính mình, thì đó là một vấn đề cần được giải thích.

Chúng ta không đặt câu hỏi ấy để kết án trước. Chúng ta đặt câu hỏi để kiểm nghiệm sự nhất quán giữa lý tưởng và thực tiễn.

5. Đối thoại bằng tư liệu, không bằng định kiến

Cuốn sách này không lấy niềm tin của tác giả, sự ngưỡng mộ hay ác cảm của độc giả làm tiêu chuẩn đánh giá.

Một công trình nghiên cứu chính trị cần phân biệt ít nhất năm tầng thông tin:

1. Dữ kiện: Những sự kiện, văn kiện, ngày tháng, nhân vật và hoạt động có thể xác minh.
2. Quan điểm chính thức: Những điều tổ chức hoặc cá nhân đã công bố và xác nhận.
3. Lời kể và hồi ức: Những thông tin do người trong cuộc hoặc người chứng kiến thuật lại, cần đặt trong bối cảnh và đối chiếu.
4. Giả thuyết nhân quả: Những cách giải thích vì sao một sự kiện xảy ra hoặc một kết quả xuất hiện.
5. Nhận định và kết luận: Những đánh giá được hình thành sau khi xem xét bằng chứng và các cách giải thích cạnh tranh.

Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu những tổ chức chính trị hoạt động trong môi trường có nhiều đối lập về quan điểm, ký ức và lợi ích.

Một lời kể có thể chân thành nhưng vẫn thiếu thông tin. Một văn kiện có thể phản ánh chủ trương nhưng chưa chứng minh được việc thực hiện. Một thất bại có thể bắt nguồn từ hạn chế nội tại, nhưng cũng có thể chịu tác động của hoàn cảnh bên ngoài. Không thể lấy một nguyên nhân duy nhất để giải thích mọi kết quả.

Vì vậy, khi có điều kiện, chúng ta sẽ đối chiếu văn kiện của Tập Hợp, bài viết trên Thông Luận, tác phẩm của Nguyễn Gia Kiểng, các cuộc phỏng vấn, hồi ký và những nguồn tư liệu độc lập khác.

Nếu một nhận định chưa đủ bằng chứng, phải nói rõ là chưa đủ bằng chứng. Nếu có nhiều cách giải thích, phải trình bày những khả năng đáng kể. Nếu một kết luận chỉ là giả thuyết, không được biến nó thành sự thật lịch sử.

Đó không phải sự dè dặt quá mức. Đó là kỷ luật tối thiểu của nghiên cứu.

6. Những câu hỏi mà cuốn sách sẽ theo đuổi

Công trình này sẽ không chỉ hỏi Tập Hợp đã làm gì, mà còn hỏi những gì tổ chức ấy đã nghĩ, đã lựa chọn, đã đạt được và chưa giải quyết được.

Chúng ta sẽ lần lượt khảo sát:

• Tập Hợp hình thành trong hoàn cảnh lịch sử nào, và những vấn đề nào đã thúc đẩy sự ra đời của tổ chức?
• Tư tưởng dân chủ đa nguyên của tổ chức bắt nguồn từ những truyền thống triết học và kinh nghiệm chính trị nào?
• Nguyễn Gia Kiểng đã xây dựng một hệ thống tư tưởng chính trị ra sao, và đâu là những luận điểm có sức thuyết phục, đâu là những luận điểm còn cần kiểm nghiệm?
• Quan niệm về hòa giải dân tộc có thể giải quyết những di sản của chiến tranh và chia rẽ như thế nào?
• Đường lối bất bạo động có những điều kiện thành công, giới hạn và rủi ro gì?
• Tập Hợp đã tổ chức, lãnh đạo, đào tạo nhân sự và xử lý bất đồng nội bộ ra sao?
• Những đề xuất về kinh tế, giáo dục, nhà nước và thể chế có đủ khả năng đáp ứng các thách thức của Việt Nam hiện đại không?
• Dân chủ đa nguyên có thể ngăn chặn sự hình thành một độc quyền quyền lực mới hay không?
• Và quan trọng hơn cả: một lực lượng chính trị chủ trương dân chủ có thể chuyển từ tư tưởng và vận động sang năng lực quản trị quốc gia bằng cách nào?

Chúng ta cũng sẽ đối chiếu với những kinh nghiệm quốc tế. Không phải để sao chép mô hình phương Tây hay bất kỳ quốc gia nào, mà để tìm hiểu những điều kiện giúp dân chủ tồn tại, những sai lầm khiến dân chủ suy yếu và những thiết chế có thể bảo vệ xã hội trước sự lạm dụng quyền lực.

Dân chủ không phải một công thức có thể nhập khẩu nguyên vẹn. Nhưng những nguyên tắc về quyền con người, pháp trị, trách nhiệm giải trình, cạnh tranh chính trị và kiểm soát quyền lực là những vấn đề không quốc gia nào có thể né tránh nếu muốn xây dựng một nhà nước hiện đại.

7. Cấu trúc của công trình

Cuốn sách được triển khai thành chín phần, tám mươi chương, cùng phần mở đầu, kết luận và tám phụ lục.

Phần I tìm hiểu sự ra đời của tư tưởng và tổ chức trong bối cảnh Việt Nam sau năm 1975 và cộng đồng người Việt ở hải ngoại.

Phần II khảo sát nền tảng tư tưởng dân chủ đa nguyên: tự do cá nhân, nhân quyền, pháp trị, phân quyền, dân chủ đại diện và văn hóa thảo luận.

Phần III đi sâu vào học thuyết chính trị của Nguyễn Gia Kiểng, từ quan niệm về quốc gia, chủ nghĩa nhân sĩ đến trí thức, văn hóa và dự án khai sáng.

Phần IV đặt vấn đề hòa giải dân tộc trong tương quan với ký ức chiến tranh, công lý, trách nhiệm và kinh nghiệm quốc tế.

Phần V nghiên cứu con đường chuyển đổi chính trị, từ bất bạo động, đối thoại, xây dựng lực lượng đến chuyển tiếp thể chế.

Phần VI khảo sát chính Tập Hợp: cơ cấu tổ chức, lãnh đạo, kỷ luật, tự do tư tưởng, bất đồng và trách nhiệm giải trình.

Phần VII kiểm nghiệm những đề xuất về kinh tế, xã hội, giáo dục, khoa học, phân quyền và vị thế Việt Nam trong thế giới đa cực.

Phần VIII dành riêng cho phản biện: những giới hạn của dân chủ đa nguyên, nguy cơ phân cực, chủ nghĩa dân túy, thao túng quyền lực kinh tế và khoảng cách giữa lý tưởng với năng lực cầm quyền.

Phần IX mở rộng cuộc đối thoại với Nguyễn Gia Kiểng, những người đồng tình và bất đồng, các mô hình dân chủ quốc tế và tương lai chính trị Việt Nam.

Cấu trúc này không nhằm tạo ra một bản cáo trạng hay một bản tuyên dương. Nó nhằm đưa một tư tưởng chính trị đi qua nhiều tầng kiểm nghiệm, từ nguồn gốc đến lý luận, từ lý luận đến tổ chức, từ tổ chức đến thực tiễn và từ thực tiễn đến những câu hỏi về tương lai quốc gia.

8. Đối thoại để tìm ra điều đúng, không phải để giành phần thắng

Có lẽ điều khó nhất trong đời sống chính trị Việt Nam không phải là thiếu người có quan điểm, mà là thiếu những cuộc đối thoại mà trong đó người tham gia thực sự muốn tìm hiểu điều đúng.

Chúng ta thường bắt đầu bằng câu hỏi: Ai đúng? Ai sai? Ai thuộc phe nào? Ai có quá khứ gì?

Nhưng một xã hội muốn tiến bộ phải học cách đặt thêm những câu hỏi khác: Luận điểm này có bằng chứng không? Lập luận kia có đứng vững trước phản biện không? Người nói có sẵn sàng thay đổi quan điểm khi gặp dữ kiện mới không? Một giải pháp có tạo ra kết quả tốt hơn cho đất nước hay chỉ đem lại lợi thế cho một nhóm người?

Đó cũng là tinh thần mà cuốn sách muốn theo đuổi.

Đối thoại với Tập Hợp không có nghĩa là chỉ đối thoại với những người trong Tập Hợp. Đó còn là đối thoại với những người từng ủng hộ, những người đã rời bỏ, những người phản đối, những người có quan điểm khác biệt và cả những người chưa từng quan tâm đến tổ chức này.

Một tổ chức chính trị không thể được đánh giá chỉ qua lời tự nhận của mình. Nhưng cũng không thể bị đánh giá chỉ qua lời kết án của đối thủ.

Cần đặt cả hai trước những câu hỏi chung, với cùng một tiêu chuẩn bằng chứng và cùng một yêu cầu về tính nhất quán.

Nếu có điều đáng học, chúng ta phải nhận ra và ghi nhận.

Nếu có điều chưa thuyết phục, chúng ta phải chỉ ra bằng lý lẽ.

Nếu có sai lầm, phải phân tích nguyên nhân và trách nhiệm.

Nếu có giới hạn do hoàn cảnh lịch sử, phải phân biệt nó với những hạn chế xuất phát từ tư duy hoặc cách tổ chức.

Không ai được miễn trừ khỏi sự phản biện, kể cả người viết cuốn sách này.

9. Mục đích cuối cùng: Tương lai của Việt Nam

Cuối cùng, nghiên cứu Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên không chỉ nhằm hiểu một tổ chức chính trị hay một nhân vật tư tưởng.

Điều chúng ta thực sự muốn tìm hiểu là bài toán lớn hơn: Làm thế nào để người Việt Nam có thể cùng tồn tại, cùng tranh luận, cùng cạnh tranh chính trị và cùng xây dựng đất nước mà không phải loại trừ nhau vì khác biệt về quá khứ, tư tưởng hay niềm tin?

Một quốc gia không thể mạnh nếu người dân luôn phải dè chừng quyền lực.

Một nền dân chủ không thể bền vững nếu những người khác quan điểm xem nhau như kẻ thù.

Một cuộc hòa giải không thể có ý nghĩa nếu sự thật bị né tránh, trách nhiệm bị xóa bỏ và nỗi đau của một bộ phận dân tộc bị xem nhẹ.

Và một tổ chức chính trị không thể tự nhận mình đại diện cho tương lai nếu không chứng minh được khả năng tôn trọng những người không đồng ý với mình.

Có thể Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên đã đưa ra những câu trả lời có giá trị cho một số vấn đề của Việt Nam. Cũng có thể có những đề xuất cần được điều chỉnh, những giới hạn chưa được giải quyết và những bài học mà chính tổ chức cần nhìn nhận.

Chúng ta sẽ không quyết định trước kết luận.

Bởi lẽ, mục tiêu của nghiên cứu không phải là tìm thêm một thần tượng chính trị, cũng không phải tìm thêm một đối tượng để phủ nhận. Mục tiêu là tìm ra những tư tưởng có thể giúp người Việt Nam hiểu rõ hơn về tự do, quyền lực, trách nhiệm công dân và con đường xây dựng một quốc gia hiện đại.

Nếu sau cuộc khảo cứu này, chúng ta hiểu rõ hơn điều gì làm nên một nền dân chủ thực chất, điều gì khiến một tổ chức chính trị trở nên đáng tin cậy, điều gì giúp một dân tộc vượt qua hận thù và điều gì ngăn quyền lực trở thành tài sản riêng của bất kỳ cá nhân hay đảng phái nào, thì công trình đã đạt được mục đích quan trọng nhất.

Bởi vì, sau cùng, vấn đề không phải là ai sẽ thay thế ai để nắm quyền lực. Vấn đề là làm thế nào để quyền lực không còn thuộc riêng về bất kỳ ai, mà thực sự thuộc về nhân dân và bị giới hạn bởi luật pháp.

Đó là lý do chúng ta bắt đầu cuộc đối thoại này.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN