CHƯƠNG 3 - ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN - NHỮNG NĂM THÁNG Ở XIÊM

ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN

CHƯƠNG 3

NHỮNG NĂM THÁNG Ở XIÊM

Từ cán bộ cách mạng đến người xây dựng tổ chức

Cuối tháng 5 năm 1928, Hoàng Văn Hoan cùng Võ Mai sang Xiêm.

Ông khi ấy mới ngoài hai mươi tuổi. Nhưng ông không còn là một thanh niên chỉ đi tìm đường cứu nước. Ông đã được huấn luyện ở Quảng Châu, tham gia Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội và được giao nhiệm vụ hoạt động ở nước ngoài.

Trong hồi ký Giọt nước trong biển cả, Hoàng Văn Hoan kể rằng khi đến trạm liên lạc ở Bản Mày, ông và Võ Mai ban đầu bị hiểu nhầm là những người từ trong nước sang học tập. Hoan phải giải thích rằng mình được phái sang hoạt động cách mạng, còn Võ Mai đảm nhiệm việc liên lạc giữa cơ sở ở Xiêm với trong nước.

Đây là một chi tiết nhỏ nhưng cho thấy sự thay đổi về vai trò của Hoàng Văn Hoan. Ông không còn chỉ là người tiếp nhận huấn luyện. Ông đã trở thành người được giao nhiệm vụ, phải tự tổ chức công việc và chịu trách nhiệm với kết quả hoạt động.

Nếu Quảng Châu giúp ông tiếp cận lý luận và phương pháp tổ chức cách mạng, thì Xiêm đặt ông trước một bài toán thực tế hơn: làm thế nào để biến một cộng đồng người Việt sống xa quê thành một mạng lưới có khả năng duy trì hoạt động, đào tạo cán bộ và liên lạc với phong trào trong nước?

Luận đề trung tâm của chương này là: những năm tháng ở Xiêm góp phần chuyển Hoàng Văn Hoan từ một cán bộ được huấn luyện thành người có kinh nghiệm tổ chức, tuyên truyền, đào tạo và hoạt động xuyên biên giới. Đây là một bước trưởng thành quan trọng, nhưng chưa đủ để giải thích toàn bộ lập trường chính trị hay con đường quyền lực của ông về sau.

1. Xiêm: một không gian xã hội xuyên biên giới

Đối với phong trào cách mạng Việt Nam, Xiêm không chỉ là nơi những người Việt rời quê hương đến sinh sống. Tại đây đã hình thành các cộng đồng người Việt, làng Việt kiều, trường học, báo chí và những hội đoàn hỗ trợ đời sống.

Các tài liệu biên niên về hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam ghi nhận sự xuất hiện của một số tờ báo tiếng Việt tại Xiêm trước năm 1928, trong đó có những ấn phẩm như Đồng Thanh, Tiếng Chuông, Lao Khổ và Đại Chúng. Tiếng Chuông tại Nakhon Phanom gắn với hoạt động báo chí của Hoàng Văn Hoan.

Những hoạt động ấy cho thấy cộng đồng Việt kiều không phải một tập hợp hoàn toàn rời rạc. Họ có những nhu cầu chung về giáo dục, tương trợ, thông tin và duy trì quan hệ với quê hương. Chính các nhu cầu xã hội đó tạo ra điều kiện để những tổ chức chính trị tiếp cận cộng đồng.

Xiêm vì thế có thể được xem là một hậu cứ theo nghĩa rộng: nơi cung cấp nhân lực, thông tin, liên lạc, điều kiện sinh hoạt và môi trường tuyên truyền. Đây không nhất thiết là một căn cứ quân sự hay một địa bàn hoàn toàn an toàn. Hoạt động vẫn phải thích nghi với điều kiện chính trị của nước sở tại.

Điểm quan trọng là phong trào cách mạng Việt Nam có thể sử dụng những mạng lưới xã hội đã hình thành để mở rộng hoạt động. Nhưng một cộng đồng người Việt không tự động trở thành lực lượng cách mạng. Muốn chuyển từ cộng đồng cư trú sang mạng lưới chính trị, cần có tổ chức, người vận động, phương pháp tuyên truyền và cơ chế duy trì hoạt động.

Đó là môi trường mà Hoàng Văn Hoan bắt đầu đảm nhiệm những công việc cụ thể.

2. U-đon: từ người được huấn luyện đến người tổ chức

Sau khi sang Xiêm, Hoàng Văn Hoan được đưa đến U-đon. Theo hồi ký, ông vừa dạy học vừa tham gia công việc lãnh đạo của tổ chức Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội tại địa phương.

Tổ chức này đã có cơ sở ở Xiêm từ trước, sau đó phát triển tại những khu vực có đông người Việt sinh sống, trong đó có U-đon, Sakhon Nakhon và Nakhon Phanom.

Công việc tại Xiêm khác với việc học lý luận ở Quảng Châu. Ở lớp huấn luyện, người học có thể nghiên cứu tổ chức, giai cấp, quần chúng và cách mạng như những khái niệm. Trong đời sống thực tế, người cán bộ phải giải quyết những vấn đề cụ thể hơn:

Ai có thể tham gia? Làm thế nào để xây dựng lòng tin? Làm sao duy trì liên lạc khi các cơ sở ở cách xa nhau? Làm thế nào để tổ chức hoạt động mà không gây nguy hiểm cho cộng đồng? Và làm sao để một nhóm người có thể duy trì sinh hoạt khi nguồn lực vật chất hạn chế?

Những câu hỏi ấy không thể được giải quyết chỉ bằng lý luận. Chúng đòi hỏi khả năng đánh giá con người, phân công công việc, duy trì kỷ luật và thích ứng với hoàn cảnh.

Theo lời kể của Hoàng Văn Hoan, ông từng vừa dạy học vừa lao động chân tay tại Noỏng-ổn. Ông cho rằng đời sống ấy giúp mình gần gũi hơn với người lao động và hiểu sâu hơn những điều đã được học về vai trò của công nhân, nông dân trong cách mạng.

Đây là lời tự thuật có giá trị vì nó cho biết cách Hoàng Văn Hoan nhìn lại quá trình trưởng thành của mình. Tuy nhiên, không nên biến lời kể đó thành một quan hệ nhân quả đơn giản, như thể lao động chân tay tự động dẫn đến giác ngộ chính trị.

Điều có thể rút ra thận trọng hơn là ông đã trải nghiệm một phương thức hoạt động trong đó cán bộ phải tiếp xúc trực tiếp với đời sống của cộng đồng, thay vì chỉ truyền đạt lý luận từ bên ngoài.

Bài học thực tế ở Xiêm là: tổ chức không tồn tại chỉ nhờ đường lối đúng. Nó còn cần khả năng hiểu con người, đáp ứng những nhu cầu cụ thể và xây dựng quan hệ đủ bền để duy trì hoạt động.

3. Thầu Chín: lãnh đạo bằng sự hiện diện và phương pháp

Khoảng năm 1928, Nguyễn Ái Quốc đến Xiêm và hoạt động với tên Thầu Chín. Các nghiên cứu về thời kỳ này thường đặt hoạt động của ông tại Xiêm trong khoảng từ năm 1928 đến năm 1929, dù ngày tháng cụ thể còn có khác biệt giữa các nguồn.

Theo hồi ký Hoàng Văn Hoan, phần lớn cán bộ ở Xiêm khi ấy còn trẻ; chỉ một số người từng tham gia lớp huấn luyện ở Quảng Châu biết Thầu Chín chính là Nguyễn Ái Quốc.

Hoàng Văn Hoan nhớ đến Nguyễn Ái Quốc như một người có kinh nghiệm, phương pháp làm việc và khả năng tạo sự kính trọng trong đội ngũ cán bộ trẻ. Những ký ức này cần được xem là lời kể hồi cố của một người từng làm việc gần ông, chứ không nên mặc nhiên xem mọi chi tiết đều đã được xác nhận độc lập.

Điều đáng chú ý là hình ảnh Nguyễn Ái Quốc trong hồi ký không chỉ gắn với việc giảng lý luận. Ông đi thăm các làng Việt kiều, tìm hiểu đời sống người dân, tham gia lao động và các hoạt động giáo dục. Hoàng Văn Hoan kể rằng khi xây dựng trường học ở Noỏng-bua, Nguyễn Ái Quốc từng cùng mọi người đào đất, đắp nền và gánh gạch.

Nếu được đặt trong bối cảnh hoạt động bí mật ở nước ngoài, những công việc đời thường ấy có nhiều ý nghĩa. Chúng giúp người hoạt động tiếp xúc với cộng đồng, duy trì quan hệ và tạo ra những hình thức sinh hoạt có vẻ bình thường trong khi mạng lưới chính trị vẫn được duy trì.

Nhưng giá trị của chi tiết này không chỉ nằm ở khả năng giữ bí mật. Nó còn phản ánh một phương pháp xây dựng tổ chức: người lãnh đạo không nhất thiết phải tạo khoảng cách với cộng đồng để khẳng định vị trí. Trong một môi trường còn thiếu cơ sở vật chất và nhân lực, việc trực tiếp tham gia công việc chung có thể tạo ra sự tin cậy và giúp cán bộ hiểu những điều kiện thực tế của người dân.

Đây là bài học về phương pháp lãnh đạo được rút ra từ lời hồi ký, không phải bằng chứng đủ để kết luận rằng mọi quan hệ trong tổ chức khi ấy đều bình đẳng hay không có thứ bậc.

4. Giáo dục chính trị: không chỉ truyền đạt kết luận

Một chi tiết đáng chú ý khác trong hồi ký Hoàng Văn Hoan là cuộc thảo luận về phụ nữ tại Xiêm. Theo lời kể của ông, Nguyễn Ái Quốc nhấn mạnh rằng phụ nữ cần tự giác ngộ và tự tham gia đấu tranh cho quyền lợi của mình, trong đời sống, kinh tế và hoạt động chính trị – xã hội.

Vì đây là lời được thuật lại sau nhiều thập niên, cần thận trọng khi xem từng câu chữ như nguyên văn. Tuy nhiên, chi tiết ấy vẫn có giá trị để nghiên cứu cách Hoàng Văn Hoan ghi nhớ phương pháp giáo dục chính trị của Nguyễn Ái Quốc.

Có thể phân biệt hai tầng.

Tầng thứ nhất là nội dung: phụ nữ không chỉ là đối tượng được người khác nói thay hoặc giải phóng thay, mà cần có năng lực tham gia vào quá trình đấu tranh cho quyền của chính mình.

Tầng thứ hai là phương pháp: tổ chức thảo luận để cán bộ suy nghĩ, tranh luận và liên hệ vấn đề với đời sống, thay vì chỉ tiếp nhận một kết luận có sẵn.

Đối với một phong trào muốn xây dựng lực lượng lâu dài, phương pháp thứ hai có ý nghĩa đặc biệt. Nếu người học chỉ ghi nhớ kết luận, tổ chức có thể truyền đạt đường lối nhưng chưa chắc tạo ra năng lực suy nghĩ độc lập. Nếu người học được khuyến khích phân tích vấn đề và liên hệ với thực tế, họ có cơ hội phát triển khả năng xử lý tình huống mới.

Tuy vậy, không nên từ một cuộc thảo luận được hồi ký ghi lại mà suy rộng thành kết luận về toàn bộ phương pháp giáo dục của tổ chức. Cần đặt chi tiết ấy bên cạnh các tài liệu huấn luyện và những hoạt động giáo dục khác để xác định mức độ phổ biến của phương pháp này.

5. Từ học viên thành người huấn luyện

Theo hồi ký, cuối năm 1928, tổ chức mở trường tại Noỏng-bua. Tài liệu huấn luyện có những tác phẩm như Đường cách mệnh, Lịch sử tiến hóa của loài người, Gương Nga và các tài liệu lý luận khác.

Học viên đọc tài liệu, liên hệ với thực tế và thảo luận; người phụ trách góp ý, hướng dẫn và kết luận. Những chi tiết này cho thấy hoạt động huấn luyện không chỉ nhằm truyền bá một số khẩu hiệu, mà còn xây dựng đội ngũ có khả năng tổ chức và tuyên truyền.

Hoàng Văn Hoan, người từng được huấn luyện ở Quảng Châu, nay tham gia đào tạo những người khác tại Xiêm. Đây là bước chuyển quan trọng: từ tiếp nhận tri thức sang truyền đạt tri thức và tổ chức con người.

Quá trình ấy có thể tạo ra một năng lực tích lũy. Người cán bộ không chỉ hiểu nội dung tài liệu mà còn phải biết giải thích, đánh giá khả năng tiếp thu của người học, phân công nhiệm vụ và duy trì hoạt động của nhóm.

Nói cách khác, tổ chức tạo ra cơ hội để người cán bộ học qua chính công việc tổ chức.

Đó cũng là một cơ chế giúp giải thích sự trưởng thành của Hoàng Văn Hoan. Tuy nhiên, chưa nên suy từ việc ông từng huấn luyện cán bộ ở Xiêm rằng ông đã có quyền lực độc lập lớn trong toàn bộ hệ thống cách mạng. Kinh nghiệm thực hành là một dạng năng lực; mức độ quyền quyết định của ông trong tổ chức là vấn đề khác.

6. Tổ chức nhiều tầng: mở rộng cộng đồng mà vẫn giữ hạt nhân

Trong hồi ký, Hoàng Văn Hoan mô tả việc xây dựng những tổ chức quần chúng rộng hơn bên cạnh Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội, trong đó có Hội Việt kiều Thân ái và Hội Hợp tác.

Cấu trúc này đáng chú ý vì nó cho phép phân biệt những người tham gia sinh hoạt cộng đồng với những người được tuyển chọn, huấn luyện và giao nhiệm vụ cách mạng.

Có thể mô tả khái quát cấu trúc ấy qua ba tầng:

• Tầng cộng đồng: những người tham gia hoạt động tương trợ, giáo dục và sinh hoạt chung của người Việt.
• Tầng kết nối: những người có quan hệ thường xuyên hơn với các hoạt động tuyên truyền, tổ chức và tuyển chọn.
• Tầng hạt nhân: những người được huấn luyện và giao nhiệm vụ trong tổ chức cách mạng.

Đây là mô hình phân tích để làm rõ cách một tổ chức nhỏ có thể hoạt động trong một cộng đồng lớn. Không nên xem ba tầng này là sơ đồ chính thức được xác nhận đầy đủ nếu chưa có điều lệ hoặc tài liệu tổ chức đương thời.

Ưu điểm của cấu trúc nhiều tầng là không đòi hỏi mọi người trong cộng đồng phải có cùng mức độ cam kết chính trị. Những hoạt động xã hội rộng hơn có thể tạo điều kiện xây dựng lòng tin và mở rộng quan hệ, trong khi hạt nhân tổ chức duy trì nhiệm vụ chuyên biệt.

Nhưng cấu trúc ấy cũng đặt ra một vấn đề về quyền lực: ai quyết định việc tuyển chọn vào hạt nhân, tiêu chuẩn nào được sử dụng, và ai giám sát những người được trao trách nhiệm?

Trong hoàn cảnh hoạt động bí mật, phân cấp có thể cần thiết để bảo vệ tổ chức và duy trì kỷ luật. Nhưng nếu quyền tuyển chọn, quyền phân công và quyền kỷ luật tập trung vào một nhóm nhỏ mà không có cơ chế kiểm tra, chính cấu trúc hiệu quả ấy cũng có thể trở thành nguồn gốc của sự khép kín.

Không nên gán những vấn đề thể chế về sau cho tổ chức tại Xiêm năm 1928. Tuy nhiên, từ góc nhìn Hưng Quốc, đây là một câu hỏi có giá trị vượt ra ngoài trường hợp lịch sử: một tổ chức cần hạt nhân đủ năng lực để hành động, nhưng cũng cần cơ chế để kiểm soát quyền lực của hạt nhân ấy.

7. Báo chí, liên lạc và năng lực hoạt động xuyên biên giới

Vai trò của Hoàng Văn Hoan trong hoạt động báo chí tại Xiêm, đặc biệt với Tiếng Chuông, cho thấy công việc của ông không chỉ giới hạn ở huấn luyện hay tổ chức cơ sở.

Báo chí có thể thực hiện nhiều chức năng cùng lúc: truyền tải thông tin, phổ biến quan điểm, tạo không gian trao đổi và duy trì mối liên hệ giữa những người sống phân tán. Trong một cộng đồng người Việt xa quê, báo chí còn góp phần duy trì ngôn ngữ và sự quan tâm đến tình hình trong nước.

Đối với người hoạt động cách mạng, viết và biên tập báo đòi hỏi khả năng chọn chủ đề, diễn đạt thông điệp, xác định đối tượng độc giả và cân nhắc điều kiện lưu hành. Những kỹ năng này bổ sung cho kinh nghiệm tổ chức và liên lạc.

Tuy nhiên, không nên khẳng định rằng toàn bộ năng lực ngoại giao của Hoàng Văn Hoan về sau đã hình thành đầy đủ tại Xiêm. Có thể nói thận trọng hơn rằng thời kỳ này giúp ông tích lũy một số năng lực có khả năng được sử dụng trong những nhiệm vụ quốc tế sau này: giao tiếp với nhiều nhóm người, truyền đạt thông tin, làm việc qua mạng lưới và thích ứng với môi trường chính trị khác nhau.

Đó là nền tảng ban đầu, không phải lời giải thích đầy đủ cho sự nghiệp ngoại giao về sau.

8. Nguyễn Ái Quốc và Hoàng Văn Hoan: từ quan hệ huấn luyện đến trách nhiệm tổ chức

Quan hệ giữa Nguyễn Ái Quốc và Hoàng Văn Hoan thường được mô tả theo mô hình thầy – trò. Cách gọi ấy phản ánh một phần thực tế: Nguyễn Ái Quốc có kinh nghiệm quốc tế và giữ vai trò hướng dẫn, trong khi Hoàng Văn Hoan là cán bộ trẻ đang trưởng thành.

Nhưng nếu chỉ dùng quan hệ thầy – trò, ta có thể bỏ qua sự thay đổi trong vai trò của Hoàng Văn Hoan.

Tại Xiêm, ông không chỉ tiếp nhận chỉ dẫn. Ông phải thực hiện nhiệm vụ, dạy học, tham gia tổ chức, làm công việc tuyên truyền và giải quyết những vấn đề cụ thể của cơ sở.

Đây là quá trình chuyển từ người được đào tạo thành người có thể đào tạo người khác và chịu trách nhiệm về một phần công việc chung.

Tuy nhiên, trách nhiệm tổ chức không đồng nghĩa với quyền tự chủ hoàn toàn. Một cán bộ có thể được giao nhiệm vụ và có quyền quyết định trong phạm vi công việc, nhưng vẫn hoạt động trong khuôn khổ đường lối và sự phân công của tổ chức cấp trên.

Sự phân biệt này rất quan trọng khi nghiên cứu con đường chính trị của Hoàng Văn Hoan. Kinh nghiệm tổ chức giúp ông có năng lực; nhưng việc năng lực ấy chuyển hóa thành ảnh hưởng hoặc quyền lực còn phụ thuộc vào quá trình lựa chọn cán bộ, vị trí được giao và những biến động chính trị sau này.

9. Những điểm chưa thể kết luận

Một số hồ sơ tiểu sử quốc tế ghi nhận những mối liên hệ của Hoàng Văn Hoan với các tổ chức cộng sản ngoài Việt Nam. Hồ sơ về ông của UQAM, chẳng hạn, có những thông tin cần tiếp tục đối chiếu liên quan đến tư cách thành viên trong các tổ chức cộng sản tại Trung Quốc.

Đối với hoạt động tại Xiêm, cần phân biệt ít nhất ba vấn đề:

1. Hoàng Văn Hoan tham gia tổ chức nào, vào thời điểm nào?
2. Quan hệ giữa các tổ chức cách mạng của người Việt tại Xiêm với các tổ chức cộng sản sở tại được tổ chức và duy trì ra sao?
3. Quá trình chuyển từ hoạt động trong Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội sang hệ thống Đảng Cộng sản Đông Dương diễn ra cụ thể như thế nào trong trường hợp của ông?

Không nên lấy một hồ sơ tiểu sử thứ cấp làm bằng chứng cuối cùng cho tất cả những câu hỏi ấy. Cần đối chiếu hồi ký với tài liệu Quốc tế Cộng sản, hồ sơ tổ chức của người Việt ở Xiêm và những nghiên cứu về phong trào cộng sản tại Thái Lan.

Ở giai đoạn này, điều có thể nói chắc hơn là Hoàng Văn Hoan đã tham gia hoạt động tổ chức, giáo dục và tuyên truyền trong cộng đồng người Việt tại Xiêm, đồng thời có quan hệ công tác với Nguyễn Ái Quốc. Những nhận định chi tiết hơn về tư cách thành viên, cơ cấu tổ chức và quyền hạn cá nhân cần được kiểm chứng thêm.

10. Xiêm đã góp phần hình thành Hoàng Văn Hoan như thế nào?

Từ những năm tháng ở Xiêm, có thể nhận diện bốn loại kinh nghiệm mà Hoàng Văn Hoan tích lũy.

Thứ nhất, kinh nghiệm tổ chức. Ông phải biến những ý tưởng được học thành công việc cụ thể, từ duy trì cơ sở đến phân công nhiệm vụ.

Thứ hai, kinh nghiệm giáo dục và tuyên truyền. Dạy học, huấn luyện cán bộ và tham gia báo chí giúp ông chuyển từ tiếp nhận lý luận sang truyền đạt và tổ chức tri thức.

Thứ ba, kinh nghiệm làm việc với cộng đồng. Hoạt động trong đời sống người Việt kiều buộc ông phải quan tâm đến điều kiện sinh sống, nhu cầu giáo dục và quan hệ xã hội của những người mà tổ chức muốn vận động.

Thứ tư, kinh nghiệm xuyên biên giới. Việc duy trì liên lạc giữa Xiêm và Việt Nam cho thấy hoạt động cách mạng không chỉ diễn ra trong phạm vi một lãnh thổ. Nó phụ thuộc vào các mạng lưới con người, thông tin và địa bàn.

Những kinh nghiệm ấy góp phần hình thành năng lực chính trị của Hoàng Văn Hoan. Nhưng chúng không tự động quyết định lập trường của ông trong những tranh chấp quốc tế về sau.

Một cán bộ có thể hiểu nhiều quốc gia, sử dụng được mạng lưới xuyên biên giới và làm việc với những đối tác khác nhau. Những năng lực đó có thể phục vụ nhiều mục tiêu chính trị. Muốn xác định ông đã sử dụng chúng theo hướng nào trong từng giai đoạn, cần khảo sát các quyết định và hành động cụ thể của ông.

Đặc biệt, không nên lấy việc ông rời Việt Nam sang Trung Quốc năm 1979 làm bằng chứng hồi tố để giải thích mọi lựa chọn từ những năm 1920. Kết cục một cuộc đời có thể khiến ta đặt lại câu hỏi về quá khứ, nhưng không thay thế được chứng cứ về quá khứ.

11. Đối thoại Hưng Quốc: tổ chức cần năng lực và giới hạn quyền lực

Học giả Hưng Quốc: Quảng Châu dạy Hoàng Văn Hoan điều gì mà Xiêm chưa thể dạy?

Người nghiên cứu: Quảng Châu giúp ông tiếp cận lý luận và phương pháp tổ chức. Xiêm đặt ông vào hoàn cảnh phải sử dụng những điều đã học để giải quyết vấn đề thực tế.

Học giả Hưng Quốc: Vậy điều quan trọng nhất ông học được ở Xiêm là gì?

Người nghiên cứu: Không chỉ là hoạt động bí mật. Đó là cách xây dựng một mạng lưới có thể tồn tại trong đời sống thực: phải có người, có quan hệ, có thông tin, có công việc và có khả năng duy trì hoạt động.

Học giả Hưng Quốc: Cấu trúc tổ chức nhiều tầng có ưu điểm gì?

Người nghiên cứu: Nó cho phép mở rộng quan hệ xã hội mà không đòi hỏi tất cả mọi người phải tham gia cùng một mức độ. Nhưng cấu trúc ấy cũng đặt ra câu hỏi về quyền tuyển chọn, quyền kỷ luật và cơ chế kiểm soát hạt nhân lãnh đạo.

Học giả Hưng Quốc: Có thể từ đó kết luận Hoàng Văn Hoan đã trở thành một nhà lãnh đạo độc lập không?

Người nghiên cứu: Chưa thể kết luận như vậy. Có kinh nghiệm tổ chức không đồng nghĩa với có quyền quyết định độc lập ở cấp cao. Chương này cho thấy quá trình tích lũy năng lực; mức độ quyền lực của ông phải được nghiên cứu qua những vị trí và quyết định ở các giai đoạn sau.

12. Quy luật vận hành: năng lực tổ chức và quyền tự chủ

Từ trường hợp Hoàng Văn Hoan, có thể rút ra một nguyên tắc có giá trị rộng hơn:

Một tổ chức chỉ có thể biến lý tưởng thành sức mạnh thực tế khi xây dựng được con người, mạng lưới, tri thức và cơ chế vận hành; nhưng năng lực tổ chức phải đi cùng giới hạn quyền lực và trách nhiệm giải trình.

Đối với một phong trào hoạt động xuyên biên giới, nguyên tắc này còn có thêm một chiều kích: tổ chức phải biết sử dụng môi trường quốc tế mà không để các nguồn lực bên ngoài thay thế năng lực nội sinh.

Hợp tác với nước ngoài không đồng nghĩa với lệ thuộc. Sử dụng mạng lưới quốc tế không đồng nghĩa với đánh mất quyền tự chủ. Nhưng nếu tổ chức không có khả năng tự duy trì, không kiểm soát được những quan hệ phụ thuộc và không xác định rõ ai chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng, thì chính nguồn lực từng giúp tổ chức phát triển có thể trở thành ràng buộc.

Ở Xiêm, Hoàng Văn Hoan học cách tổ chức con người và duy trì hoạt động trong một cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Những kinh nghiệm đó giúp ông trưởng thành về năng lực, nhưng chưa đủ để kết luận về lập trường của ông trong các tranh chấp Việt–Trung nhiều thập niên sau.

Bài học Hưng Quốc không phải là tránh xa các mạng lưới quốc tế, mà là xây dựng năng lực để tham gia chúng với tư cách một chủ thể có mục tiêu, có giới hạn và có quyền lựa chọn.

Kết luận

Năm 1928, Hoàng Văn Hoan đến Xiêm với tư cách một cán bộ trẻ đã qua huấn luyện. Những năm tháng hoạt động tại đây giúp ông tiếp xúc sâu hơn với đời sống cộng đồng người Việt, tham gia công việc tổ chức, dạy học, huấn luyện, tuyên truyền và liên lạc.

Nếu Quảng Châu mở ra cho ông một phương pháp cách mạng, thì Xiêm là nơi ông thử nghiệm phương pháp ấy trong đời sống thực tế.

Sự trưởng thành này không nên được phóng đại thành bằng chứng rằng ông đã nắm quyền lực độc lập lớn, cũng không nên bị thu nhỏ thành một giai đoạn lưu vong đơn thuần. Đó là quá trình tích lũy năng lực và trách nhiệm tổ chức.

Từ đây, Hoàng Văn Hoan tiếp tục bước vào một không gian hoạt động rộng hơn tại Trung Quốc. Những năm tháng tiếp theo sẽ làm sâu sắc thêm kinh nghiệm quốc tế của ông, đồng thời đặt ông trước những vấn đề phức tạp hơn về quan hệ giữa phong trào cách mạng Việt Nam với các lực lượng bên ngoài.

Hoàng Phong Nhã 

---

Tài liệu tham khảo

Nguồn tự thuật

1. Hoàng Văn Hoan, Giọt nước trong biển cả, phần II: “Những năm tháng hoạt động cách mạng ở Xiêm (1928–1935)”. Nguồn hồi ký chính cho các chi tiết về việc sang Xiêm, hoạt động tại U-đon, dạy học, làm báo, xây dựng tổ chức và quan hệ với Nguyễn Ái Quốc. Các ký ức cụ thể cần được đối chiếu với tài liệu độc lập khi có thể.

Tài liệu biên niên và văn kiện Việt Nam

2. Lịch sử Biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam, tập 1. Dùng để đối chiếu hoạt động của các tổ chức người Việt ở Xiêm, báo chí và những mốc hoạt động của Nguyễn Ái Quốc.
3. Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh: Biên niên tiểu sử. Dùng để kiểm tra quá trình hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Xiêm và những mốc liên quan đến việc chuẩn bị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.

Nghiên cứu quốc tế

4. Thanyathip Sripana, nghiên cứu về hoạt động của Hồ Chí Minh tại Xiêm, đăng trên tạp chí Southeast Asian Studies và các ấn phẩm nghiên cứu liên quan. Cần kiểm tra chính xác tên bài, năm xuất bản và số tạp chí trước khi hoàn thiện thư mục.
5. Các nghiên cứu về Nguyễn Ái Quốc, Quốc tế Cộng sản và phong trào cách mạng Việt Nam, có sử dụng hồ sơ Quốc tế Cộng sản để đối chiếu hồi ký.
6. UQAM, chương trình nghiên cứu Guerre d’Indochine, hồ sơ Hoàng Văn Hoan. Dùng làm nguồn tham khảo tiểu sử, nhưng các thông tin về tư cách thành viên tổ chức và quan hệ cụ thể cần được truy về nguồn gốc mà hồ sơ sử dụng.

Phân định chứng cứ

• Dữ kiện cần đối chiếu: Hoàng Văn Hoan sang Xiêm năm 1928; hoạt động tại các cộng đồng người Việt; tham gia công việc tổ chức, giáo dục và báo chí; có quan hệ công tác với Nguyễn Ái Quốc trong thời kỳ ông hoạt động tại Xiêm.
• Lời hồi ký: những chi tiết về sinh hoạt hằng ngày, các cuộc thảo luận, tính cách Nguyễn Ái Quốc và hoạt động nội bộ. Đây là lời kể của nhân chứng, có giá trị nhưng cần phân biệt với tài liệu đương thời.
• Điểm cần kiểm chứng thêm: thời điểm và tư cách thành viên của Hoàng Văn Hoan trong từng tổ chức cộng sản; cơ cấu tổ chức cụ thể tại Xiêm; những mốc thời gian chưa thống nhất giữa các nguồn.
• Diễn giải Hưng Quốc: Xiêm là môi trường giúp Hoàng Văn Hoan chuyển từ người được huấn luyện sang người tổ chức, đồng thời đặt ra vấn đề về quan hệ giữa năng lực tổ chức, quyền lực và quyền tự chủ. Đây là diễn giải từ các sự kiện, không phải lời tự nhận của nhân vật.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN