CHƯƠNG 3 - NHỮNG NĂM THÁNG Ở XIÊM

 CHƯƠNG 3

NHỮNG NĂM THÁNG Ở XIÊM

Từ cán bộ cách mạng đến người xây dựng tổ chức

Cuối tháng 5 năm 1928, Hoàng Văn Hoan cùng Võ Mai sang Xiêm.

Ông khi ấy mới hơn hai mươi tuổi.

Nhưng ông không còn là một thanh niên chỉ đi tìm đường cứu nước.

Ông đã được đào tạo ở Quảng Châu, đã tham gia Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội và đã trở thành một cán bộ được Kỳ ủy Trung Kỳ điều động ra nước ngoài hoạt động. Chính Hoàng Văn Hoan kể rằng khi tới một trạm liên lạc ở Bản Mày, những người phụ trách ban đầu tưởng ông và Võ Mai là người từ trong nước sang học tập nên định đưa họ trở về. Hoan phải giải thích rằng mình được phái sang để hoạt động cách mạng, còn Võ Mai có nhiệm vụ liên lạc giữa cơ sở ở Xiêm và trong nước. 

Đó là một chi tiết nhỏ nhưng đánh dấu một bước chuyển rất lớn.

Hoàng Văn Hoan từ người học cách mạng trở thành người làm cách mạng.

Và Xiêm chính là nơi ông bắt đầu học một thứ khác nữa:

xây dựng một tổ chức trong đời sống thực.

1. Xiêm không phải một nơi trú ẩn đơn thuần

Đối với phong trào cách mạng Việt Nam, Xiêm có vị trí đặc biệt.

Từ trước khi Nguyễn Ái Quốc đến đây, các cộng đồng Việt kiều đã hình thành những cơ sở hoạt động, hội tương trợ và báo chí. Lịch sử Biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam ghi nhận trước năm 1928 đã có những tờ báo như Đồng Thanh, Tiếng Chuông, Lao Khổ, Đại Chúng hoạt động trong cộng đồng người Việt tại Xiêm; Tiếng Chuông ở Nakhon Phanom do Hoàng Văn Hoan làm chủ bút. 

Điều này đáng chú ý.

Bởi nó cho thấy người Việt ở Xiêm không chỉ là những người chạy khỏi Việt Nam để kiếm sống.

Họ đã hình thành một không gian xã hội xuyên biên giới.

Có làng Việt kiều.

Có trường học.

Có báo chí.

Có hội tương trợ.

Có người từ trong nước sang.

Có người từ Xiêm tìm cách liên lạc về nước.

Và dần dần có các tổ chức cách mạng.

Xiêm vì vậy trở thành một hậu cứ quan trọng.

Không phải hậu cứ theo nghĩa một căn cứ quân sự.

Mà là hậu cứ về con người, thông tin, tài chính, tuyên truyền và liên lạc.

2. Hoàng Văn Hoan đến U-đon

Sau khi tới Xiêm, Hoàng Văn Hoan được đưa đến U-đon.

Ông kể rằng tại đây ông vừa dạy học vừa tham gia lãnh đạo chung của tổ chức Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội. Tổ chức này đã có mặt tại Xiêm từ năm 1925 ở Bản Đông, sau đó mở rộng tới những vùng tập trung đông Việt kiều như U-đon, Sakhon Nakhon và Nakhon Phanom. 

Đây là công việc rất khác với việc học lý luận ở Quảng Châu.

Ở Quảng Châu, người thanh niên học:

cách mạng, giai cấp là gì, quần chúng là gì, tổ chức là gì.

Ở Xiêm, anh ta phải trả lời những câu hỏi thực tế hơn:

Ai sẽ tham gia? Ai có thể tin được?

Làm thế nào để nuôi sống một tổ chức, để tuyên truyền mà không bị chính quyền phát hiện, để đưa người và tài liệu qua biên giới,  để một nhóm người Việt sống rải rác có thể trở thành một lực lượng chính trị?

Đây chính là trường học thứ hai của Hoàng Văn Hoan.

3. Lao động và bài học về quần chúng

Hoàng Văn Hoan kể rằng khi hoạt động ở Noỏng-ổn, ông vừa dạy học vừa làm lao động chân tay. Ông nhấn mạnh rằng đời sống ấy giúp ông gần gũi hơn với người lao động và hiểu sâu hơn điều mà Nguyễn Ái Quốc đã giảng ở Quảng Châu về vai trò của công nhân và nông dân trong cách mạng. 

Đây là một đoạn hồi ký cần đọc kỹ.

Bởi nó cho thấy Hoàng Văn Hoan bắt đầu chuyển từ học lý luận sang trải nghiệm xã hội.

Nhưng chúng ta cũng phải tránh một cách kể quá dễ dàng:

“Ông đi lao động nên giác ngộ giai cấp.”

Không thể chứng minh một quan hệ nhân quả đơn giản như vậy.

Điều có thể nói chắc hơn là ông đã trải nghiệm một phương pháp hoạt động cách mạng trong đó người cán bộ không đứng hoàn toàn bên ngoài quần chúng.

Họ sống cùng. Làm cùng. Học, Tổ chức cùng.

Và tìm cách biến cộng đồng người Việt thành một lực lượng có ý thức chính trị.

4. Thầu Chín xuất hiện

Khoảng tháng 8 năm 1928, Nguyễn Ái Quốc đến U-đon.

Ông sử dụng tên Thầu Chín.

Theo hồi ký Hoàng Văn Hoan, phần lớn cán bộ ở đó còn rất trẻ; chỉ một số ít người từng học lớp Quảng Châu biết Thầu Chín chính là Nguyễn Ái Quốc. Ông được Hoàng Văn Hoan mô tả là người lớn tuổi hơn, từng trải và có phương pháp làm việc khiến những cán bộ trẻ kính trọng. 

Các nghiên cứu hiện nay xác nhận Nguyễn Ái Quốc hoạt động tại Xiêm từ khoảng tháng 7/8 năm 1928 đến cuối năm 1929, rồi trở lại khu vực này một thời gian ngắn vào đầu năm 1930. Tuy nhiên, các nguồn không hoàn toàn thống nhất về ngày ông đặt chân đến Xiêm, vì vậy những mốc ngày cụ thể cần thận trọng. 

Điều chắc chắn hơn là:

Hoàng Văn Hoan và Nguyễn Ái Quốc đã có một khoảng thời gian hoạt động gần nhau ở Xiêm.

Và chính Hoàng Văn Hoan là một trong những người sau này kể lại khá nhiều về giai đoạn đó.

5. Một Nguyễn Ái Quốc khác với hình ảnh của một lãnh tụ

Đây là một trong những đoạn thú vị nhất trong hồi ký Hoàng Văn Hoan.

Nguyễn Ái Quốc không chỉ ngồi giảng lý luận.

Ông đi bộ. Thăm các làng Việt kiều.

Tham gia lao động. Nói chuyện với người dân.

Tìm hiểu tình hình. Tham gia xây dựng trường học.

Dịch sách. Huấn luyện cán bộ.

Theo các tư liệu của Đảng, khi hoạt động ở Xiêm, Nguyễn Ái Quốc hòa mình vào đời sống Việt kiều và sử dụng nhiều công việc đời thường để giữ bí mật hoạt động. 

Trong hồi ký, Hoàng Văn Hoan nhớ rằng Nguyễn Ái Quốc từng cùng mọi người đào đất, đắp nền, gánh gạch khi xây trường ở Noỏng-bua. 

Đối với Hoàng Văn Hoan, đây không chỉ là một kỷ niệm.

Nó là một bài học về cách làm cách mạng.

Một người lãnh đạo không nhất thiết phải tạo khoảng cách với quần chúng để chứng minh quyền lực.

Ít nhất trong giai đoạn này, Nguyễn Ái Quốc làm điều ngược lại.

Ông tìm cách sống trong tổ chức mà ông xây dựng.

6. Tranh luận về phụ nữ: một bài học nhỏ nhưng đáng chú ý

Trong hồi ký, Hoàng Văn Hoan kể lại một cuộc thảo luận tại Xiêm về vấn đề phụ nữ.

Nguyễn Ái Quốc không đơn giản nói rằng nam giới phải “giải phóng” phụ nữ.

Ông nhấn mạnh rằng phụ nữ phải tự giác ngộ và tự tham gia đấu tranh cho quyền của mình, bao gồm bình đẳng trong đời sống, kinh tế và hoạt động chính trị – xã hội. 

Dù đây là lời được truyền lại qua hồi ký nhiều thập niên sau, nó vẫn đáng chú ý.

Bởi nó cho thấy phương pháp mà Hoàng Văn Hoan nhớ về Nguyễn Ái Quốc:

không chỉ truyền đạt một kết luận, mà tổ chức thảo luận để cán bộ tự tham gia vào quá trình nhận thức.

Đây là một điểm cần phân biệt.

Một bên là nội dung tư tưởng.

Một bên là phương pháp giáo dục chính trị.

Và phương pháp thứ hai có lẽ quan trọng hơn đối với việc hình thành Hoàng Văn Hoan.

7. Từ học viên thành người huấn luyện

Ở Xiêm, Hoàng Văn Hoan không còn chỉ là người tiếp nhận.

Ông bắt đầu tham gia đào tạo người khác.

Theo hồi ký, cuối năm 1928, tổ chức mở trường tại Noỏng-bua; tài liệu dùng để huấn luyện gồm những tác phẩm như Đường cách mệnh, Lịch sử tiến hóa của loài người, Gương Nga và các tài liệu lý luận khác. Học viên đọc tài liệu, liên hệ thực tế và thảo luận; người phụ trách chủ yếu góp ý và kết luận. 

Đây là một bước chuyển quan trọng.

Người từng được huấn luyện ở Quảng Châu nay bắt đầu huấn luyện người khác ở Xiêm.

Một cán bộ cách mạng đang hình thành.

8. Tổ chức hai tầng

Hoàng Văn Hoan mô tả một cấu trúc rất đáng chú ý.

Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội không hoạt động trực tiếp với toàn bộ cộng đồng Việt kiều.

Họ xây dựng những tổ chức quần chúng rộng hơn như Hội Việt kiều Thân ái và Hội Hợp tác, trong đó Hội Hợp tác đóng vai trò gần với một môi trường đào tạo và tuyển chọn người có chí hướng cách mạng. 

Đây là một phương pháp tổ chức rất quan trọng:

không đưa tất cả mọi người vào tổ chức cách mạng lõi.

Có vòng ngoài., vòng giữa,  vòng trong.

Có người ủng hộ, người hoạt động, người được đào tạo, cán bộ.

Cấu trúc ấy giúp một tổ chức nhỏ có thể hoạt động trong một cộng đồng lớn.

Nhưng nó cũng tạo ra một vấn đề mà sau này sẽ trở thành vấn đề lớn của mọi hệ thống đảng cách mạng:

Ai quyết định ai được vào vòng trong?

Ai kiểm soát những người ở vòng trong?

Và nếu vòng trong nắm quyền lực, ai kiểm soát chính vòng trong?

Ở Xiêm năm 1928, những câu hỏi ấy còn rất xa.

Nhưng về mặt cấu trúc quyền lực, hạt giống đã có mặt.

9. Một chi tiết đặc biệt: báo chí

Hoàng Văn Hoan từng làm chủ bút tờ Tiếng Chuông ở Nakhon Phanom. Các tư liệu biên niên của Đảng cũng ghi nhận vai trò của ông trong hoạt động báo chí tại Xiêm. 

Điều này cho thấy ông không chỉ là cán bộ tổ chức.

Ông còn là:

người viết, người tuyên truyền, người đào tạo và người liên lạc.

Đây là một năng lực sau này rất hữu ích cho ông trong quan hệ với Trung Quốc.

Ông hiểu tiếng Trung.

Ông hiểu môi trường chính trị Trung Quốc.

Ông hiểu báo chí.

Ông hiểu mạng lưới người Việt ở nước ngoài.

Và ông biết cách hoạt động giữa nhiều không gian chính trị khác nhau.

Hoàng Văn Hoan đang hình thành đúng những năng lực khiến ông sau này trở thành một trong những nhân vật quan trọng nhất của quan hệ Việt–Trung.

10. Nguyễn Ái Quốc và Hoàng Văn Hoan: quan hệ thầy – trò?

Hoàng Văn Hoan về sau nhiều lần nhắc đến việc mình được Nguyễn Ái Quốc huấn luyện ở Quảng Châu và chỉ đạo ở Xiêm.

Nhưng gọi quan hệ ấy đơn giản là “thầy – trò” cũng chưa đủ.

Nguyễn Ái Quốc lớn tuổi hơn, có kinh nghiệm quốc tế và giữ vị trí lãnh đạo.

Hoàng Văn Hoan là cán bộ trẻ.

Nhưng ở Xiêm, Hoàng Văn Hoan đã có trách nhiệm tổ chức riêng.

Ông không chỉ nghe lệnh.

Ông thực hiện, tổ chức, giảng dạy và quản lý.

Ông tham gia quyết định công việc của tổ chức địa phương.

Đây là quá trình biến một học viên thành một cán bộ có năng lực độc lập tương đối.

Và chính điều đó giúp giải thích tại sao sau này Hoàng Văn Hoan có thể trở thành một nhân vật quyền lực trong bộ máy.

11. Một điểm cần kiểm chứng: Hoàng Văn Hoan và Đảng Cộng sản Xiêm

Đây là phần cần đặc biệt thận trọng.

Một số nguồn tiểu sử quốc tế cho rằng Hoàng Văn Hoan tham gia các tổ chức cộng sản tại Xiêm và về sau có liên quan đến sự hình thành tổ chức cộng sản ở nước này. Hồ sơ UQAM còn ghi ông tham gia Đảng Cộng sản Trung Quốc trong giai đoạn Quảng Châu. 

Nhưng các nguồn hồi ký và nghiên cứu không hoàn toàn đồng nhất về:

thời điểm ông gia nhập;

tư cách thành viên của ông trong từng tổ chức;

quan hệ giữa tổ chức cộng sản của người Việt với Đảng Cộng sản Xiêm;

và chính xác khi nào ông chuyển từ hoạt động của Thanh niên sang hệ thống Đảng Cộng sản Đông Dương.

Vì vậy, không nên lấy một hồ sơ tiểu sử thứ cấp rồi biến thành sự kiện chắc chắn.

Điều cần làm ở các chương sau là đối chiếu:

hồi ký Hoàng Văn Hoan + tài liệu Quốc tế Cộng sản + tài liệu về Đảng Cộng sản Xiêm + hồ sơ Đảng Cộng sản Đông Dương.

Đây cũng là lý do cuốn sách này cần giữ nguyên nguyên tắc:

Không chắc thì nói chưa chắc.

12. Xiêm dạy Hoàng Văn Hoan điều gì?

Có thể thấy ít nhất bốn bài học.

Thứ nhất: cách mạng cần tổ chức.

Lòng yêu nước không đủ.

Thứ hai: tổ chức cần quần chúng.

Không thể chỉ dựa vào một nhóm trí thức.

Thứ ba: cán bộ phải có khả năng thích nghi.

Một người phải biết dạy học, viết báo, làm liên lạc, tổ chức và sống trong những điều kiện khó khăn.

Thứ tư: cách mạng phải có mạng lưới xuyên biên giới.

Việt Nam – Xiêm – Lào – Trung Quốc không phải những không gian hoàn toàn tách biệt đối với phong trào.

Điều này tạo ra một năng lực đặc biệt cho Hoàng Văn Hoan:

ông trở thành một chính khách có tư duy xuyên biên giới từ rất sớm.

Nhưng chính năng lực đó về sau cũng đặt ông vào một thế khó.

Bởi người càng hoạt động lâu giữa nhiều quốc gia càng phải trả lời một câu hỏi:

Biên giới giữa “quốc tế cách mạng” và “lợi ích quốc gia” nằm ở đâu?

13. Cuối thời kỳ Xiêm: Hoàng Văn Hoan đã thay đổi

Năm 1928, ông sang Xiêm với tư cách một cán bộ trẻ.

Đến cuối giai đoạn này, ông đã:

có kinh nghiệm tổ chức; tuyên truyền; huấn luyện; hiểu cộng đồng Việt kiều; có quan hệ với mạng lưới cách mạng khu vực; làm việc trực tiếp với Nguyễn Ái Quốc; và có kinh nghiệm hoạt động trong điều kiện bí mật.

Đó là một sự trưởng thành rất lớn.

Nhưng còn một điều quan trọng hơn.

Hoàng Văn Hoan đã bắt đầu nhìn cách mạng không chỉ từ góc độ Việt Nam.

Ông nhìn nó qua:

Trung Quốc. Xiêm. Lào. Quốc tế Cộng sản. Các cộng đồng Việt kiều. Các tổ chức cộng sản. Đây chính là nền tảng của con người Hoàng Văn Hoan sau này.

14. Đối thoại với Hoàng Văn Hoan

Tôi hỏi:

— Thưa ông Hoan, Xiêm đã cho ông điều gì mà Quảng Châu chưa cho ông?

Có lẽ ông sẽ trả lời:

— Quảng Châu cho tôi lý luận. Xiêm cho tôi thực tiễn.

Tôi hỏi:

— Và thực tiễn ấy là gì?

Không chỉ là hoạt động bí mật.

Mà là nhìn thấy quần chúng thực sự sống như thế nào.

Nhìn thấy một cộng đồng người Việt xa quê. người nghèo, người lao động, trẻ em cần trường học, người Việt cần báo chí., tổ chức phải tự nuôi sống mình, và nhìn thấy một cán bộ muốn lãnh đạo phải biết làm việc với những con người cụ thể.

Rồi tôi hỏi câu khó hơn:

— Khi ấy ông đã nghĩ mình là người Việt Nam trước, hay là người cộng sản trước?

Đây có lẽ là câu hỏi chưa thể trả lời bằng một dòng hồi ký.

Và chúng ta không nên trả lời thay ông.

Bởi câu hỏi ấy sẽ trở lại nhiều lần trong cuộc đời Hoàng Văn Hoan.

Năm 1928 ở Xiêm.

Năm 1949 tại Bắc Kinh.

Năm 1954 sau Genève.

Năm 1975 sau thống nhất.

Và đặc biệt:

năm 1979, khi ông phải lựa chọn nơi mình sẽ sống phần đời còn lại.

15. Đặt lại vấn đề

Nhìn từ cuối đời, người ta rất dễ gọi Hoàng Văn Hoan là:

“người thân Trung Quốc”.

Nhưng năm 1928, khái niệm ấy chưa giải thích được ông.

Ông ở Xiêm.

Ông làm cách mạng Việt Nam.

Ông làm việc với Nguyễn Ái Quốc.

Ông xây dựng cơ sở cho phong trào Việt Nam.

Ông sử dụng Trung Quốc như một không gian đào tạo và liên lạc, nhưng điều đó chưa đủ chứng minh ông đặt Trung Quốc lên trên Việt Nam.

Ngược lại, chính những năm tháng ở Xiêm giúp ông hình thành một quan niệm rất rõ về một phong trào Việt Nam hoạt động trong môi trường quốc tế.

Đó là khác biệt quan trọng.

16. Quy luật vận hành — Bài học Hưng Quốc

Có một bài học có thể rút ra nhưng cần giữ ở mức nguyên tắc:

Một dân tộc muốn tự chủ phải biết sử dụng không gian quốc tế mà không đánh mất năng lực tự chủ của chính mình.

Hoàng Văn Hoan học được rất sớm cách sử dụng:

ngoại lực → nhân lực → tổ chức → thông tin → tri thức.

Đó là năng lực.

Nhưng ngoại lực luôn có giá của nó.

Khi một phong trào nhận được sự hỗ trợ từ bên ngoài, câu hỏi không chỉ là:

“Họ giúp ta được bao nhiêu?”

mà phải hỏi:

“Ta phải trả lại họ những gì?”

Và sâu hơn:

“Sau khi họ giúp ta đủ mạnh, ta còn có thể tự quyết hay không?”

Đó chính là vấn đề Quốc Lược.

Và đó cũng sẽ là vấn đề lớn nhất trong quan hệ của Hoàng Văn Hoan với Trung Quốc.

Hoàng Phong Nhã 

17. Tài liệu tham khảo — Chương 3

Nguồn tự thuật

1. Hoàng Văn Hoan, Giọt nước trong biển cả, Phần II: “Những năm tháng hoạt động cách mạng ở Xiêm (1928–1935)”.

Nguồn chính cho lời kể của Hoàng Văn Hoan về việc ông sang Xiêm, hoạt động tại U-đon, làm báo, dạy học, xây dựng tổ chức và quan hệ với Nguyễn Ái Quốc. �

Scribd +1

Tài liệu biên niên và văn kiện Việt Nam

2. Lịch sử Biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam, Tập 1.

Dùng để đối chiếu hoạt động của các tổ chức Việt kiều, báo chí và Nguyễn Ái Quốc tại Xiêm. �

tulieuvankien.dangcongsan.vn

3. Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh: Biên niên tiểu sử.

Dùng để kiểm tra các mốc hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Xiêm và quá trình chuẩn bị cho việc thành lập Đảng. �

tulieuvankien.dangcongsan.vn

Nghiên cứu quốc tế

4. Thanyathip Sripana, “Hồ Chí Minh’s Activities in Siam”, CSEAS Journal / Southeast Asian Studies.

Có giá trị đặc biệt trong việc đối chiếu các mốc thời gian Nguyễn Ái Quốc ở Xiêm và chỉ ra sự khác nhau giữa các hồi ký, tài liệu. �

CSEAS Journal

5. Nghiên cứu về Nguyễn Ái Quốc, Quốc tế Cộng sản và phong trào Việt Nam, có sử dụng hồ sơ Quốc tế Cộng sản và đối chiếu hồi ký Hoàng Văn Hoan. Nguồn này đặc biệt hữu ích để kiểm tra những điểm mà hồi ký không thống nhất về thời gian và hoạt động tại Xiêm. �

CORE

6. UQAM, hồ sơ Hoàng Văn Hoan.

Nguồn tiểu sử quốc tế dùng để đối chiếu quá trình hoạt động tại Quảng Châu, Xiêm và Trung Quốc; một số chi tiết trong hồ sơ cần được kiểm tra chéo với nguồn gốc trước khi sử dụng như sự kiện chắc chắn. �

Indochine UQAM

Phân định chứng cứ

Chứng cứ tương đối chắc: Hoàng Văn Hoan sang Xiêm năm 1928; hoạt động tại U-đon; tham gia tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội; làm việc trong mạng lưới Việt kiều; có quan hệ hoạt động trực tiếp với Nguyễn Ái Quốc trong thời gian Nguyễn Ái Quốc ở Xiêm. �

tulieuvankien.dangcongsan.vn +1

Tự thuật: các chi tiết Hoàng Văn Hoan nhớ về tính cách Nguyễn Ái Quốc, những cuộc thảo luận, việc dịch sách, trường học và sinh hoạt hằng ngày.

Cần kiểm chứng: chính xác thời điểm và tư cách thành viên của Hoàng Văn Hoan trong các tổ chức cộng sản ở Xiêm; một số mốc liên quan đến hoạt động của Nguyễn Ái Quốc.

Diễn giải: nhận định rằng Xiêm là “trường học thứ hai” của Hoàng Văn Hoan và là nơi hình thành năng lực tổ chức xuyên biên giới. Đây là diễn giải từ chuỗi sự kiện, không phải lời tự nhận của ông.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN