CHƯƠNG 1 - ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN - NGUYỄN HÀ PHAN LÀ AI?

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN

Từ một Ủy viên Bộ Chính trị đến một hồ sơ chính trị bị loại khỏi quyền lực

CHƯƠNG I

NGUYỄN HÀ PHAN LÀ AI?

Từ người hoạt động cách mạng đến đỉnh cao quyền lực và sự sụp đổ năm 1996

1. Luận đề trung tâm: Một con người, hai thời điểm lịch sử

Có những nhân vật lịch sử chỉ có thể được hiểu khi đặt cuộc đời họ vào một nghịch lý.

Nguyễn Hà Phan là một trường hợp như vậy.

Trong nhiều thập niên, ông hoạt động trong hệ thống chính trị cách mạng, đảm nhiệm nhiều chức vụ và từng bước tiến lên những vị trí lãnh đạo cao cấp. Năm 1993, ông được bổ sung vào Bộ Chính trị. Đầu năm 1996, ông vẫn là một nhân vật có vị trí quan trọng trong bộ máy lãnh đạo và giữ chức Phó Chủ tịch Quốc hội.

Nhưng đến tháng 4-1996, ông bị khai trừ khỏi Đảng. Sự nghiệp chính trị của ông đột ngột kết thúc ở thời điểm tưởng như đang tiến đến đỉnh cao.

Điều gì đã xảy ra?

Nếu chỉ nhìn vào sự thăng tiến, Nguyễn Hà Phan có thể được xem là một cán bộ đã đi qua nhiều chặng đường lịch sử và đạt đến vị trí cao trong hệ thống chính trị.

Nếu chỉ nhìn vào quyết định kỷ luật năm 1996, người ta có thể lập tức quy toàn bộ cuộc đời ông về một quá khứ bị kết án về mặt chính trị.

Cả hai cách nhìn đều chưa đủ.

Muốn hiểu Nguyễn Hà Phan, phải nghiên cứu đồng thời ba vấn đề:

Thứ nhất, con đường hoạt động và thăng tiến của ông trong hệ thống cách mạng.

Thứ hai, những gì đã xảy ra trong thời gian ông bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa bắt giam, đặc biệt là kết luận chính thức về việc khai báo các cơ sở cách mạng.

Thứ ba, trách nhiệm của hệ thống thẩm tra, đánh giá và sử dụng cán bộ khi một người có quá khứ như vậy vẫn tiến lên đến Bộ Chính trị.

Luận đề của chương này là: Hồ sơ Nguyễn Hà Phan không chỉ đặt ra câu hỏi về trách nhiệm cá nhân trong chiến tranh, mà còn đặt ra câu hỏi về năng lực tự kiểm tra, tính minh bạch và trách nhiệm của một hệ thống chính trị trong việc lựa chọn người nắm quyền lực cao nhất.

Muốn đi đến kết luận, cần phân biệt điều đã được văn kiện chính thức ghi nhận, điều được báo chí đương thời thuật lại, lời kể hồi cố và những giả thuyết chưa được chứng minh đầy đủ.

2. Nguyễn Hà Phan trong hệ thống chính trị

Nguyễn Hà Phan là một cán bộ cách mạng hoạt động ở miền Nam, sau đó tiếp tục công tác trong hệ thống chính trị của Việt Nam thống nhất.

Trong quá trình công tác, ông đảm nhiệm nhiều vị trí lãnh đạo, tham gia các cơ quan trung ương và cuối cùng trở thành Ủy viên Bộ Chính trị. Ông đồng thời giữ chức Phó Chủ tịch Quốc hội khóa IX.

Việc ông tiến lên vị trí này có ý nghĩa đặc biệt. Bộ Chính trị không phải một cơ quan hành chính thông thường. Đây là cấp lãnh đạo chính trị cao nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam, nơi tập trung quyền quyết định đối với nhiều vấn đề chiến lược của đất nước.

Một người được đưa vào Bộ Chính trị không chỉ được đánh giá về năng lực công tác. Trong một hệ thống coi lịch sử hoạt động cách mạng, phẩm chất chính trị và sự trung thành với tổ chức là những tiêu chuẩn quan trọng, hồ sơ quá khứ của cán bộ cũng có ý nghĩa lớn.

Vì vậy, trường hợp Nguyễn Hà Phan dẫn đến một câu hỏi vượt ra ngoài tiểu sử cá nhân:

Nếu những vấn đề nghiêm trọng trong quá khứ của ông đã tồn tại từ trước năm 1993, vì sao chúng không ngăn cản ông được bổ sung vào Bộ Chính trị?

Nếu những vấn đề ấy chưa được biết đầy đủ, cơ chế thẩm tra cán bộ đã bỏ sót điều gì?

Nếu tổ chức đã biết nhưng có đánh giá khác, căn cứ nào được sử dụng để đưa ra quyết định?

Hiện chưa thể chọn một câu trả lời duy nhất nếu không có thêm hồ sơ nhân sự và tài liệu thẩm tra. Nhưng chính những câu hỏi này làm cho Nguyễn Hà Phan trở thành một trường hợp đáng nghiên cứu về quản trị quyền lực.

3. Tên thật và tên hoạt động: cần xác minh bằng hồ sơ gốc

Trong các bài viết thứ cấp về Nguyễn Hà Phan, có nơi nêu tên Phạm Văn Khoa và bí danh Sáu Phan. Tuy nhiên, trước khi xem những thông tin này là dữ kiện đã được xác nhận, cần đối chiếu với hồ sơ nhân sự chính thức, tài liệu hoạt động cách mạng hoặc nguồn lưu trữ đáng tin cậy.

Một tên gọi xuất hiện nhiều lần trên mạng không tự động trở thành dữ kiện lịch sử chắc chắn. Tên khai sinh, bí danh hoạt động và tên được sử dụng trong hồ sơ tổ chức có thể là những thông tin khác nhau, cần được xác định riêng.

Vì vậy, trong nghiên cứu này, tên Nguyễn Hà Phan được sử dụng làm tên định danh chính. Những tên khác, nếu được đưa vào bản thảo cuối cùng, phải kèm theo nguồn xác nhận cụ thể.

Đây không phải chi tiết nhỏ. Với một hồ sơ chính trị có nhiều cáo buộc, việc xác định đúng danh tính là điều kiện đầu tiên để tránh nhầm lẫn giữa các tài liệu và nhân vật.

4. Bước ngoặt năm 1996: điều gì đã được xác nhận?

Ngày 17-4-1996, Nguyễn Hà Phan bị khai trừ khỏi Đảng theo Quyết định số 998-NS/TW.

Văn kiện Đảng được công bố sau này ghi rõ lý do: ông đã khai báo với địch nhiều cơ sở cách mạng khi bị cầm tù; sau khi ra tù năm 1964, ông không báo cáo đầy đủ với Đảng về những sai lầm của mình.

Đây là căn cứ chính thức quan trọng nhất hiện có để xác định lý do kỷ luật ông. Cần phân biệt nội dung này với các cáo buộc rộng hơn được lưu truyền trong báo chí và những bài viết hồi cố.

Hai nội dung trong quyết định có quan hệ với nhau nhưng không đồng nhất.

Nội dung thứ nhất: khai báo với địch nhiều cơ sở cách mạng khi bị cầm tù.

Đây là nhận định liên quan đến hành vi của Nguyễn Hà Phan trong thời gian bị bắt và hậu quả đối với hoạt động cách mạng.

Nội dung thứ hai: không báo cáo đầy đủ sau khi ra tù năm 1964.

Đây là nhận định liên quan đến trách nhiệm của ông sau khi được trả tự do, đặc biệt là nghĩa vụ báo cáo trung thực với tổ chức về những việc đã xảy ra.

Hai nội dung này cần được nghiên cứu riêng. Một bên liên quan đến những gì diễn ra trong thời gian bị giam giữ; bên kia liên quan đến cách ứng xử sau khi ra tù.

Tuy nhiên, văn kiện nêu lý do kỷ luật chưa thay thế được toàn bộ hồ sơ chứng cứ. Tài liệu công khai hiện chưa cung cấp đầy đủ bản khai gốc, biên bản thẩm vấn, danh sách từng cơ sở bị lộ, hồ sơ về hậu quả đối với những người liên quan và toàn bộ tài liệu được sử dụng trong quá trình thẩm tra năm 1995–1996.

Vì vậy, cần giữ hai nhận định đồng thời:

• Đã có căn cứ chính thức xác định lý do Nguyễn Hà Phan bị khai trừ.
• Chưa có đủ hồ sơ gốc công khai để tái dựng toàn bộ quá trình từ lời khai trong tù đến từng hậu quả cụ thể.

Không nên lấy khoảng trống của hồ sơ để phủ nhận quyết định chính thức. Nhưng cũng không nên coi một đoạn ghi lý do kỷ luật là đã thay thế toàn bộ công việc khảo cứu lịch sử.

5. Những lời khai trong tù: phải xác định cả hành vi lẫn hậu quả

Theo nội dung quyết định năm 1996, vấn đề không đơn thuần là Nguyễn Hà Phan từng bị bắt. Việc bị bắt trong chiến tranh không tự động chứng minh một người phản bội; hoàn cảnh bắt giữ, phương pháp thẩm vấn, nội dung lời khai và những gì xảy ra sau đó đều cần được xem xét.

Nhưng quyết định chính thức trong trường hợp này đã đi xa hơn việc ghi nhận một người từng bị giam giữ. Văn kiện xác định ông đã khai báo với địch nhiều cơ sở cách mạng.

Điều đó khiến việc nghiên cứu phải tập trung vào những câu hỏi cụ thể:

1. Nguyễn Hà Phan bị bắt trong hoàn cảnh nào, ở đâu và vào thời điểm nào?
2. Ông bị giam giữ và thẩm vấn trong những điều kiện nào?
3. Những nội dung nào trong lời khai được cơ quan thẩm tra xác định là có thật?
4. Những cơ sở cách mạng nào bị lộ, và mức độ liên quan của từng lời khai ra sao?
5. Có tài liệu độc lập nào xác nhận những người hoặc cơ sở liên quan bị bắt, bị phá vỡ hay chịu tổn thất?
6. Những hậu quả đó có thể quy trực tiếp cho lời khai của ông đến mức nào?

Câu hỏi cuối cùng đặc biệt quan trọng. Trong hoạt động bí mật, một cơ sở có thể bị phát hiện do nhiều nguyên nhân: lời khai của người bị bắt, theo dõi từ trước, chỉ điểm của người khác, tài liệu thu giữ hoặc sự kết hợp của nhiều nguồn tin. Không thể chỉ dựa vào việc một cơ sở bị phá vỡ để mặc nhiên xác định nguyên nhân duy nhất.

Tuy vậy, cũng không thể dùng những khả năng chung ấy để làm nhẹ đi kết luận chính thức về Nguyễn Hà Phan. Chúng chỉ cho thấy rằng muốn đánh giá đầy đủ mức độ trách nhiệm, cần tìm được chứng cứ cụ thể.

Một nghiên cứu nghiêm túc phải làm được cả hai việc: không suy diễn vượt quá hồ sơ, nhưng cũng không né tránh nội dung nghiêm trọng mà hồ sơ đã ghi nhận.

6. Có phải Nguyễn Hà Phan là người của CIA?

Đây là cáo buộc nặng hơn và cần được xử lý thận trọng hơn nữa.

Trong các bản tin ngày 26 và 27-4-1996, báo chí nước ngoài đưa tin về việc Nguyễn Hà Phan bị khai trừ, đồng thời thuật lại những cáo buộc liên quan đến thời gian ông bị chính quyền miền Nam bắt giữ. South China Morning Post ngày 27-4-1996 dẫn các nguồn tin không nêu danh tính, đề cập khả năng ông đã hợp tác với cơ quan an ninh miền Nam. Deseret News ngày 26-4-1996 cũng đưa tin về những lời đồn rằng ông bị cáo buộc đã phản bội đồng chí khi bị giam giữ. Trong khi đó, tuyên bố được Bộ Ngoại giao Việt Nam công bố chỉ nói ông mắc “những sai lầm nghiêm trọng trong hoạt động trước đây”. [1][2]

Những bản tin này có giá trị lịch sử vì chúng phản ánh cách vụ việc được đưa tin ngay khi xảy ra. Nhưng các thông tin do nguồn tin ẩn danh cung cấp không phải là bản khai gốc, hồ sơ thẩm vấn hay kết luận điều tra được công bố đầy đủ.

Đặc biệt, cần phân biệt ba mệnh đề:

• Nguyễn Hà Phan đã khai báo với địch nhiều cơ sở cách mạng: đây là nội dung được văn kiện chính thức ghi nhận.
• Nguyễn Hà Phan đã hợp tác với cơ quan an ninh miền Nam theo một hình thức cụ thể: cần xác định chính xác hình thức, thời điểm và chứng cứ.
• Nguyễn Hà Phan là người của CIA hoặc được CIA tuyển mộ, chỉ đạo: đây là cáo buộc mạnh hơn, đòi hỏi chứng cứ trực tiếp hoặc một hệ thống chứng cứ độc lập đủ sức chứng minh quan hệ tuyển mộ, liên lạc hay điều hành.

Không thể tự động đi từ mệnh đề thứ nhất đến mệnh đề thứ ba.

Việc một người khai báo khi bị giam giữ, dù hậu quả nghiêm trọng đến đâu, không tự nó chứng minh người đó đã được một cơ quan tình báo tuyển mộ hoặc hoạt động theo chỉ thị của cơ quan ấy.

Trong phạm vi tài liệu hiện được xác định, chưa có đủ chứng cứ gốc công khai để khẳng định Nguyễn Hà Phan là điệp viên CIA. Cách viết chính xác là: ông bị kỷ luật vì lý do chính thức liên quan đến việc khai báo các cơ sở cách mạng; những cáo buộc về quan hệ với cơ quan an ninh miền Nam và giả thuyết về CIA phải được kiểm tra riêng.

Đây không phải cách né tránh sự thật. Đó là cách phân biệt các mức độ kết luận để không biến một cáo buộc thành sự kiện đã được chứng minh.

7. Vấn đề không chỉ nằm ở lời khai, mà còn ở sự trung thực sau khi ra tù

Nội dung thứ hai trong lý do kỷ luật năm 1996 là Nguyễn Hà Phan không báo cáo đầy đủ với Đảng về những sai lầm của mình sau khi ra tù năm 1964.

Đây là một vấn đề độc lập với câu hỏi ông đã khai những gì trong thời gian bị giam giữ.

Một tổ chức có thể xem xét hoàn cảnh một cán bộ bị bắt, mức độ chịu sức ép, hậu quả thực tế và khả năng sửa chữa sai lầm. Nhưng việc đánh giá ấy chỉ có cơ sở nếu tổ chức nhận được thông tin tương đối đầy đủ và trung thực.

Nếu một cán bộ chủ động báo cáo, thừa nhận những việc đã xảy ra và chấp nhận quá trình thẩm tra, tổ chức có thể cân nhắc trách nhiệm trên cơ sở toàn bộ hồ sơ.

Ngược lại, nếu thông tin bị che giấu hoặc báo cáo không đầy đủ, tổ chức có thể đưa ra quyết định nhân sự dựa trên một hồ sơ thiếu chính xác. Khi người đó tiếp tục thăng tiến, khoảng cách giữa hồ sơ thực tế và hồ sơ được sử dụng để đánh giá sẽ trở thành một vấn đề nghiêm trọng.

Dẫu vậy, cũng cần xác định chính xác phạm vi của kết luận chính thức. Văn kiện nói Nguyễn Hà Phan không báo cáo đầy đủ; muốn hiểu điều đó có nghĩa gì trong thực tế, cần biết ông đã báo cáo những gì, báo cáo với ai, phần nào bị bỏ sót và cơ quan nào có trách nhiệm tiếp nhận, xác minh.

Không nên tự ý biến “không báo cáo đầy đủ” thành khẳng định rằng ông hoàn toàn không báo cáo bất cứ điều gì. Hai cách diễn đạt này khác nhau về bản chất.

8. Nghịch lý lớn nhất: tại sao ông vẫn tiến lên đến Bộ Chính trị?

Đây là câu hỏi có ý nghĩa vượt khỏi tiểu sử Nguyễn Hà Phan.

Nếu những vấn đề được nêu trong quyết định năm 1996 đã tồn tại từ năm 1964, vì sao chúng không ngăn cản ông tiếp tục công tác và thăng tiến trong hơn ba thập niên?

Có ít nhất bốn khả năng cần kiểm tra.

Khả năng thứ nhất: hồ sơ không được lưu giữ hoặc không được tiếp cận đầy đủ.

Nếu tài liệu cũ thất lạc, phân tán hoặc không được chuyển đến những cơ quan có trách nhiệm thẩm tra nhân sự, người ra quyết định sau này có thể không biết toàn bộ sự việc.

Khả năng thứ hai: hồ sơ đã tồn tại nhưng được đánh giá theo cách khác.

Có thể một số cấp lãnh đạo biết về quá khứ của Nguyễn Hà Phan nhưng cho rằng vấn đề đã được xem xét, ông đã sửa chữa sai lầm hoặc những đóng góp về sau đủ để tiếp tục sử dụng. Đây mới là khả năng cần kiểm tra, chưa phải kết luận về điều đã thực sự xảy ra.

Khả năng thứ ba: thông tin tồn tại nhưng không được đưa đầy đủ vào quy trình quyết định nhân sự.

Nếu đúng, đây là vấn đề thuộc về cơ chế thẩm tra, trách nhiệm báo cáo và sự phối hợp giữa các cơ quan trong hệ thống.

Khả năng thứ tư: đến giai đoạn 1995–1996 xuất hiện tài liệu mới hoặc một cách đánh giá mới.

Nếu đây là nguyên nhân, phải xác định tài liệu nào mới được phát hiện, ai tìm thấy, ai thẩm tra và tại sao chúng dẫn đến quyết định khác với những đánh giá trước đó.

Không có cơ sở để khẳng định một trong bốn khả năng trên là lời giải cuối cùng khi chưa có đầy đủ hồ sơ nhân sự và lời giải thích của những người tham gia quyết định.

Nhưng dù khả năng nào đúng, câu hỏi về trách nhiệm tổ chức vẫn không thể bị loại bỏ.

Nguyễn Hà Phan không tự bổ nhiệm mình vào Bộ Chính trị. Quá trình đưa ông lên những vị trí cao là kết quả của nhiều quyết định nhân sự qua nhiều cấp và nhiều thời kỳ.

Điều đó không làm giảm trách nhiệm cá nhân của ông đối với những hành vi đã được xác định. Nó chỉ cho thấy rằng trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm thể chế là hai vấn đề khác nhau, cần được nghiên cứu đồng thời.

9. Quyền lực và trách nhiệm: không thể chỉ nhìn vào người bị loại bỏ

Trường hợp Nguyễn Hà Phan đặt ra hai câu hỏi.

Câu hỏi thứ nhất: cá nhân phải chịu trách nhiệm đến đâu đối với những việc đã làm trong quá khứ và những thông tin không báo cáo đầy đủ?

Câu hỏi thứ hai: tổ chức phải chịu trách nhiệm thế nào khi một người có hồ sơ nghiêm trọng vẫn được sử dụng và thăng tiến đến vị trí lãnh đạo cao nhất?

Hai câu hỏi không loại trừ nhau.

Nếu chỉ tập trung vào cá nhân, người nghiên cứu có thể bỏ qua những sai sót trong hệ thống tuyển chọn và giám sát cán bộ.

Nếu chỉ tập trung vào cơ chế, người nghiên cứu lại có thể làm mờ trách nhiệm trực tiếp của người có hành vi sai phạm.

Một hệ thống quản trị có năng lực phải làm được cả hai việc: xác định trách nhiệm cá nhân bằng chứng cứ và kiểm tra trách nhiệm của những cơ quan, cá nhân đã thẩm tra, đề cử, bổ nhiệm hoặc giám sát người ấy.

Ở đây còn có một vấn đề rộng hơn: một tổ chức đánh giá cán bộ bằng những tiêu chuẩn nào, và những tiêu chuẩn ấy có được áp dụng nhất quán hay không?

Nếu quá khứ hoạt động cách mạng là tiêu chuẩn quan trọng, việc thẩm tra quá khứ phải đủ nghiêm túc. Nếu tổ chức có chính sách xem xét hoàn cảnh và khả năng sửa chữa sai lầm, chính sách ấy phải được áp dụng minh bạch và nhất quán. Nếu có sai sót trong quá trình đánh giá, cần xác định ai chịu trách nhiệm và cơ chế nào ngăn ngừa sự tái diễn.

Đây là bài học về quản trị quyền lực, không chỉ là bài học về một cá nhân.

10. Một quyết định kỷ luật không đồng nghĩa với một bản án hình sự

Nguyễn Hà Phan bị khai trừ khỏi Đảng theo quyết định ngày 17-4-1996. Đây là quyết định kỷ luật chính trị của tổ chức.

Không nên tự động gọi đó là một bản án hình sự, bởi hai loại quyết định có căn cứ, thủ tục và hệ quả pháp lý khác nhau.

Cũng không nên vì không có bản án hình sự công khai mà phủ nhận nội dung của quyết định kỷ luật. Văn kiện chính thức vẫn là một nguồn quan trọng để xác định lý do tổ chức đưa ra khi xử lý ông.

Cách tiếp cận phù hợp là đặt văn kiện ấy bên cạnh những tài liệu khác: hồ sơ hoạt động thời chiến, tài liệu của phía chính quyền miền Nam nếu còn, lời kể của những người liên quan, hồ sơ thẩm tra và các quyết định nhân sự về sau.

Đồng thời, cần phân biệt việc bị loại khỏi Bộ Chính trị, việc bị khai trừ khỏi Đảng và việc bị bãi nhiệm chức vụ nhà nước. Đây là những sự kiện có quan hệ với nhau nhưng không phải một hành động pháp lý duy nhất. Báo chí nước ngoài đưa tin về việc ông bị loại khỏi vị trí lãnh đạo vào tháng 4-1996; việc bãi nhiệm chức vụ Phó Chủ tịch Quốc hội và đại biểu Quốc hội được Quốc hội thực hiện sau đó, vào ngày 24-10-1996. [3]

Phân biệt đúng các mốc này giúp tái dựng diễn biến lịch sử chính xác hơn và tránh nhập các quyết định khác nhau thành một sự kiện duy nhất.

11. Bảng phân tầng chứng cứ của hồ sơ Nguyễn Hà Phan

Vấn đề	Mức độ có thể xác lập	Giới hạn cần lưu ý
Nguyễn Hà Phan từng là Ủy viên Bộ Chính trị và Phó Chủ tịch Quốc hội	Có thể xác định qua hồ sơ chức vụ và tài liệu chính thức	Cần dẫn văn bản cụ thể khi hoàn thiện thư mục
Quyết định khai trừ ngày 17-4-1996, số 998-NS/TW	Được văn kiện Đảng ghi nhận	Cần phân biệt quyết định với toàn bộ hồ sơ thẩm tra
Lý do khai báo nhiều cơ sở cách mạng và không báo cáo đầy đủ sau khi ra tù	Được ghi trong văn kiện chính thức	Chưa thay thế việc khảo cứu lời khai gốc và hậu quả cụ thể
Cáo buộc hợp tác với cơ quan an ninh miền Nam	Có trong các bản tin báo chí đương thời	Một phần dựa trên nguồn tin không nêu danh tính
Cáo buộc Nguyễn Hà Phan là người của CIA	Chưa đủ chứng cứ gốc công khai để kết luận	Cần tài liệu chứng minh quan hệ tuyển mộ, chỉ đạo hoặc hoạt động có tổ chức
Lý do ông vẫn thăng tiến sau năm 1964	Là câu hỏi nghiên cứu quan trọng	Chưa thể xác định nếu thiếu hồ sơ nhân sự và thẩm tra
Trách nhiệm của người đề cử, thẩm tra và bổ nhiệm	Là vấn đề cần xem xét	Không thể quy kết cho cá nhân cụ thể khi chưa có chứng cứ

Bảng này không nhằm tạo ra một kết luận cuối cùng ngay từ chương đầu. Nó xác định điểm xuất phát của nghiên cứu và ngăn các tầng chứng cứ khác nhau bị trộn lẫn.

12. Đối thoại Hưng Quốc: Khi quá khứ trở thành phép thử của quyền lực

Học giả Hưng Quốc: Nếu một cán bộ từng khai báo các cơ sở cách mạng, nhưng sau đó vẫn thăng tiến đến Bộ Chính trị, câu hỏi đầu tiên nên đặt ra là gì?

Người nghiên cứu: Phải xác định những lời khai nào đã được chứng minh, hậu quả ra sao, và chính xác tổ chức đã biết những gì vào từng thời điểm.

Học giả Hưng Quốc: Vì sao không bắt đầu bằng câu hỏi ông có phải là nội gián hay không?

Người nghiên cứu: Vì “nội gián” là một kết luận mạnh hơn việc khai báo khi bị giam giữ. Muốn kết luận một người được tuyển mộ hoặc hoạt động theo chỉ thị của cơ quan tình báo, phải có chứng cứ tương ứng. Không thể dùng một cáo buộc thay thế cho chứng cứ của cáo buộc khác.

Học giả Hưng Quốc: Nếu không chứng minh được ông là nội gián, có phải những nội dung còn lại đều không đáng kể?

Người nghiên cứu: Không. Việc không chứng minh được một cáo buộc không tự động bác bỏ một kết luận khác. Nếu văn kiện chính thức xác định ông đã khai báo nhiều cơ sở cách mạng và không báo cáo đầy đủ sau khi ra tù, thì chính những nội dung đó vẫn cần được nghiên cứu nghiêm túc.

Học giả Hưng Quốc: Vậy trách nhiệm thuộc về ai?

Người nghiên cứu: Trước hết, mỗi hành vi phải được quy trách nhiệm cho người thực hiện trên cơ sở chứng cứ. Tiếp đó, phải kiểm tra trách nhiệm của những người và cơ quan có nhiệm vụ thẩm tra, đánh giá, đề cử và bổ nhiệm. Không thể lấy trách nhiệm của hệ thống để xóa trách nhiệm cá nhân; cũng không thể lấy trách nhiệm cá nhân để miễn trừ việc kiểm tra hệ thống.

Học giả Hưng Quốc: Bài học lớn nhất là gì?

Người nghiên cứu: Một hệ thống không chỉ được đánh giá qua khả năng lựa chọn người có năng lực, mà còn qua khả năng phát hiện sai lầm, xử lý sai lầm và tự sửa chữa. Quyền lực càng cao, yêu cầu về trung thực, kiểm tra và trách nhiệm càng phải nghiêm ngặt.

13. Kết luận chương: Nguyễn Hà Phan là một hồ sơ chưa thể khép lại bằng một nhãn gọi

Nguyễn Hà Phan là một nhân vật mà sự nghiệp chính trị kết thúc bằng một quyết định kỷ luật nghiêm trọng. Văn kiện chính thức ghi nhận ông bị khai trừ khỏi Đảng vì đã khai báo với địch nhiều cơ sở cách mạng khi bị cầm tù và không báo cáo đầy đủ về những sai lầm sau khi ra tù năm 1964.

Đó là điểm xuất phát không thể bỏ qua.

Nhưng từ đó đến kết luận rằng ông là người của CIA, được tuyển mộ làm nội gián hoặc có một quan hệ chỉ huy cụ thể với cơ quan tình báo nước ngoài là những bước suy luận khác nhau. Mỗi bước cần chứng cứ tương ứng.

Cũng không thể chỉ dừng ở việc xác định lý do khai trừ mà bỏ qua câu hỏi vì sao Nguyễn Hà Phan vẫn tiếp tục thăng tiến trong nhiều thập niên. Nếu hồ sơ quá khứ đã tồn tại, ai biết và ai chịu trách nhiệm thẩm tra? Nếu hồ sơ chưa đầy đủ, cơ chế nào đã không phát hiện? Nếu tổ chức đã biết nhưng đánh giá khác, căn cứ nào đã được sử dụng?

Đây là những câu hỏi không thể giải quyết chỉ bằng suy đoán về đấu đá nội bộ hoặc bằng cách quy toàn bộ sự việc về phẩm chất của một cá nhân.

Nghiên cứu Nguyễn Hà Phan vì vậy cần đi theo hai đường song song: tái dựng hồ sơ cá nhân và kiểm tra cơ chế quyền lực đã đưa ông lên cao rồi loại ông khỏi hệ thống.

Một quyết định kỷ luật có thể khép lại sự nghiệp của một người, nhưng chưa chắc đã khép lại những câu hỏi lịch sử mà sự nghiệp ấy để lại.

Hoàng Phong Nhã 

Nguồn tham khảo bước đầu

1. South China Morning Post, “Fast-rising official under house arrest”, ngày 27-4-1996. Bản tin phản ánh việc Nguyễn Hà Phan bị loại khỏi Bộ Chính trị và khai trừ khỏi Đảng, đồng thời thuật lại các cáo buộc từ những nguồn tin không nêu danh tính. Cần đọc đây là báo chí đương thời, không phải hồ sơ chứng cứ gốc.
2. Deseret News, “Party purge signals serious rift in Vietnam”, ngày 26-4-1996. Bản tin ghi nhận việc khai trừ và nội dung tuyên bố ngắn của Bộ Ngoại giao Việt Nam, đồng thời đề cập các lời đồn về quá khứ thời chiến.
3. Tài liệu của Quốc hội khóa IX về việc bãi nhiệm chức vụ Phó Chủ tịch Quốc hội và tư cách đại biểu Quốc hội của Nguyễn Hà Phan, ngày 24-10-1996. Cần đối chiếu văn bản nghị quyết gốc khi hoàn thiện thư mục.
4. Văn kiện Đảng toàn tập, đoạn chú thích ghi nhận Quyết định số 998-NS/TW ngày 17-4-1996 và lý do khai trừ Nguyễn Hà Phan. Cần ghi chính xác tập, trang và đường dẫn tài liệu khi lập bản thư mục cuối cùng.

Ghi chú biên tập: Chương này xác lập vấn đề và phân tầng chứng cứ. Những nội dung chi tiết về thời gian bị bắt, hoạt động trong tù, các cơ sở được cho là đã bị khai báo, quá trình thẩm tra và trách nhiệm của từng cơ quan nên được triển khai ở các chương chuyên đề tiếp theo, tránh lặp lại toàn bộ trong phần mở đầu.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN