CHƯƠNG 1 - QUỲNH ĐÔI VÀ MỘT THẾ HỆ MẤT NƯỚC

ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN

Từ người cộng sản quốc tế đến cuộc đào thoát năm 1979 và bài toán Việt Nam giữa Trung Quốc – Liên Xô

CHƯƠNG 1

QUỲNH ĐÔI VÀ MỘT THẾ HỆ MẤT NƯỚC

Hoàng Văn Hoan sinh năm 1905 tại Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An. Ông sinh ra đúng vào một thời điểm đặc biệt: thế hệ cũ của xã hội Nho học đang đi đến đoạn cuối, trong khi những tư tưởng mới về quốc gia, dân tộc, cải cách và cách mạng bắt đầu lan rộng.

Muốn hiểu Hoàng Văn Hoan sau này, có lẽ phải trở về Quỳnh Đôi trước.

Không phải để tìm một “quê hương cách mạng” theo cách kể giản đơn.

Mà để nhìn xem một đứa trẻ đã nhìn thấy thế giới như thế nào trước khi trở thành người cộng sản.

1. Một gia đình nhà Nho nghèo

Trong Giọt nước trong biển cả, Hoàng Văn Hoan mở phần viết về tuổi trẻ bằng một lời tự thuật khá nặng nề: ông sinh trong một gia đình nhà Nho nghèo ở Quỳnh Đôi và tuổi trẻ “không lấy gì làm hạnh phúc”. 

Cha ông đi dạy học ở các tỉnh Bắc Kỳ, thường xuyên xa nhà. Mẹ ông buôn bán để trang trải cuộc sống và phải vay nợ với lãi suất rất cao. Hoàng Văn Hoan kể rằng có những năm gia đình không trả nổi nợ trước Tết, mẹ ông phải về nhà ngoại tránh chủ nợ. Ông cũng kể về những áp lực của quan hệ mẹ chồng – nàng dâu trong gia đình. 

Những chi tiết này đáng chú ý không phải vì chúng chứng minh rằng nghèo khó tất yếu dẫn tới cách mạng.

Không có quy luật như vậy.

Hàng triệu người nghèo đã không trở thành cộng sản. Và không ít người thuộc những gia đình khá giả lại đi vào cách mạng.

Điều cần quan tâm là Hoàng Văn Hoan đã diễn giải tuổi thơ của mình như thế nào khi ông viết hồi ký hơn nửa thế kỷ sau.

Đó là một khác biệt rất quan trọng.

Ta có:

Sự kiện được ông kể: gia đình nghèo, cha đi dạy xa, mẹ buôn bán và vay nợ.

Ý nghĩa mà ông gán cho tuổi thơ một tuổi trẻ chịu nhiều khổ cực.

Điều người nghiên cứu phải dè dặt  không được biến hồi ức ấy thành một công thức tâm lý rằng nghèo khổ đã “sinh ra” người cộng sản Hoàng Văn Hoan.

Bởi hồi ký được viết năm 1986, tại Bắc Kinh, sau khi ông đã trải qua toàn bộ cuộc đời cách mạng và những biến cố chính trị rất lớn. Chính ông cũng nói rằng khi viết hồi ký, ông thiếu nhiều tài liệu gốc từ trong nước và chỉ có thể ghi lại những nét lớn. 

Vì thế, ngay từ chương đầu tiên, chúng ta phải giữ một khoảng cách cần thiết với người kể chuyện.

Hoàng Văn Hoan là nhân chứng của cuộc đời mình, nhưng không phải lúc nào cũng là người phán xét cuối cùng về cuộc đời mình.

2. Đứa trẻ được gửi đi học

Một chi tiết nhỏ nhưng rất đáng chú ý trong hồi ký là việc học.

Khi Hoàng Văn Hoan khoảng sáu tuổi, mẹ gửi ông về nhà ông ngoại để học chữ Hán. Sau đó ông theo những người thân khác nhau đi học ở nhiều huyện của Thanh Hóa. Khoảng mười bốn tuổi, ông trở về nhà và tiếp tục học chữ Hán với một người bác họ được ông gọi là cụ Hàn Tô. 

Điều đó cho thấy một đặc điểm quan trọng của môi trường mà ông trưởng thành giáo dục vẫn là con đường chính để một gia đình Nho học nghèo hy vọng thay đổi số phận.

Nhưng nền giáo dục ấy đang đứng trước một sự chuyển đổi.

Người thầy mà Hoàng Văn Hoan kể lại từng thi theo hệ thống cũ nhưng bị đánh hỏng vì không biết chữ Quốc ngữ; sau đó khiếu nại và được cho đỗ tú tài. Câu chuyện ấy, dù được kể lại qua ký ức của Hoàng Văn Hoan, phản ánh một sự chuyển dịch rất thật của xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX: chữ Hán không còn là chiếc chìa khóa duy nhất của con đường học vấn và công danh. �

www.slideshare.net

Đứa trẻ Hoàng Văn Hoan lớn lên đúng giữa sự đứt gãy đó.

Một bên là:

Nho học – gia đình – làng xã – truyền thống.

Bên kia là:

chữ Quốc ngữ – trường Pháp–Việt – báo chí – thế giới bên ngoài – những tư tưởng mới.

Và Hoàng Văn Hoan không chỉ chứng kiến sự thay đổi ấy.

Ông bị nó cuốn vào.

3. Quỳnh Đôi một làng quê nhưng không phải một thế giới khép kín

Nếu chỉ nhìn Quỳnh Đôi như một làng quê nghèo, chúng ta sẽ bỏ mất một phần quan trọng của câu chuyện.

Trong hồi ký, Hoàng Văn Hoan nhấn mạnh rằng Quỳnh Đôi có truyền thống học hành nhưng cũng là một làng nghèo; người dân đi kiếm sống ở nhiều nơi, vì vậy những tin tức từ bên ngoài thường xuyên được đưa về làng. 

Đó là một điểm rất đáng suy nghĩ.

Nghèo không đồng nghĩa với đóng kín.

Ngược lại, trong trường hợp Quỳnh Đôi, sự di chuyển của con người có thể đã tạo ra một mạng lưới thông tin rộng hơn nhiều so với một làng quê thông thường.

Tin tức về phong trào chống Pháp.

Tin về những nhân vật yêu nước,  về Đông Kinh Nghĩa Thục, về Phan Bội Châu. về những biến động ở trong và ngoài nước.

Những câu chuyện ấy đi từ người này sang người khác, từ người đi xa trở về, từ sách báo đến những buổi tụ họp.

Hoàng Văn Hoan sau này nhớ lại rằng ở Quỳnh Đôi, những câu chuyện về Văn Thân, Hoàng Hoa Thám và Đông Kinh Nghĩa Thục được truyền miệng; các câu chuyện về những người chống Pháp trong làng cũng trở thành một phần ký ức cộng đồng. 

Đương nhiên, phải phân biệt ký ức cộng đồng không phải lúc nào cũng là sử liệu chính xác. Những câu chuyện truyền miệng có thể được thần thoại hóa. Nhưng đối với lịch sử hình thành một con người, chúng vẫn quan trọng.

Bởi một đứa trẻ không chỉ được giáo dục bằng những gì có thật.

Nó còn được giáo dục bằng những câu chuyện mà cộng đồng kể cho nó nghe về cái gì là đáng kính, cái gì là đáng xấu hổ và thế nào là một con người đáng sống.

Đó là một tầng rất sâu của lịch sử.

4. Phan Bội Châu bước vào tuổi trẻ của Hoàng Văn Hoan

Một trong những chi tiết quan trọng nhất trong chương tuổi trẻ của Giọt nước trong biển cả là sự xuất hiện của sách Phan Bội Châu.

Hoàng Văn Hoan kể rằng những tác phẩm của Phan Bội Châu như Hải ngoại huyết lệ thư, Y hồn đơn và những sách khác được truyền tay ở Quỳnh Đôi. Ông đọc những tác phẩm ấy khi còn trẻ và nhận ra một điều rất đơn giản nhưng có sức lay động mạnh:

đất nước mất độc lập và phải được cứu. 

Ở đây có một điểm rất đáng chú ý.

Trước khi Hoàng Văn Hoan trở thành người cộng sản, ý thức cứu nước đã xuất hiện trước.

Đây là điểm cần giữ thật rõ.

Không nên viết lại quá khứ theo kiểu:

Hoàng Văn Hoan đọc chủ nghĩa Mác rồi trở thành người cách mạng.

Con đường thực tế phức tạp hơn.

Ở thế hệ ông, chủ nghĩa cộng sản không xuất hiện trong một khoảng trống.

Nó bước vào một xã hội đã có sẵn nỗi nhục mất nước, lòng yêu nước, khát vọng canh tân và sự thất vọng trước những con đường cứu nước cũ.

Đó là một trong những điều giải thích sức hấp dẫn của thế hệ cách mạng sau này.

5. Từ yêu nước đến câu hỏi phải làm gì để cứu nước?

Trong hồi ký, Hoàng Văn Hoan viết rằng khi đọc những sách yêu nước, dù chưa hiểu sâu, ông bắt đầu nghĩ rằng mình phải có một lý tưởng và phải làm gì đó để cứu nước, giúp đời. Ông cũng kể rằng thơ văn của Phan Chu Trinh khiến ông chán ghét việc học hành thuần túy theo lối cũ và muốn “vùng vẫy” ra khỏi khuôn khổ ấy. 

Đây là điểm chúng ta cần dừng lại.

Bởi ở đây xuất hiện hạt giống đầu tiên của một con người chính trị.

Không phải chủ nghĩa cộng sản.

Mà là một câu hỏi:

Mình phải làm gì cho đất nước?

Câu hỏi ấy có thể dẫn một người đến nhiều con đường khác nhau.

Phan Bội Châu đã đi một con đường.

Phan Chu Trinh đi một con đường khác.

Nguyễn Ái Quốc đi một con đường khác nữa.

Và Hoàng Văn Hoan cuối cùng cũng đi theo Nguyễn Ái Quốc.

Nhưng không nên vì biết điểm đến mà quay ngược lại xóa mất những ngã rẽ ban đầu.

6. Câu hỏi đối thoại

Nếu Hoàng Văn Hoan ngồi trước mặt tôi, tôi sẽ không hỏi ông ngay về Trung Quốc.

Tôi sẽ hỏi:

— Thưa ông Hoan, khi còn là một thanh niên ở Quỳnh Đôi, ông đã muốn cứu nước theo cách nào?

Có lẽ ông sẽ trả lời rằng khi ấy ông chưa biết.

Và đó mới là câu trả lời đáng nghe.

Bởi một người trẻ có thể có khát vọng trước khi có học thuyết.

Tôi sẽ hỏi tiếp:

— Vậy khi ông đọc Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh, điều gì khiến ông thay đổi?

— Ông muốn giành độc lập cho Việt Nam, hay muốn thay đổi cả xã hội Việt Nam?

— Khi ấy ông đã nghĩ đến chủ nghĩa cộng sản chưa?

— Hay chủ nghĩa cộng sản đến với ông sau này như một lời giải cho một câu hỏi đã có từ trước?

Đây chính là điểm tôi muốn giữ làm trục cho cả cuốn sách:

Hoàng Văn Hoan trước hết là một người yêu nước đi tìm con đường cứu nước.

Sau đó ông mới trở thành người cộng sản.

Và chính khoảng cách giữa hai điều ấy sẽ giúp chúng ta hiểu những lựa chọn rất khác của ông ở cuối đời.

7. Phản đề: Có phải nghèo đói và mất nước đã tạo ra người cộng sản?

Không.

Đó là một cách giải thích quá đơn giản.

Một xã hội có thể nghèo mà không cách mạng.

Một dân tộc có thể mất nước mà không lựa chọn chủ nghĩa cộng sản.

Một thanh niên có thể đọc Phan Bội Châu mà không trở thành cán bộ cộng sản.

Vậy điều gì xảy ra với Hoàng Văn Hoan?

Câu trả lời phải tìm ở bước chuyển tiếp.

Từ:

nỗi nhục mất nước

sang:

ý thức phải cứu nước

rồi từ:

ý thức cứu nước

sang:

tìm kiếm một tổ chức, một lý luận và một lực lượng có khả năng biến ý chí thành hành động.

Đây mới là đoạn đường chúng ta phải theo dõi ở Chương 2.

Bởi đến một thời điểm, Hoàng Văn Hoan không còn chỉ hỏi:

“Làm thế nào để cứu nước?”

Ông bắt đầu gặp một câu hỏi khác:

“Ai có thể cứu nước, và bằng phương pháp nào?”

Và câu trả lời đưa ông đến Nguyễn Ái Quốc.

8. Hoàng Văn Hoan tự nhìn lại mình

Có một điều đặc biệt trong Giọt nước trong biển cả dù được viết sau khi đã rời Việt Nam và sống tại Bắc Kinh, Hoàng Văn Hoan vẫn đặt cuộc đời mình trong một câu chuyện lớn về cách mạng Việt Nam.

Trong lời nói đầu, ông trình bày cuộc cách mạng từ chống Pháp đến năm 1975 và nhấn mạnh vai trò của Hồ Chí Minh, chủ nghĩa Mác–Lênin và đường lối đoàn kết toàn dân. Ông viết hồi ký tại Bắc Kinh năm 1986. 

Điều đó tạo ra một nghịch lý rất thú vị:

Người đã rời khỏi Đảng nhưng vẫn kể câu chuyện đời mình từ bên trong lịch sử cách mạng cộng sản.

Đây là lý do Giọt nước trong biển cả phải được đọc như một nguồn tư liệu đặc biệt.

Hoàng Văn Hoan không viết “Tôi đã sai từ đầu.”

Ông cũng không phủ nhận toàn bộ quá khứ cách mạng của mình.

Ngược lại, ông bảo vệ một phần rất lớn của quá khứ ấy, đồng thời đưa ra cách giải thích khác về những xung đột chính trị cuối đời.

Vì vậy, muốn hiểu Hoàng Văn Hoan, chúng ta cần suy ngẫm  “Ông đứng về phía nào?” và  “Ông giữ lại điều gì của lý tưởng cũ, và ông thay đổi điều gì trong cách nhìn về quyền lực?”

9. Quy luật vận hành — Bài học Hưng Quốc

Có thể rút ra một nhận xét ban đầu, nhưng chưa nên biến nó thành kết luận về Hoàng Văn Hoan:

Một con người thường không bắt đầu bằng một học thuyết. Họ bắt đầu bằng một trải nghiệm về thực tại.

Hoàng Văn Hoan nhìn thấy nghèo đói.

Ông nhìn thấy sự bất lực của một nền giáo dục cũ.

Ông nghe những câu chuyện về một đất nước mất chủ quyền. Ông đọc những tác phẩm yêu nước.

Rồi ông đặt câu hỏi về số phận của đất nước.

Học thuyết đến sau câu hỏi.

Nhưng chính ở đây cũng bắt đầu một nguy cơ:

Khi một người tìm được một học thuyết mà mình tin là có thể giải quyết mọi vấn đề, học thuyết có thể từ công cụ trở thành mục đích.

Đó sẽ là một trong những câu hỏi lớn của toàn bộ cuốn sách.

Hoàng Văn Hoan có từng đặt Việt Nam cao hơn học thuyết không? Có lúc nào ông đặt quan hệ với một cường quốc cao hơn lợi ích quốc gia không?

Và cuối cùng, khi ông rời Việt Nam, ông đang bảo vệ Việt Nam, cách mạng, Trung Quốc, hay cách hiểu riêng của ông về cách mạng Việt Nam?

Chưa thể trả lời ở chương này.

Nhưng câu hỏi đã xuất hiện.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo Chương 1

Hoàng Văn Hoan, Giọt nước trong biển cả, đặc biệt Phần I, chương “Thời tuổi trẻ”. Hồi ký được ông viết tại Bắc Kinh năm 1986; cần sử dụng như nguồn tự thuật và kiểm chứng chéo, không coi mọi chi tiết hồi ức là sự kiện đã được xác lập. �

Thư Viện Lâm Đồng +1

Claire L. Chennault / UQAM, hồ sơ Hoàng Văn Hoan, cung cấp khung tiểu sử về quê quán, quá trình hoạt động cách mạng ban đầu và những năm hoạt động ở Trung Quốc, Thái Lan. �

Indochine UQAM

Các tư liệu hồi ký và bản số hóa Giọt nước trong biển cả được dùng để đối chiếu các đoạn Hoàng Văn Hoan kể về Quỳnh Đôi, giáo dục, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh và môi trường tư tưởng thời trẻ. �

www.slideshare.net +1

Phân định nguồn

Chứng cứ chính: những gì có thể kiểm tra độc lập về năm sinh, quê quán, quá trình hoạt động.

Tự thuật: cách Hoàng Văn Hoan kể về gia đình, tuổi thơ và ảnh hưởng của Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh.

Diễn giải: nhận định về quá trình chuyển từ ý thức yêu nước sang việc tìm kiếm một học thuyết và tổ chức cách mạng.

Chưa kết luận: mức độ chính xác của từng ký ức cá nhân và ảnh hưởng tương đối của từng nhân vật, tác phẩm đối với sự chuyển biến tư tưởng của Hoàng Văn Hoan.

Chương 2 sẽ là bước ngoặt: “Từ chủ nghĩa yêu nước đến chủ nghĩa cộng sản” — đi vào giai đoạn Hoàng Văn Hoan rời môi trường Quỳnh Đôi, tiếp xúc với phong trào cách mạng, đến Quảng Châu và gặp thế giới của Nguyễn Ái Quốc. Ở đó, câu hỏi sẽ khó hơn: Nguyễn Ái Quốc đã cung cấp cho Hoàng Văn Hoan điều gì mà các phong trào yêu nước trước đó chưa cung cấp được?

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN