CHƯƠNG 6 - VIỆT HIẾN 2050 - Nền tảng tự quản của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu

VIỆT HIẾN 2050

NỀN TẢNG TỰ QUẢN CỦA CỘNG ĐỒNG VIỆT NAM TOÀN CẦU

CHƯƠNG 6

BÌNH ĐẲNG TRONG CỘNG ĐỒNG VIỆT NAM TOÀN CẦU

Từ bình đẳng về phẩm giá đến công bằng về cơ hội và trọng dụng nhân tài

Câu hỏi trung tâm

Làm thế nào để những con người khác nhau về nguồn gốc, quốc tịch, thế hệ, tài sản, nghề nghiệp, năng lực và hoàn cảnh có thể cùng thuộc về một cộng đồng mà không ai bị đặt thấp hơn người khác về phẩm giá và quyền căn bản, đồng thời cộng đồng vẫn có thể trọng dụng người tài và khuyến khích thành tựu?

I. BÌNH ĐẲNG — NỀN TẢNG CỦA MỘT CỘNG ĐỒNG TỰ NGUYỆN

Nếu Chương 5 xác lập phẩm giá và tự do của con người, thì Chương 6 phải giải quyết câu hỏi tiếp theo:

Những con người tự do và khác biệt ấy sẽ sống cùng nhau theo nguyên tắc nào?

Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu không thể và không nên là một cộng đồng đồng nhất.

Có người sinh ra tại Việt Nam.

Có người sinh ra ở Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Nhật Bản, Úc, Canada, Singapore hoặc một quốc gia khác.

Có người nói tiếng Việt như tiếng mẹ đẻ.

Có người chỉ còn sử dụng tiếng Việt trong gia đình.

Có người là giáo sư, bác sĩ, kỹ sư.

Có người là công nhân, nghệ nhân, nông dân, doanh nhân.

Có người giàu.

Có người nghèo.

Có người mới gia nhập cộng đồng.

Có người đã thuộc thế hệ thứ ba, thứ tư hoặc xa hơn ở nước ngoài.

Có người muốn tham gia sâu vào các hoạt động cộng đồng.

Có người chỉ muốn giữ một mối liên hệ văn hóa với nguồn cội.

Những khác biệt đó không phải là vấn đề cần xóa bỏ.

Chúng là một phần của chính thực tại Việt Nam Toàn cầu.

Vấn đề của Việt Hiến không phải là làm cho mọi người giống nhau.

Vấn đề là xây dựng một nguyên tắc đủ mạnh để sự khác nhau không biến thành phẩm cấp con người.

Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 đặt nền tảng bằng nguyên tắc con người sinh ra tự do và bình đẳng về phẩm giá và quyền; đồng thời khẳng định các quyền không được phân biệt tùy tiện dựa trên những yếu tố như giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, nguồn gốc xã hội, tài sản hay địa vị.

Việt Hiến tiếp nhận nguyên tắc đó và phát triển nó cho một cộng đồng Việt Nam có tính chất xuyên quốc gia:

Khác nhau về hoàn cảnh không làm con người khác nhau về phẩm giá.

Đây là điểm xuất phát của bình đẳng.

II. BÌNH ĐẲNG KHÔNG PHẢI LÀM CHO MỌI NGƯỜI GIỐNG NHAU

Một trong những sai lầm lớn nhất khi bàn về bình đẳng là đồng nhất:

bình đẳng với đồng nhất.

Hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau.

Bình đẳng không có nghĩa:

mọi người phải có cùng nghề nghiệp;

cùng thu nhập;

cùng trình độ;

cùng tài năng;

cùng chức vụ;

cùng trách nhiệm;

cùng mức đóng góp;

cùng phần thưởng;

cùng kết quả.

Một bác sĩ có thể được trao quyền quyết định chuyên môn trong lĩnh vực y khoa vì có trình độ và giấy phép phù hợp.

Một kỹ sư có thể được giao thiết kế một công trình lớn vì chuyên môn.

Một nhà khoa học có thể đứng đầu một nhóm nghiên cứu vì thành tích và năng lực.

Một người có kinh nghiệm có thể được giao lãnh đạo một dự án.

Những khác biệt ấy không phủ nhận bình đẳng.

Bởi vì:

Khác biệt về chức năng không phải là khác biệt về phẩm giá.

Một người có thể giỏi hơn người khác trong một lĩnh vực.

Nhưng không vì vậy mà trở thành một con người có phẩm giá cao hơn.

Một người có thể giữ chức vụ cao hơn.

Nhưng không vì vậy mà trở thành một con người có quyền căn bản cao hơn.

Một người có thể giàu hơn.

Nhưng không vì vậy mà có quyền mua phẩm giá của người khác.

Đây là ranh giới đầu tiên mà Việt Hiến phải bảo vệ.

III. BỐN TẦNG CỦA BÌNH ĐẲNG

Để tránh tranh luận nhập nhằng, Việt Hiến cần phân biệt ít nhất bốn tầng.

1. Bình đẳng về phẩm giá

Mọi con người đều có phẩm giá.

Phẩm giá không phải phần thưởng.

Không phải chức vụ.

Không phải tài sản.

Không phải huân chương.

Không phải kết quả của một cuộc thi.

Không phải thứ có thể mua bán.

2. Bình đẳng về quyền căn bản

Không ai có quyền căn bản cao hơn người khác chỉ vì:

giàu hơn;

nổi tiếng hơn;

giữ chức vụ;

có nhiều người theo dõi;

đóng góp nhiều tiền;

thuộc thế hệ sáng lập;

có quan hệ với người lãnh đạo.

3. Bình đẳng về cơ hội

Mọi người phải có cơ hội hợp lý để:

học tập;

tiếp cận thông tin;

phát triển năng lực;

tham gia cộng đồng;

cạnh tranh;

khởi nghiệp;

nghiên cứu;

đảm nhiệm trách nhiệm;

đóng góp.

4. Khác biệt về kết quả

Kết quả có thể khác nhau.

Một người có thể đạt thành tích cao hơn.

Một doanh nghiệp có thể thành công hơn.

Một nhà khoa học có thể tạo ra phát minh lớn hơn.

Một người có thể được cộng đồng tín nhiệm làm lãnh đạo.

Điều đó tự nó không tạo thành bất bình đẳng trái nguyên tắc.

Điều cần kiểm tra là:

Sự khác biệt ấy hình thành bằng con đường nào?

Nếu nó đến từ năng lực, nỗ lực, sáng tạo, trách nhiệm, cạnh tranh công bằng và những tiêu chí chính đáng, sự khác biệt có thể được chấp nhận.

Nếu nó đến từ đặc quyền, gian lận, mua chuộc, phân biệt đối xử hoặc lạm dụng quyền lực, cộng đồng phải can thiệp.

IV. BÌNH ĐẲNG VỀ PHẨM GIÁ

Việt Hiến phải bác bỏ mọi hình thức phân tầng con người thành:

người Việt thượng đẳng — người Việt hạ đẳng;

người Việt hạng nhất — người Việt hạng hai;

người có giá trị — người kém giá trị.

Cộng đồng có thể vinh danh thành tích.

Nhưng phải phân biệt:

vinh danh đóng góp

với

nâng cấp phẩm giá con người.

Một nhà khoa học đoạt giải quốc tế có thể được vinh danh.

Một doanh nhân tạo ra hàng nghìn việc làm có thể được ghi nhận.

Một người nhiều năm dạy tiếng Việt miễn phí cho trẻ em có thể được cộng đồng tôn trọng.

Nhưng một người bình thường, không có thành tích nổi bật, không vì thế mà có phẩm giá thấp hơn.

Thành tích tạo danh dự; không tạo đẳng cấp con người.

Đây là một nguyên tắc quan trọng đối với cộng đồng Việt Nam Toàn cầu, bởi một cộng đồng xuyên thế hệ rất dễ hình thành các thứ bậc dựa trên tài sản, danh tiếng, thế hệ di cư hoặc vị trí xã hội.

Việt Hiến phải ngăn chặn quá trình ấy ngay từ nền tảng.

V. BÌNH ĐẲNG TRƯỚC PHÁP LUẬT VÀ QUY TẮC CHUNG

Bình đẳng chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành quy tắc.

Nguyên tắc căn bản là:

Những người ở cùng hoàn cảnh pháp lý tương đương phải được đối xử theo cùng một nguyên tắc; mọi sự phân biệt phải có căn cứ chính đáng, minh bạch và có thể kiểm tra.

Đây là nội dung cốt lõi của nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật và không phân biệt đối xử trong luật nhân quyền quốc tế. Ủy ban Nhân quyền Liên Hợp Quốc nhấn mạnh rằng bình đẳng trước pháp luật, được pháp luật bảo vệ bình đẳng và không phân biệt đối xử là những nguyên tắc nền tảng của bảo vệ quyền con người. Đồng thời, không phải mọi sự khác biệt trong đối xử đều tự động là phân biệt đối xử; sự khác biệt có thể được chấp nhận nếu dựa trên tiêu chí khách quan, hợp lý và nhằm một mục tiêu chính đáng.

Vì vậy, Việt Hiến không chỉ cấm đặc quyền công khai.

Nó phải ngăn cả:

đặc quyền bí mật;

ưu ái người thân;

ưu ái phe nhóm;

mua chức vụ;

mua ảnh hưởng;

loại người khác vì quan điểm;

thay đổi tiêu chuẩn để phục vụ một cá nhân;

áp dụng quy tắc khác nhau cho những người ở cùng hoàn cảnh.

Nếu có sự khác biệt trong đối xử, phải trả lời được:

Ai quyết định?

Dựa vào quy tắc nào?

Mục đích gì?

Tiêu chí có khách quan không?

Có tương xứng không?

Có thể khiếu nại và kiểm tra không?

VI. BÌNH ĐẲNG VÀ NGUYÊN TẮC KHÔNG PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ

Việt Hiến cần quy định một nguyên tắc tổng quát thay vì chỉ liệt kê từng nhóm:

Không ai bị phân biệt đối xử một cách tùy tiện trong việc hưởng các quyền và tham gia các hoạt động của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Những căn cứ cần đặc biệt được bảo vệ có thể bao gồm:

giới tính;

tuổi;

nguồn gốc;

quốc tịch;

ngôn ngữ;

tôn giáo hoặc không tôn giáo;

quan điểm;

hoàn cảnh kinh tế;

tình trạng xã hội;

khuyết tật;

nơi cư trú;

và những địa vị cá nhân khác theo quy định của Việt Hiến và pháp luật áp dụng.

Điều quan trọng là Việt Hiến phải nhận diện cả phân biệt đối xử trực tiếp và gián tiếp.

Một quy định có thể không nói rõ rằng nó phân biệt một nhóm nào đó nhưng trên thực tế lại tạo ra gánh nặng bất tương xứng cho nhóm ấy.

Pháp luật nhân quyền quốc tế hiện đại đã phát triển khá xa theo hướng này, nhấn mạnh rằng bình đẳng phải được bảo đảm cả về hình thức lẫn trong thực tế.

VII. BÌNH ĐẲNG KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI ĐỐI XỬ GIỐNG HỆT NHAU

Đây là điểm cần đặc biệt làm rõ.

Nếu hai người có hoàn cảnh khác nhau, đôi khi đối xử giống hệt nhau lại tạo ra bất công.

Một người khuyết tật có thể cần phương tiện tiếp cận đặc biệt.

Một người mới đến có thể cần hỗ trợ ngôn ngữ.

Một sinh viên nghèo có thể cần học bổng.

Một người trẻ có thể cần chương trình cố vấn.

Một người không có mạng lưới xã hội có thể cần được cung cấp thông tin mà người khác đã có.

Những biện pháp đó không nhất thiết phá vỡ bình đẳng.

Ngược lại, chúng có thể là phương tiện để biến quyền bình đẳng trên giấy thành cơ hội thực tế.

Do đó, một sự khác biệt trong đối xử chỉ có thể được xem là chính đáng khi có:

mục đích chính đáng + tiêu chí hợp lý + sự cần thiết + tính tương xứng + khả năng kiểm tra.

Đây là nguyên tắc rất quan trọng để Việt Hiến tránh hai cực đoan:

đối xử tùy tiện

và

đồng nhất hóa máy móc.

VIII. BÌNH ĐẲNG VÀ CỘNG ĐỒNG VIỆT NAM TOÀN CẦU

Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu có một đặc điểm mà một cộng đồng địa lý thông thường không có:

thành viên có thể sống dưới nhiều hệ thống pháp luật khác nhau.

Một người có thể:

mang quốc tịch Việt Nam;

mang quốc tịch của quốc gia sở tại;

có hai quốc tịch;

không còn quốc tịch Việt Nam;

sinh ra ở nước ngoài nhưng có nguồn gốc Việt;

thuộc thế hệ thứ hai, thứ ba hoặc thứ tư.

Việt Hiến không nên biến tình trạng pháp lý ấy thành phẩm cấp con người.

Quốc tịch là một địa vị pháp lý.

Nguồn gốc là một yếu tố lịch sử và văn hóa.

Căn tính là một vấn đề có thể được mỗi người xác định ở mức độ khác nhau.

Phẩm giá là một giá trị của con người.

Ba tầng này phải được phân biệt.

Khác nhau về quốc tịch không tạo ra khác nhau về phẩm giá.

Đồng thời, Việt Hiến phải tôn trọng luật pháp của quốc gia nơi thành viên sinh sống.

Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu không phải một “siêu nhà nước”.

Việt Hiến là hiến chương tự quản của một cộng đồng xuyên quốc gia, không phải công cụ thay thế pháp luật của các quốc gia sở tại.

Đây là giới hạn pháp lý căn bản của toàn bộ dự án.

IX. BÌNH ĐẲNG GIỮA CÁC THẾ HỆ

Một cộng đồng được thành lập bởi thế hệ đầu tiên không có nghĩa cộng đồng thuộc về thế hệ đầu tiên.

Người sáng lập có công.

Người đi trước có kinh nghiệm.

Những người đã đóng góp thời gian, tài sản và trí tuệ xứng đáng được ghi nhận.

Nhưng:

Cộng đồng không phải tài sản của người sáng lập.

Thế hệ thứ nhất có thể đặt nền móng.

Thế hệ thứ hai có thể mở rộng.

Thế hệ thứ ba có thể quốc tế hóa.

Thế hệ thứ tư có thể sáng tạo một hình thức cộng đồng mà thế hệ đầu tiên chưa từng hình dung.

Vì vậy:

Kinh nghiệm phải được tôn trọng nhưng không biến thành đặc quyền vĩnh viễn.

Một nhiệm kỳ lãnh đạo không thể biến thành quyền sở hữu cộng đồng.

Một đóng góp lớn trong quá khứ không thể trở thành giấy phép kiểm soát tương lai.

Bình đẳng giữa các thế hệ chính là một hình thức của công bằng hiến định.

X. BÌNH ĐẲNG GIỮA NAM VÀ NỮ

Việt Hiến phải khẳng định rõ:

Nam và nữ bình đẳng về phẩm giá, quyền và cơ hội.

Giới tính không thể là lý do để:

hạn chế quyền tham gia;

từ chối cơ hội lãnh đạo;

đánh giá thấp năng lực;

trả công khác biệt một cách bất chính đáng;

loại khỏi hoạt động chuyên môn;

áp đặt định kiến về vai trò.

CEDAW yêu cầu các quốc gia bảo đảm bình đẳng giữa phụ nữ và nam giới trong giáo dục, việc làm, cơ hội nghề nghiệp và nhiều lĩnh vực khác; đồng thời nhấn mạnh việc loại bỏ phân biệt đối xử trên thực tế chứ không chỉ trên văn bản.

Việt Hiến tiếp nhận nguyên tắc này ở cấp cộng đồng:

Năng lực phải được đánh giá bằng năng lực.

Giới tính không phải thước đo phẩm giá.

XI. BÌNH ĐẲNG VỀ TÔN GIÁO VÀ LƯƠNG TÂM

Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu có thể bao gồm người:

Phật giáo;

Công giáo;

Tin Lành;

Cao Đài;

Hòa Hảo;

các tín ngưỡng dân gian;

các tôn giáo khác;

hoặc không theo tôn giáo.

Việt Hiến không xây dựng một cộng đồng dựa trên một tôn giáo duy nhất.

Người có tín ngưỡng không được cao hơn người không có tín ngưỡng.

Người không theo tôn giáo không được thấp hơn người có tín ngưỡng.

Không ai bị buộc phải theo một niềm tin để được xem là thành viên bình đẳng.

Đây là sự tiếp nối trực tiếp nguyên tắc tự do lương tâm được đặt ra ở Chương 5.

XII. TRỌNG DỤNG NHÂN TÀI KHÔNG PHẢI LÀ ĐẶC QUYỀN

Đây là một trong những vấn đề quan trọng nhất của Chương 6.

Nếu hiểu bình đẳng là:

mọi người phải được sử dụng như nhau,

thì cộng đồng sẽ không thể phát triển.

Một nhà khoa học hàng đầu không thể được giao một công việc hoàn toàn giống người không có chuyên môn.

Một bác sĩ không thể được đánh giá bằng tiêu chuẩn của người không hành nghề y.

Một kỹ sư có năng lực đặc biệt phải có cơ hội thực hiện những dự án tương xứng.

Một người có khả năng lãnh đạo có thể được trao trách nhiệm lớn hơn.

Nhưng cần phân biệt:

trọng dụng năng lực

với

xếp hạng phẩm giá.

Việt Hiến phải giữ công thức:

TRỌNG DỤNG NĂNG LỰC — KHÔNG ĐẶC QUYỀN PHẨM GIÁ.

Người giỏi có thể được trao:

dự án lớn;

ngân sách nghiên cứu;

quyền quyết định chuyên môn;

trách nhiệm lãnh đạo;

phần thưởng tương xứng.

Nhưng quyền lực đó phải đi cùng:

tiêu chuẩn;

trách nhiệm;

minh bạch;

kiểm toán;

giám sát;

nhiệm kỳ hoặc thời hạn phù hợp;

khả năng thay thế.

Quyền lực càng lớn, trách nhiệm càng lớn.

XIII. TIỀN BẠC KHÔNG ĐƯỢC MUA QUYỀN CỘNG ĐỒNG

Đây là một hàng rào thiết yếu.

Một người có thể đóng góp một khoản tiền rất lớn cho cộng đồng.

Điều đó có thể tạo ra:

sự ghi nhận;

quyền lợi hợp đồng hợp pháp;

quyền tham gia một số chương trình;

vị trí trong một hội đồng nếu điều lệ quy định;

danh hiệu hoặc sự vinh danh.

Nhưng tiền không được mua:

phẩm giá của người khác;

quyền căn bản;

quyền kiểm soát vô hạn;

quyền bịt miệng người khác;

quyền biến cộng đồng thành tài sản riêng;

quyền biểu quyết vô hạn.

Cần phân biệt tuyệt đối:

quyền tài sản

với

quyền lực cộng đồng.

Một nhà đầu tư có quyền đối với tài sản theo hợp đồng.

Nhưng không vì thế mà có quyền sở hữu con người.

Tiền có thể tạo ra năng lực đầu tư; tiền không tạo ra phẩm cấp con người.

XIV. MỘT NGƯỜI — MỘT PHẨM GIÁ

Việt Hiến nên dùng nguyên tắc này thay cho cách diễn đạt dễ gây nhầm lẫn như “một người — một giá trị”:

Một người — một phẩm giá.

Và:

Một người — một địa vị pháp lý bình đẳng về các quyền căn bản.

Điều này không có nghĩa mọi thiết chế phải có một công thức biểu quyết duy nhất.

Cách tổ chức đại diện, nhiệm kỳ, quyền biểu quyết, quyền tham gia và cơ chế kiểm soát phải được quy định trong các chương về quản trị.

Nhưng một nguyên tắc không thể thay đổi:

Không ai được trở thành “nhiều người hơn” chỉ vì:

nhiều tiền hơn;

nổi tiếng hơn;

giữ chức lâu hơn;

đóng góp nhiều hơn;

thuộc thế hệ sáng lập;

có nhiều người theo dõi hơn.

XV. BÌNH ĐẲNG VÀ CẠNH TRANH

Một cộng đồng muốn phát triển không thể thiếu cạnh tranh.

Cạnh tranh có thể diễn ra giữa:

ý tưởng;

dự án;

chương trình;

doanh nghiệp;

ứng viên;

công trình nghiên cứu;

giải pháp;

sản phẩm;

tài năng.

Nhưng cạnh tranh chỉ tạo ra giá trị khi luật chơi công bằng.

Không được:

gian lận;

mua chuộc;

thao túng;

sử dụng thông tin mật trái phép;

dùng chức vụ để ưu ái phe mình;

dựng rào cản riêng để loại đối thủ;

thay đổi tiêu chuẩn sau khi cuộc cạnh tranh bắt đầu.

Do đó:

Bình đẳng không loại bỏ cạnh tranh. Bình đẳng tạo ra tính chính danh cho cạnh tranh.

XVI. BÌNH ĐẲNG CƠ HỘI VÀ BÌNH ĐẲNG KẾT QUẢ

Việt Hiến không đặt mục tiêu mọi người phải có cùng kết quả.

Hai người cùng dự tuyển một học bổng.

Một người đáp ứng tốt hơn các tiêu chí đã công bố và nhận học bổng.

Đó không tự động là bất bình đẳng.

Hai doanh nghiệp cùng tham gia một dự án.

Một doanh nghiệp đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn chuyên môn, tài chính và minh bạch.

Doanh nghiệp đó được lựa chọn.

Đó không tự động là bất bình đẳng.

Một nhà khoa học tạo ra công trình xuất sắc và nhận giải thưởng.

Đó không tự động là bất bình đẳng.

Câu hỏi quyết định là:

Kết quả có được tạo ra bởi một quy trình công bằng hay bởi đặc quyền?

Bất bình đẳng trở thành vấn đề hiến định khi kết quả bị chi phối bởi:

phân biệt đối xử;

gian lận;

mua chuộc;

quan hệ;

độc quyền;

lạm dụng quyền lực;

thông tin bất cân xứng được tạo ra có chủ ý.

Vì vậy:

Việt Hiến bảo vệ bình đẳng về quyền và cơ hội chính đáng, chứ không áp đặt đồng nhất về kết quả.

XVII. BÌNH ĐẲNG THỰC CHẤT: QUYỀN TRÊN GIẤY CHƯA ĐỦ

Một cộng đồng có thể tuyên bố:

“Mọi người đều có cơ hội.”

Nhưng cơ hội ấy có thể chỉ tồn tại trên giấy.

Một người không có thông tin sẽ khó cạnh tranh với người biết mọi thông tin.

Một người không biết sử dụng công nghệ sẽ khó tiếp cận một hệ thống số.

Một người không có điều kiện học tập sẽ khó cạnh tranh với người được đào tạo tốt.

Một người không biết ngôn ngữ sẽ khó tiếp cận cơ hội quốc tế.

Một người không có mạng lưới xã hội sẽ gặp nhiều rào cản hơn người đã có mạng lưới.

Vì vậy, bình đẳng thực chất đòi hỏi cộng đồng phải mở rộng khả năng tiếp cận.

Các công cụ có thể bao gồm:

học bổng;

đào tạo;

cố vấn;

hỗ trợ ngôn ngữ;

thư viện số;

mạng lưới nghề nghiệp;

kết nối chuyên gia;

nền tảng việc làm;

chương trình khởi nghiệp;

cơ hội nghiên cứu.

Đây không phải là ban phát đặc quyền.

Mục tiêu là:

làm cho quyền bình đẳng trở thành cơ hội có thể sử dụng được trong thực tế.

XVIII. TỪ CỨU TRỢ ĐẾN TỰ CHỦ

Hỗ trợ người yếu thế là trách nhiệm đạo đức của một cộng đồng.

Nhưng hỗ trợ không nên trở thành cơ chế tạo lệ thuộc.

Một cộng đồng trưởng thành phải đặt câu hỏi:

Làm thế nào để người đang cần hỗ trợ có thể ngày càng ít cần hỗ trợ?

Vì vậy, Việt Hiến hướng tới một chuỗi:

Cứu trợ

→ Trao cơ hội

→ Trao tri thức

→ Trao kỹ năng

→ Trao mạng lưới

→ Trao khả năng tự chủ.

Mục tiêu cuối cùng không phải là giữ một người trong vị trí được giúp đỡ.

Mục tiêu là giúp họ có khả năng đứng bằng chính đôi chân của mình.

XIX. BÌNH ĐẲNG TRONG THỊ TRƯỜNG NHÂN TÀI

Một cộng đồng muốn thu hút người tài phải tạo ra niềm tin rằng:

năng lực được nhìn thấy, thành tích được ghi nhận và cơ hội không bị khóa bởi quan hệ.

Việt Hiến không nên tuyển chọn con người chủ yếu dựa trên:

thân thuộc;

phe nhóm;

tài sản;

danh tiếng;

nơi cư trú;

đóng góp tài chính.

Các tiêu chí phải được xác định theo từng vị trí, nhưng về nguyên tắc cần coi trọng:

năng lực;

thành tích;

đạo đức;

trách nhiệm;

khả năng hợp tác;

kết quả;

tính phù hợp với nhiệm vụ.

Người tài cần được trọng dụng.

Nhưng chính người tài cũng phải được đặt trong một hệ thống có trách nhiệm.

Bởi một cộng đồng thất bại không chỉ khi người tài bị bỏ rơi.

Nó còn thất bại khi người tài được trao quá nhiều quyền mà không có kiểm soát.

XX. BÌNH ĐẲNG VÀ QUẢN TRỊ CỘNG ĐỒNG

Người lãnh đạo có quyền lực vì chức vụ, không phải vì họ trở thành một con người cao hơn.

Chức vụ phải có:

thẩm quyền rõ;

nhiệm kỳ;

giới hạn;

trách nhiệm;

công khai;

giám sát;

kiểm toán;

cơ chế khiếu nại;

khả năng miễn nhiệm hoặc thay thế;

bàn giao quyền lực.

Một người lãnh đạo không thể nói:

“Tôi đã đóng góp nhiều nên tôi có quyền quyết định mãi mãi.”

Một người sáng lập không thể nói:

“Đây là cộng đồng do tôi tạo ra nên cộng đồng thuộc về tôi.”

Một nhà tài trợ không thể nói:

“Tôi đã đóng góp nhiều tiền nên tiếng nói của tôi phải cao hơn vô hạn.”

Một chuyên gia không thể nói:

“Tôi giỏi hơn nên tôi không cần bị kiểm soát.”

Tất cả đều trái với tinh thần của Việt Hiến.

XXI. ÁN LỆ LỊCH SỬ: HAI CỰC ĐOAN CỦA BÌNH ĐẲNG

Lịch sử hiện đại cho thấy ít nhất hai nguy cơ.

Cực đoan thứ nhất: đặc quyền

Khi dòng họ, giai cấp, tài sản, địa vị hoặc chức vụ quyết định quá nhiều cơ hội của con người, bình đẳng bị phá vỡ.

Con người không còn cạnh tranh trên một sân chơi có thể chấp nhận được.

Cực đoan thứ hai: bình quân

Khi mọi khác biệt về thành tích và trách nhiệm đều bị xem là bất công, xã hội có thể mất động lực cạnh tranh và đổi mới.

Do đó, bài toán không phải:

Bình đẳng hay năng lực?

Mà là:

Làm thế nào để bình đẳng về quyền đi cùng với cạnh tranh về năng lực?

Việt Hiến trả lời bằng một cấu trúc bảy tầng:

Bình đẳng về phẩm giá

→ Bình đẳng về quyền

→ Công bằng về cơ hội

→ Cạnh tranh về năng lực

→ Trọng dụng nhân tài

→ Trách nhiệm tương xứng

→ Kiểm soát quyền lực.

XXII. PHẢN ĐỀ THỨ NHẤT: “NẾU MỌI NGƯỜI BÌNH ĐẲNG, TẠI SAO PHẢI TRỌNG DỤNG NGƯỜI GIỎI?”

Bởi vì:

phẩm giá và năng lực là hai phạm trù khác nhau.

Một người có thể bình đẳng về phẩm giá với người khác nhưng có năng lực chuyên môn khác nhau.

Một cộng đồng không thể đối xử với một bác sĩ và một người không có chuyên môn y khoa như nhau khi quyết định một vấn đề y học.

Không phải vì bác sĩ có phẩm giá cao hơn.

Mà vì bác sĩ có năng lực chuyên môn phù hợp hơn với nhiệm vụ.

Vì vậy:

Bình đẳng bảo vệ con người; năng lực quyết định sự phân công; trách nhiệm kiểm soát quyền lực.

XXIII. PHẢN ĐỀ THỨ HAI: “NGƯỜI ĐÓNG GÓP NHIỀU TIỀN PHẢI CÓ NHIỀU QUYỀN HƠN?”

Không thể trả lời bằng một chữ “có” hay “không” nếu không phân biệt loại quyền.

Người góp vốn có thể có quyền tài sản theo hợp đồng.

Nhà tài trợ có thể có những quyền lợi được điều lệ hoặc hợp đồng quy định.

Nhưng quyền con người và quyền căn bản của thành viên cộng đồng không phải hàng hóa để mua bán.

Do đó:

quyền tài sản có thể khác nhau; phẩm giá không.

quyền lợi hợp đồng có thể khác nhau; quyền căn bản không được bán.

mức đóng góp có thể khác nhau; địa vị con người không khác nhau.

XXIV. PHẢN ĐỀ THỨ BA: “MUỐN ĐOÀN KẾT THÌ PHẢI GIỐNG NHAU”

Đây là một quan niệm không phù hợp với một cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Một cộng đồng trải rộng trên nhiều quốc gia tất yếu có sự khác biệt về:

văn hóa;

nghề nghiệp;

tôn giáo;

quan điểm;

thế hệ;

lối sống;

quốc tịch.

Đoàn kết không thể dựa trên việc xóa bỏ tất cả khác biệt.

Nó phải dựa trên một tầng giá trị chung:

cội nguồn — phẩm giá — tự do — pháp quyền — tương trợ — trách nhiệm — tương lai chung.

Đoàn kết bằng nguyên tắc, không đoàn kết bằng đồng phục tư tưởng.

XXV. BÌNH ĐẲNG TRONG THỜI ĐẠI AI

AI tạo ra một dạng bất bình đẳng mới mà Việt Hiến không thể bỏ qua.

Một nhóm nhỏ có thể sở hữu:

dữ liệu lớn;

thuật toán;

năng lực tính toán;

công nghệ;

vốn;

hệ thống tự động hóa.

Khi đó, bất bình đẳng không chỉ đến từ tài sản.

Nó có thể đến từ khả năng kiểm soát thông tin và quyết định bằng thuật toán.

Một hệ thống có thể xếp hạng một thành viên thấp hơn mà người đó không hiểu:

vì sao?

Một thuật toán có thể ảnh hưởng đến:

tuyển chọn;

học bổng;

tài trợ;

cơ hội nghề nghiệp;

phân phối nguồn lực.

Vì vậy, Việt Hiến phải đặt ra các nguyên tắc đối với hệ thống AI của cộng đồng:

minh bạch tiêu chí;

khả năng kiểm tra;

giảm thiên lệch;

bảo vệ dữ liệu;

quyền khiếu nại;

quyền được xem xét bởi con người trong những trường hợp thích hợp;

xác định trách nhiệm của chủ thể sử dụng hệ thống.

Không thể để thuật toán trở thành một dạng quyền lực không có người chịu trách nhiệm.

XXVI. QUYỀN LỰC KHÔNG ĐƯỢC BIẾN THÀNH ĐẶC QUYỀN

Từ Chương 5, Việt Hiến đã xác lập:

quyền lực phải có giới hạn.

Chương 6 bổ sung một nguyên tắc:

quyền lực không được phân phối dựa trên phẩm cấp con người.

Không ai có quyền lực vô hạn vì:

giàu;

giỏi;

nổi tiếng;

lâu năm;

sáng lập;

được nhiều người ủng hộ;

đang giữ chức vụ.

Mọi quyền lực cộng đồng phải gắn với:

thẩm quyền hợp pháp + mục đích + giới hạn + nhiệm vụ + trách nhiệm + kiểm soát.

Đây chính là nơi bình đẳng gặp pháp quyền.

XXVII. MA TRẬN BÌNH ĐẲNG — KHÁC BIỆT

Phương diện

Nguyên tắc bình đẳng

Khác biệt có thể chấp nhận

Phẩm giá

Bình đẳng

Không phân tầng con người

Quyền căn bản

Bình đẳng

Không mua bán bằng tiền

Trước pháp luật

Bình đẳng

Phân biệt chỉ khi có căn cứ chính đáng

Cơ hội

Công bằng

Có thể hỗ trợ người gặp bất lợi

Chuyên môn

Không đồng nhất

Trọng dụng người có năng lực

Chức vụ

Không tạo phẩm cấp

Theo năng lực, nhiệm vụ và nhiệm kỳ

Thu nhập

Không nhất thiết bằng nhau

Theo lao động, thị trường, năng lực và hợp đồng

Thành tích

Không giống nhau

Được ghi nhận

Trách nhiệm

Gắn với chức vụ

Quyền hạn càng lớn, trách nhiệm càng lớn

Kết quả

Không bắt buộc giống nhau

Có thể khác nhau bởi năng lực, lựa chọn và hoàn cảnh

Quyền lực

Không vô hạn

Bị giới hạn và kiểm soát

Ma trận này cho thấy một điều:

Bình đẳng không phủ nhận khác biệt. Bình đẳng xác định giới hạn đạo đức và pháp lý của khác biệt.

XXVIII. QUY LUẬT CỦA BÌNH ĐẲNG

Từ toàn bộ phân tích trên, Việt Hiến có thể rút ra một quy luật:

Bình đẳng tạo chính danh.

Cơ hội tạo động lực.

Cạnh tranh tạo sàng lọc.

Trọng dụng tạo hiệu quả.

Trách nhiệm tạo kỷ luật.

Kiểm soát ngăn đặc quyền.

Nếu thiếu bình đẳng:

→ cộng đồng mất niềm tin.

Nếu thiếu cơ hội:

→ tiềm năng bị lãng phí.

Nếu thiếu cạnh tranh:

→ năng lực suy giảm.

Nếu thiếu trọng dụng:

→ người tài rời đi.

Nếu thiếu trách nhiệm:

→ quyền lực trở thành đặc quyền.

Nếu thiếu kiểm soát:

→ ngay cả người tài cũng có thể trở thành nguồn rủi ro cho cộng đồng.

Vì vậy:

Một cộng đồng mạnh phải vừa công bằng đủ để người bình thường tin tưởng, vừa rộng mở đủ để người tài muốn tham gia, vừa có giới hạn đủ để không ai trở thành chủ nhân của cộng đồng.

XXIX. THIẾT KẾ BÌNH ĐẲNG CỦA VIỆT HIẾN

Việt Hiến cần xây dựng ít nhất chín hàng rào:

1. Bình đẳng về phẩm giá

Không phân tầng con người.

2. Bình đẳng về quyền căn bản

Không ai mua được quyền căn bản bằng tiền, chức vụ hoặc danh tiếng.

3. Bình đẳng trước quy tắc

Không có luật riêng bí mật cho người có quyền.

4. Không phân biệt đối xử

Không phân biệt tùy tiện về nguồn gốc, giới tính, tôn giáo, ngôn ngữ, tài sản, địa vị hoặc những căn cứ bị cấm khác.

5. Bình đẳng cơ hội

Mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, giáo dục, công nghệ và mạng lưới.

6. Trọng dụng năng lực

Người có năng lực được trao cơ hội tương xứng.

7. Minh bạch

Tiêu chí tuyển chọn, trao quyền và phân phối nguồn lực phải minh bạch ở mức phù hợp.

8. Kiểm soát

Mọi quyền lực cộng đồng đều phải chịu giám sát.

9. Khả năng thay thế

Không có chức vụ cộng đồng nào mặc nhiên trở thành quyền sở hữu vĩnh viễn.

XXX. ÁN LỆ TƯ TƯỞNG: CÂY RỪNG

Một khu rừng có hàng nghìn cây.

Có cây cao, thấp, lớn nhanh, lớn chậm, cho quả, cho bóng mát, giữ đất, giữ nước.

Một người quản lý nói:

“Bình đẳng nghĩa là mọi cây phải cao bằng nhau.”

Ông chặt những cây cao.

Khu rừng trở nên bằng phẳng.

Nhưng rồi khu rừng mất những cây đủ lớn để che nắng và bảo vệ hệ sinh thái.

Một người khác nói:

“Vậy hãy để cây lớn nhất thống trị tất cả.”

Những cây nhỏ bị che khuất.

Cuối cùng, một người làm vườn già nói:

“Bình đẳng không phải là bắt mọi cây cao bằng nhau. Công bằng là để mỗi cây có cơ hội lớn lên, đồng thời bảo đảm rằng những cây khỏe mạnh làm cho cả khu rừng tốt hơn chứ không che chết cả khu rừng.”

Cộng đồng cũng vậy.

Không kéo người giỏi xuống.

Không để người giỏi đè người khác xuống.

Đó là nghệ thuật của một cộng đồng trưởng thành.

XXXI. CÔNG THỨC CỦA VIỆT HIẾN

Có thể cô đọng toàn bộ Chương 6 thành một công thức:

BÌNH ĐẲNG VỀ PHẨM GIÁ

+ BÌNH ĐẲNG VỀ QUYỀN

+ KHÔNG PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ

+ CÔNG BẰNG VỀ CƠ HỘI

+ CẠNH TRANH VỀ NĂNG LỰC

+ TRỌNG DỤNG NHÂN TÀI

+ TRÁCH NHIỆM TƯƠNG XỨNG

+ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC

= MỘT CỘNG ĐỒNG VỪA CÔNG BẰNG VỪA CÓ NĂNG LỰC

Đây là con đường tránh đồng thời hai cực đoan:

ĐẶC QUYỀN

và

BÌNH QUÂN.

XXXII. NGUYÊN TẮC HIẾN ĐỊNH CỦA CHƯƠNG 6

Từ toàn bộ chương này, có thể hình thành một điều khoản nền tảng của Việt Hiến:

Mọi thành viên của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu bình đẳng về phẩm giá và các quyền căn bản.

Không ai bị phân biệt đối xử một cách tùy tiện vì nguồn gốc, giới tính, tuổi, quốc tịch, ngôn ngữ, tôn giáo, quan điểm, tài sản, địa vị xã hội hoặc căn cứ khác trái với các nguyên tắc của Việt Hiến.

Mọi sự khác biệt trong đối xử phải dựa trên tiêu chí chính đáng, khách quan, hợp lý và tương xứng với mục tiêu được theo đuổi.

Bình đẳng không đòi hỏi mọi người phải có cùng năng lực, thu nhập, chức vụ hoặc kết quả. Cộng đồng được phép trọng dụng năng lực và ghi nhận thành tích, nhưng việc trao cơ hội, chức vụ hoặc trách nhiệm không được làm phát sinh phẩm cấp con người hoặc đặc quyền vượt quá thẩm quyền.

Mọi quyền lực cộng đồng phải gắn với thẩm quyền, nhiệm vụ, giới hạn, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát.

Không quyền lực nào phát sinh từ tài sản, danh tiếng, thế hệ sáng lập hoặc thành tích trong quá khứ được trở thành quyền sở hữu đối với cộng đồng.

XXXIII. TUYÊN NGÔN CHƯƠNG 6

Mọi con người bình đẳng về phẩm giá.

Mọi người có quyền căn bản bình đẳng.

Không ai trở thành một con người “cao hơn” người khác vì tiền, chức vụ, nguồn gốc, danh tiếng hay tài sản.

Bình đẳng không có nghĩa mọi người phải giống nhau.

Bình đẳng không có nghĩa mọi kết quả phải bằng nhau.

Bình đẳng không có nghĩa kéo người giỏi xuống.

Cạnh tranh không được biến thành đặc quyền.

Nhân tài phải được trọng dụng.

Người có năng lực phải được trao cơ hội tương xứng với năng lực.

Người được trao quyền lực phải chịu trách nhiệm tương xứng với quyền lực.

Người có tiền có thể tạo ra giá trị nhưng không được mua phẩm giá của người khác.

Người sáng lập được tôn trọng nhưng không sở hữu cộng đồng.

Thế hệ đi trước được ghi nhận nhưng không sở hữu tương lai của thế hệ đi sau.

Đa số có quyền quyết định trong phạm vi thẩm quyền nhưng không có quyền tùy tiện xâm phạm các quyền căn bản.

Mỗi người có quyền bước lên bằng năng lực của mình, có trách nhiệm không dùng thành công của mình để khóa cánh cửa của người khác.

Việt Hiến không xây dựng một cộng đồng bình quân.

Mà xây dựng một cộng đồng:

bình đẳng về phẩm giá, về quyền,

công bằng về cơ hội,

tự do về lựa chọn,

cạnh tranh về năng lực,

trọng dụng nhân tài,

minh bạch trong trao quyền,

và trách nhiệm trong sử dụng quyền lực.

Không kéo người giỏi xuống.

Không để người giỏi đè người khác xuống.

Không để người giàu mua cộng đồng.

Không để người sáng lập sở hữu tương lai.

Không để người có quyền đứng trên pháp luật.

Bình đẳng là để mỗi người được đứng thẳng.

Năng lực là để mỗi người có thể bước lên.

Trách nhiệm là để người bước lên không đè người khác xuống.

Pháp quyền là để không ai có thể biến vị trí của mình thành đặc quyền vĩnh viễn.

Đó là bình đẳng của một cộng đồng trưởng thành.

Đó cũng là nền tảng để Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu có thể vừa tự do, đa dạng, trọng dụng nhân tài, vừa giữ được phẩm giá bình đẳng của mỗi con người.

Hoàng phong nhã 

Tài liệu tham khảo nền tảng

United Nations, Universal Declaration of Human Rights (1948) — đặc biệt Điều 1 và Điều 2 về bình đẳng phẩm giá, quyền và không phân biệt đối xử. �

United Nations

United Nations, International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) — Điều 2, Điều 3 và Điều 26; cùng Bình luận chung số 18 của Ủy ban Nhân quyền về không phân biệt đối xử và bình đẳng trước pháp luật. �

OHCHR Document Store +1

United Nations, International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR) — Điều 2 và Điều 3 về không phân biệt đối xử và bình đẳng nam nữ trong việc hưởng các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. �

Human Rights Covenants 50th Anniversary

CESCR, General Comment No. 20 (2009), Non-discrimination in economic, social and cultural rights — đặc biệt về bình đẳng hình thức, bình đẳng thực chất và phân biệt đối xử trực tiếp/gián tiếp. �

OHCHR Document Store

Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW) — đặc biệt Điều 10–11 về bình đẳng trong giáo dục, việc làm, cơ hội nghề nghiệp và tiêu chí tuyển chọn. �

OHCHR

CEDAW General Recommendation No. 25 — về các biện pháp đặc biệt tạm thời và bình đẳng thực chất giữa phụ nữ và nam giới. �

OHCHR Document Store

Posted in: VIỆT HIẾN 2050