CHƯƠNG 2 - PHAN ĐÌNH KHẢI – MỘT THANH NIÊN TRONG XÃ HỘI THUỘC ĐỊA

 ĐỐI THOẠI VỚI MAI CHÍ THỌ

Từ người đứng đầu an ninh đến bài toán quyền lực, quản trị và Đổi mới

CHƯƠNG 2

PHAN ĐÌNH KHẢI – MỘT THANH NIÊN TRONG XÃ HỘI THUỘC ĐỊA

Năm 1924, Phan Đình Khải rời Địch Lễ lên thành phố Nam Định học.

Ông mới khoảng mười bốn tuổi.

Đây là một chi tiết tưởng như chỉ thuộc về tiểu sử, nhưng thực ra đánh dấu sự thay đổi quan trọng về môi trường sống.

Địch Lễ là quê nhà.

Nam Định là thành phố công nghiệp.

Và Nam Định giữa thập niên 1920 là một không gian chính trị đang chuyển động.

Các tư liệu về Lê Đức Thọ cho biết ông học tại Trường tiểu học Cửa Bắc, trước đó mang tên École Jules Ferry. Thành phố lúc ấy là một trung tâm công nghiệp dệt lớn, với lực lượng công nhân đông và các hoạt động yêu nước ngày càng sôi động.

Nhưng cần tránh một cách kể có tính hồi cố:

không phải cứ sống ở Nam Định thì một thanh niên tất yếu trở thành cộng sản.

Điều cần truy tìm là những trải nghiệm cụ thể nào đã đưa Phan Đình Khải từ môi trường học sinh vào hoạt động chính trị.

---

1. Nam Định của những năm 1920

Nam Định không chỉ là nơi Phan Đình Khải đi học.

Đó là một thành phố đang hình thành một đời sống xã hội khác với làng quê.

Công nghiệp dệt phát triển, công nhân tập trung đông, các cuộc đấu tranh lao động xuất hiện. Một tư liệu về lịch sử Nam Định ghi nhận cuộc đấu tranh của khoảng 2.500 công nhân Nhà máy Sợi ngày 30 tháng 4 năm 1925, đòi tăng lương và phản đối việc sa thải công nhân.

Trong trường học, các sách báo và tài liệu có nội dung yêu nước cũng được truyền tay.

Các tư liệu tiểu sử Lê Đức Thọ ghi nhận học sinh Nam Định thời đó tiếp xúc với những ấn phẩm như Người cùng khổ, L'Annam, Thần Chung, Việt Nam hồn và một số tác phẩm văn học yêu nước.

Như vậy, một học sinh ở Nam Định có thể đồng thời nhìn thấy nhiều thế giới nhà trường; nhà máy; phong trào học sinh; báo chí; các hoạt động yêu nước; và sự hiện diện ngày càng rõ của các tổ chức chính trị mới. Đó là môi trường.

---

2. Phan Bội Châu và một làn sóng yêu nước

Năm 1925, Phan Bội Châu bị chính quyền Pháp bắt cóc tại Thượng Hải và đưa về Việt Nam.

Việc xử lý Phan Bội Châu gây ra một làn sóng phản đối trong xã hội Việt Nam. Ở nhiều nơi xuất hiện phong trào đòi ân xá cho ông.

Đây là một trong những sự kiện làm đời sống chính trị của thanh niên Việt Nam thêm sôi động.

Nhưng ở đây có một điều đáng lưu ý.

Phong trào yêu nước năm 1925 không đồng nghĩa với phong trào cộng sản.

Một thanh niên có thể phản đối chế độ thuộc địa mà chưa trở thành người cộng sản.

Có thể yêu nước mà chưa lựa chọn chủ nghĩa Mác – Lênin, và muốn độc lập nhưng chưa biết bằng con đường chính trị nào.

Chính khoảng cách ấy rất quan trọng đối với việc nghiên cứu Phan Đình Khải.

Bởi câu hỏi của chương này không phải:

Vì sao ông “sớm giác ngộ cách mạng”?

Mà phải là:

Ông đã đi qua những bước chuyển nào từ lòng yêu nước đến sự lựa chọn một tổ chức và một học thuyết chính trị cụ thể?

---

3. Phan Châu Trinh và cuộc bãi khóa năm 1926

Ngày 24 tháng 3 năm 1926, Phan Châu Trinh qua đời tại Sài Gòn.

Tin này nhanh chóng lan ra cả nước.

Phong trào truy điệu và để tang Phan Châu Trinh diễn ra ở nhiều nơi. Tại Nam Định, học sinh tham gia phong trào và có hoạt động bãi khóa. Một số tư liệu về Nam Định ghi nhận Phan Đình Khải tham dự lễ truy điệu Phan Châu Trinh và bị nhà trường đuổi học sau đó.

Đây là một sự kiện có thể xác định trong các tiểu sử chính thống.

4. Phan Châu Trinh không phải là Lênin

Điểm này đáng được nhấn mạnh vì nó giúp tránh nhìn lịch sử từ kết quả về quá khứ.

Phan Châu Trinh chủ trương cải cách xã hội, khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh và chống chế độ thực dân; con đường tư tưởng của ông không đồng nhất với chủ nghĩa cộng sản.

Vì vậy, việc một thanh niên tham gia truy điệu Phan Châu Trinh trước hết cho thấy một ý thức yêu nước và phản ứng trước chế độ thuộc địa, chứ chưa chứng minh sự lựa chọn cộng sản.

Điều này cũng làm cho quá trình của Phan Đình Khải đáng chú ý hơn.

Ông không bước vào chính trị từ một điểm đã hoàn toàn xác định.

Ông đi qua một môi trường trong đó nhiều khuynh hướng yêu nước cùng tồn tại.

Từ đó mới xuất hiện câu hỏi:

Tại sao cuối cùng ông chọn con đường cộng sản?

---

5. Từ phong trào học sinh đến tổ chức

Sau những hoạt động năm 1926, đời sống chính trị của Phan Đình Khải tiếp tục phát triển.

Các tư liệu chính thống cho biết năm 1928 ông tham gia Học sinh đoàn dưới sự lãnh đạo của Tỉnh bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Nam Định và được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

Một nguồn tư liệu khác cho biết hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tại Nam Định phát triển trong những năm 1927–1928, trong đó học sinh ở các trường trở thành một bộ phận quan trọng của phong trào.

Đây là một bước chuyển quan trọng.

Bởi từ đây, Phan Đình Khải không chỉ tham gia một cuộc vận động cụ thể.

Ông bắt đầu tham gia một tổ chức chính trị.

Sự khác biệt này rất lớn.

Một cuộc biểu tình hoặc bãi khóa có thể là phản ứng trước một sự kiện.

Một tổ chức lại đòi hỏi:

• kỷ luật;
• quan hệ thành viên;
• phân công;
• tuyên truyền;
• vận động người khác;
• và sự tuân thủ những nguyên tắc chung.

Nói cách khác, đây là bước đầu của quá trình chuyển từ người tham gia phong trào sang người hoạt động có tổ chức.

Về sau, chính năng lực tổ chức sẽ trở thành một đặc điểm quan trọng trong sự nghiệp của Lê Đức Thọ.

Nhưng chưa nên kéo đặc điểm của người trưởng thành trở lại để giải thích cậu học sinh mười sáu, mười bảy tuổi.

Ta chỉ có thể ghi nhận rằng ông đã bắt đầu đi vào một môi trường chính trị có tính tổ chức.

---

6. Một người thầy và bước chuyển năm 1929

Theo các tư liệu tiểu sử chính thống, người thầy Nguyễn Văn Tiến có vai trò trong quá trình đưa Phan Đình Khải vào tổ chức cộng sản.

Tháng 10 năm 1929, Nguyễn Văn Tiến giới thiệu và kết nạp Phan Đình Khải vào Đông Dương Cộng sản Đảng; ông sau đó trở thành bí thư chi bộ học sinh tại Trường tiểu học tư thục Avernin.

Chi tiết này quan trọng hơn một mốc thời gian.

Nó cho thấy việc trở thành người cộng sản của Phan Đình Khải diễn ra thông qua mạng lưới con người và tổ chức, chứ không phải chỉ bằng một sự “giác ngộ” trừu tượng.

Một người thầy. Một tổ chức thanh niên. Một môi trường học sinh. Một quá trình vận động.

Những yếu tố ấy kết nối với nhau.

---

7. Đông Dương Cộng sản Đảng ra đời trong một thời điểm đặc biệt

Phan Đình Khải gia nhập Đông Dương Cộng sản Đảng vào tháng 10 năm 1929.

Đó là thời điểm phong trào cộng sản ở Việt Nam đang chuyển rất nhanh.

Đông Dương Cộng sản Đảng được thành lập tháng 6 năm 1929 tại Hà Nội. Sau đó An Nam Cộng sản Đảng ra đời vào cuối năm 1929 và Đông Dương Cộng sản Liên đoàn xuất hiện đầu năm 1930.

Vì vậy, việc Phan Đình Khải gia nhập một tổ chức cộng sản vào tháng 10 năm 1929 phải được đặt trong cuộc chuyển đổi tổ chức rất nhanh của phong trào cách mạng Việt Nam.

Ông không gia nhập một tổ chức đã tồn tại ổn định hàng chục năm. Ông bước vào một phong trào đang trong quá trình hình thành, phân hóa và thống nhất. Đây là điều cần nhớ khi đánh giá con người của giai đoạn ấy.

Phan Đình Khải năm 1929 mới mười tám tuổi, chưa phải người hoạch định chính sách, nhà lãnh đạo quốc gia, người có quyền lực hành chính. Ông là một thanh niên đã lựa chọn một tổ chức cách mạng đang hình thành.

Chính từ vị trí ấy, câu chuyện về Lê Đức Thọ mới thực sự bắt đầu.

---

8. Điều gì đã thay đổi?

Nếu đặt ba mốc cạnh nhau:

1926 – tham gia phong trào truy điệu Phan Châu Trinh.

1928 – tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

1929 – gia nhập Đông Dương Cộng sản Đảng.

Ta thấy một quá trình chuyển đổi:

từ phản ứng chính trị → tham gia tổ chức → lựa chọn một tổ chức cộng sản.

Nhưng không nên biến ba mốc ấy thành một đường thẳng tất yếu.

Giữa chúng có những lựa chọn của cá nhân.

Có những người cùng tham gia phong trào năm 1926 nhưng không trở thành cộng sản, những người đến với chủ nghĩa cộng sản từ những hoàn cảnh khác nhau.

Vì vậy, điều đáng nghiên cứu không phải chỉ là khi nào Phan Đình Khải trở thành người cộng sản, mà còn là Ông đã nhìn thế giới như thế nào để lựa chọn con đường ấy?

Đây là câu hỏi cần được trả lời bằng tài liệu, không phải bằng việc gán cho ông những suy nghĩ mà các nguồn không ghi lại.

---

9. Từ người tham gia đến người tổ chức

Sau khi gia nhập Đông Dương Cộng sản Đảng, Phan Đình Khải được giao làm Bí thư chi bộ học sinh và phụ trách công tác thanh niên, học sinh.

Như vậy, ngay khi còn rất trẻ, ông đã không chỉ là một thành viên. Ông bắt đầu được giao trách nhiệm tổ chức người khác. Đây là chi tiết có giá trị hơn những lời mô tả chung chung về “nhiệt huyết cách mạng”. Bởi nó cho phép ta đặt một câu hỏi mà các chương sau sẽ phải trả lời Năng lực tổ chức của Lê Đức Thọ hình thành từ đâu?

Có phải từ môi trường hoạt động bí mật, từ kinh nghiệm tù đày,  từ quá trình làm công tác cán bộ hay từ một sự kết hợp của nhiều yếu tố?

Phan Đình Khải đã bắt đầu chuyển từ người tham gia phong trào sang người tổ chức phong trào.

---

10. Đặt lại vấn đề

Các tài liệu chính thống thường mô tả quá trình này bằng những khái niệm như “giác ngộ cách mạng”, “lòng yêu nước” và “nhiệt huyết”. Những khái niệm ấy có giá trị trong việc mô tả cách hệ thống chính trị sau này nhìn lại nhân vật.

Nhưng đối với một nghiên cứu lịch sử, chúng chưa đủ. Ta cần hỏi cụ thể hơn Ông đọc những gì, tiếp xúc với ai, tham gia tổ chức nào? Ai giới thiệu ông? Ông được giao nhiệm vụ gì,  vận động những ai? Những quyết định nào là của ông, những quyết định nào đến từ cấp trên?

Đó là những câu hỏi có thể lần theo tài liệu.

Và từ đây, cuốn sách bắt đầu chuyển từ tiểu sử gia đình sang lịch sử một người hoạt động chính trị.

---

Tài liệu tham khảo chương 2

1. Báo Quân đội nhân dân, “Lê Đức Thọ – Một nhân vật lịch sử với những trọng trách lớn”: các mốc 1924, 1926, 1928, 1929 và hoạt động tại Nam Định.
2. Báo Nhân Dân, “Đồng chí Lê Đức Thọ – Người cộng sản kiên cường, nhà lãnh đạo tài năng…”: thông tin về phong trào năm 1926, Học sinh đoàn và việc gia nhập Đông Dương Cộng sản Đảng.
3. Lê Đức Thọ – Tiểu sử, tài liệu tiểu sử: bối cảnh Nam Định, phong trào học sinh và các hoạt động yêu nước giai đoạn 1925–1928.
4. Tư liệu lịch sử Trường Thành Chung Nam Định về phong trào học sinh và việc truyền bá sách báo yêu nước trong thập niên 1920.
5. Tư liệu về sự ra đời của Đông Dương Cộng sản Đảng tháng 6-1929 và bối cảnh phân hóa của phong trào cộng sản năm 1929.

Ghi chú phương pháp

Phần lớn tư liệu hiện sử dụng trong chương này là nguồn chính thống hoặc nguồn hồi cố của các cơ quan Việt Nam. Vì vậy, các mốc về học tập, hoạt động năm 1926, gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và Đông Dương Cộng sản Đảng có thể dùng làm khung tiểu sử; còn những nhận định về động cơ, tư tưởng và ảnh hưởng tâm lý cần được xem là diễn giải, trừ khi tìm được tài liệu trực tiếp của chính Phan Đình Khải hoặc nguồn độc lập xác nhận.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ