CHƯƠNG 3 - HAI MƯƠI BẢY NĂM TRONG CỬA PHẬT

ĐỐI THOẠI VỚI HAI VỊ VUA SIAM

CHƯƠNG 3

HAI MƯƠI BẢY NĂM TRONG CỬA PHẬT

Mongkut trước khi trở thành Rama IV

Có một nghịch lý đáng chú ý trong cuộc đời Mongkut.

Ông trở thành vua vào năm 1851, ở tuổi khoảng 47, sau 27 năm sống trong giới luật của một nhà sư. Trong khi nhiều người có thể nghĩ rằng một người dành phần lớn tuổi trưởng thành trong tu viện sẽ xa rời thế giới, chính khoảng thời gian ấy lại giúp Mongkut tiếp xúc với một thế giới rộng hơn: kinh điển Pali, các truyền thống Phật giáo khác nhau, các giáo sĩ phương Tây, ngôn ngữ châu Âu, địa lý, toán học và thiên văn học.

Nhưng nếu chỉ kể rằng Mongkut “đi tu rồi học khoa học phương Tây” thì câu chuyện sẽ quá đơn giản.

Hai mươi bảy năm ấy trước hết là một cuộc tìm kiếm trong chính truyền thống của mình. Chính từ việc đặt câu hỏi về kinh điển, giới luật và những điều được truyền lại mà Mongkut dần hình thành một phương pháp nhận thức đặc biệt: không dễ chấp nhận một điều chỉ vì nó đã được tin từ lâu.

Điều quan trọng hơn nữa là: sự cởi mở của Mongkut không bắt đầu bằng việc ông quay lưng với truyền thống Siam.

Nó bắt đầu bằng việc ông muốn biết truyền thống của mình thực sự nói gì.

1. Hoàng tử trở thành nhà sư

Mongkut sinh năm 1804, là con của vua Rama II. Khi cha ông qua đời năm 1824, người anh cùng cha khác mẹ là Nangklao lên ngôi, tức Rama III.

Theo trật tự kế vị và tương quan quyền lực trong triều đình lúc ấy, Mongkut không trở thành vua.

Ông xuất gia.

Mongkut ở trong giới tu hành suốt thời gian trị vì của Rama III và chỉ trở lại đời sống thế tục khi lên ngôi năm 1851.

Con số 27 năm vì thế không phải một chi tiết bên lề trong tiểu sử ông. Nó là một phần quan trọng để hiểu vì sao một người sinh ra trong hoàng gia lại có một quá trình trưởng thành rất khác với một hoàng tử sống trong cung điện.

Các nghiên cứu lịch sử ghi nhận rằng trong thời gian tu hành, Mongkut không chỉ giữ đời sống tôn giáo mà còn trở thành một nhân vật trí thức có ảnh hưởng trong giới tăng lữ. Ông nghiên cứu Pali, quan tâm đến kinh điển và từng bước hình thành một dòng tu mới, về sau được biết đến là Thammayut Nikaya.

Điều đáng chú ý là Thammayut không phải lúc đầu được xây dựng như một chương trình “hiện đại hóa Siam”.

Nó trước hết là một nỗ lực cải cách Phật giáo.

Mongkut cho rằng đời sống tăng lữ cần trở lại gần hơn với kinh điển và giới luật. Ông quan tâm đến cách phát âm Pali, cách mặc y, kỷ luật của tăng sĩ và tính xác thực của các văn bản kinh điển. Ông cũng tìm kiếm các bản kinh từ Sri Lanka và trao đổi với các tu sĩ ở đó.

Điều này rất quan trọng.

Bởi vì nếu sau này Mongkut có thể tiếp nhận kiến thức từ phương Tây mà không lập tức xem nó là sự phủ nhận Phật giáo, một phần nguyên nhân có thể nằm ở chính phương pháp ông đã hình thành trong thời kỳ tu hành:

đối chiếu điều được tin với điều có thể kiểm chứng.

2. Cải cách từ bên trong, không phải phủ nhận truyền thống

Có một cách kể lịch sử rất dễ dẫn đến hiểu lầm:

Mongkut tiếp xúc với người phương Tây, nhận ra phương Tây tiến bộ hơn, rồi quyết định đưa Siam theo phương Tây.

Nhưng chứng cứ lịch sử không cho phép chúng ta đơn giản hóa như vậy.

Nghiên cứu về trí thức Siam giữa thế kỷ XIX cho thấy những biến đổi tư tưởng đã có nguồn gốc từ trước khi Mongkut trở thành vua. Những tiếp xúc với phương Tây trong thời Rama III cũng không phải hoàn toàn mới. Các giáo sĩ Tin Lành bắt đầu đến Bangkok từ năm 1828, trong khi các nhà truyền giáo Công giáo đã hiện diện trước đó.

Mongkut không phải người đầu tiên nhìn thấy người phương Tây.

Điểm đặc biệt hơn là ông trở thành một trong những người có khả năng đối thoại với họ.

Điều đó xuất phát từ một nền tảng tưởng như rất khác: việc nghiên cứu Phật giáo.

Mongkut không chỉ muốn biết người khác nghĩ gì. Ông muốn biết vì sao họ nghĩ như vậy, và liệu điều đó có mâu thuẫn với những gì ông đã biết hay không.

Trong những năm 1830, ông thường xuyên trao đổi với Jean-Baptiste Pallegoix, một giáo sĩ Công giáo Pháp. Mongkut học hỏi về ngôn ngữ và kiến thức phương Tây, trong khi Pallegoix học Pali và tìm hiểu Phật giáo từ Mongkut. Các giáo sĩ Tin Lành cũng thường xuyên ghi nhận những cuộc trao đổi với ông.

Đây không phải quan hệ thầy – trò theo nghĩa đơn giản.

Ít nhất trong nhiều cuộc gặp, hai phía học lẫn nhau.

Đó là một khác biệt quan trọng.

Một quốc gia chỉ biết “học người khác” rất dễ trở thành quốc gia bắt chước người khác.

Một quốc gia biết đặt mình ngang hàng trong quá trình học hỏi có cơ hội giữ được năng lực tự chủ.

3. Mongkut và các giáo sĩ phương Tây

Những cuộc gặp giữa Mongkut với các giáo sĩ thường được kể lại như một dấu hiệu của sự “khai sáng”.

Cách diễn đạt đó cần thận trọng.

Bởi chính các nghiên cứu gần đây cho thấy câu chuyện về “phương Tây khai sáng Siam” có thể đã bị phóng đại.

Mongkut và những người xung quanh ông không phải những trí thức hoàn toàn biệt lập đang chờ phương Tây đến mở mắt.

Siam đã có những truyền thống tri thức riêng, và những thay đổi về cách giải thích thế giới đã bắt đầu từ trước. Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng ảnh hưởng của kiến thức phương Tây đối với toàn bộ xã hội Siam thời ấy khó xác định; phần lớn bằng chứng tập trung vào giới tinh hoa, các nhà sư và những người trực tiếp tiếp xúc với người nước ngoài.

Đây là một điểm cần giữ lại trong toàn bộ cuốn sách.

Không nên biến tiếp xúc văn minh thành câu chuyện một chiều: phương Tây truyền tri thức, Siam tiếp nhận.

Thực tế phức tạp hơn.

Mongkut có kiến thức của mình. Người phương Tây có kiến thức của họ. Hai hệ thống gặp nhau.

Và trong khoảng giao nhau ấy, một số người Siam bắt đầu đặt lại câu hỏi về những điều trước đây được xem là hiển nhiên.

4. Một trái đất hình cầu và câu hỏi lớn hơn

Một trong những lĩnh vực thu hút Mongkut đặc biệt mạnh là thiên văn học.

Theo tư liệu được ghi lại, ông đã quan tâm đến việc tính toán nhật thực, nguyệt thực và chuyển động của các thiên thể từ khi còn ở trong tu viện. Một nghiên cứu về Mongkut cho biết ông từng công bố các tính toán về những hiện tượng nhật thực trước khi trở thành vua.

Những câu chuyện về khả năng hiểu biết thiên văn của Mongkut đôi khi được kể theo kiểu huyền thoại, chẳng hạn cho rằng ông đã hiểu trái đất hình cầu từ rất sớm.

Ở đây cần phân biệt.

Chứng cứ cho thấy Mongkut có quan tâm thực sự đến thiên văn học và sử dụng các phương pháp tính toán thiên văn.

Lời kể về mức độ hiểu biết của ông ở từng thời điểm cần được kiểm tra riêng.

Suy luận rằng ông vì thế đã hoàn toàn chuyển từ thế giới quan Phật giáo sang thế giới quan khoa học phương Tây lại là một chuyện khác.

Không nên nhập ba thứ ấy thành một.

Điều đáng chú ý không nằm ở việc Mongkut “biết trái đất tròn” sớm hơn ai.

Câu hỏi quan trọng hơn là:

Một người được giáo dục trong một hệ thống tri thức truyền thống đã làm gì khi gặp một cách giải thích thế giới khác?

Mongkut không nhất thiết phải lựa chọn giữa hai thái cực:

hoặc từ bỏ truyền thống để theo phương Tây;

hoặc phủ nhận kiến thức phương Tây để bảo vệ truyền thống.

Ông thử tìm cách đặt chúng cạnh nhau, kiểm chứng và giải thích.

Đó mới là điểm đáng nghiên cứu.

5. Thammayut: một cuộc cải cách tôn giáo trước khi là cải cách quốc gia

Khoảng năm 1833, Mongkut thực hiện một bước quan trọng trong việc tổ chức lại đời sống tu hành của mình. Từ đó hình thành nhóm tu sĩ về sau phát triển thành Thammayut Nikaya.

Mục tiêu ban đầu không phải là xây dựng một nhà nước hiện đại.

Đó là việc chấn chỉnh đời sống tăng đoàn.

Mongkut đề cao giới luật, văn bản Pali và tính nghiêm ngặt của việc thực hành. Ông phản đối một số truyền thuyết và cách diễn giải mà ông cho là không có cơ sở đầy đủ trong kinh điển. Ông cũng khuyến khích giảng pháp bằng ngôn ngữ mà người dân có thể hiểu và sử dụng việc in ấn để phổ biến giáo lý.

Đây là một chi tiết rất đáng chú ý đối với toàn bộ tư tưởng của cuốn sách.

Bởi cải cách thường không bắt đầu bằng việc một người nói:

“Tất cả cái cũ đều sai.”

Một cải cách bền vững thường bắt đầu bằng một câu hỏi khó hơn:

Trong cái cũ, cái gì là cốt lõi và cái gì chỉ là thói quen đã được khoác áo truyền thống?

Mongkut dường như đã đặt câu hỏi ấy đối với chính truyền thống Phật giáo.

Và sau này, khi đối diện với thế giới phương Tây, ông cũng phải đặt một câu hỏi tương tự đối với Siam:

Điều gì phải giữ và điều gì phải thay đổi nếu muốn tồn tại?

6. Từ tu viện nhìn ra thế giới

Hai mươi bảy năm trong tu viện cũng đưa Mongkut đến gần những tầng lớp xã hội mà một hoàng tử trong cung điện có thể ít tiếp xúc hơn.

Đời sống tăng sĩ đưa ông vào một không gian xã hội khác với đời sống cung đình. Ông phải tiếp xúc với các tu sĩ, người dân, quan chức, trí thức và những người nước ngoài.

Điều đó không có nghĩa rằng ông trở thành một người bình dân.

Ông vẫn là một hoàng tử.

Ông vẫn thuộc trung tâm quyền lực.

Nhưng vị trí ấy được kết hợp với một kinh nghiệm xã hội đặc biệt: ông sống nhiều năm bên ngoài đời sống cung đình trong khi vẫn duy trì mạng lưới quan hệ với giới quyền lực.

Năm 1837, Rama III bổ nhiệm Mongkut làm trụ trì Wat Bowonniwet, một ngôi chùa hoàng gia quan trọng ở Bangkok. Sự bảo trợ này giúp phong trào Thammayut có một trung tâm tổ chức và mở rộng ảnh hưởng.

Đây cũng là lúc cần nhìn Mongkut không chỉ như một “nhà sư thông thái”.

Ông là một nhân vật có vị trí trong cấu trúc quyền lực Siam.

Thammayut không phát triển trong khoảng không chính trị.

Nó có sự hỗ trợ của triều đình và các gia đình quyền lực, trong đó có gia tộc Bunnag. Những mạng lưới ấy sau này đóng vai trò trong việc đưa Mongkut lên ngôi năm 1851.

Vì vậy, câu chuyện Mongkut không thể chỉ được giải thích bằng phẩm chất cá nhân.

Tri thức gặp quyền lực.

Và quyền lực lại tạo điều kiện cho tri thức phát triển.

7. Người học không có nghĩa là người phục tùng

Một trong những điểm đáng chú ý trong quan hệ giữa Mongkut và các giáo sĩ phương Tây là ông không phải người dễ dàng bị thuyết phục về tôn giáo.

Các tư liệu về ông cho thấy Mongkut sẵn sàng để các giáo sĩ giảng đạo, trao đổi về Kitô giáo và học hỏi kiến thức phương Tây, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc ông chấp nhận chuyển sang Kitô giáo.

Đây là một bài học quan trọng về khái niệm mở cửa.

Mở cửa không đồng nghĩa với mở tất cả.

Học người khác không đồng nghĩa với từ bỏ mình.

Tiếp nhận công nghệ không đồng nghĩa với tiếp nhận toàn bộ hệ tư tưởng của người cung cấp công nghệ.

Đối thoại không đồng nghĩa với đầu hàng.

Nhưng ngược lại, giữ bản sắc cũng không có nghĩa là đóng cửa trước tri thức.

Đó chính là khoảng không rất hẹp mà Mongkut đã bắt đầu bước vào trước khi trở thành vua.

8. Nhưng Mongkut không phải một nhà “duy lý” theo nghĩa hiện đại

Đây là nơi cần tránh một sự lý tưởng hóa khác.

Nếu biến Mongkut thành một “nhà duy lý hiện đại” sống nhầm trong thế kỷ XIX, chúng ta sẽ làm mất đi chính sự phức tạp của ông.

Mongkut vẫn là một vị hoàng tử Phật giáo, trong một xã hội quân chủ. Ông không phải một nhà dân chủ tự do theo nghĩa thế kỷ XX. Ông không đặt vấn đề quyền lực nhà vua theo những tiêu chuẩn hiến định hiện đại. Những gì ông làm trước hết là cải cách trong khuôn khổ của một xã hội quân chủ và Phật giáo.

Chính vì vậy, cần phân biệt hai khái niệm hiện đại hóa và dân chủ hóa.

Mongkut có thể tiếp nhận kiến thức khoa học, cải thiện quan hệ với phương Tây, thay đổi phương thức ngoại giao và khuyến khích những cách nhìn mới mà không vì thế trở thành người chủ trương dân chủ đại nghị.

Đây là một trong những vấn đề sẽ trở lại khi nghiên cứu Chulalongkorn.

Một nhà nước có thể hiện đại hơn về năng lực mà chưa dân chủ hơn về quyền lực.

Và chính nghịch lý này sẽ trở thành một trong những vấn đề trung tâm của cuốn sách.

9. “Mongkut biết phương Tây” — nhưng biết đến đâu?

Có một huyền thoại phổ biến quanh Mongkut: ông là vị vua Siam hiểu phương Tây hơn hầu hết các nhà cai trị châu Á cùng thời.

Có cơ sở để nói rằng ông có mức độ tiếp xúc đáng kể với người phương Tây và quan tâm đến khoa học, địa lý, ngôn ngữ và tôn giáo của họ. Các nguồn nghiên cứu cũng ghi nhận những cuộc trao đổi thường xuyên của ông với các giáo sĩ từ thập niên 1830.

Nhưng từ đó đến kết luận rằng ông đã có một chương trình hiện đại hóa hoàn chỉnh trước khi lên ngôi là một bước nhảy quá xa.

Nghiên cứu học thuật về Mongkut nhấn mạnh rằng nhiều cải cách trí thức của ông trong thời kỳ tu hành trước hết xuất phát từ việc chấn chỉnh Phật giáo và tìm kiếm tính chính xác của kinh điển.

Điều này làm câu chuyện trở nên thú vị hơn.

Mongkut không nhất thiết đã có sẵn một bản thiết kế: “Sau này tôi sẽ trở thành vua và hiện đại hóa Siam.”

Có thể chính xác hơn khi nói Ông đã hình thành một phương pháp quan sát và học hỏi trước khi ông có quyền lực để áp dụng nó vào việc trị nước.

Đó là hai chuyện khác nhau.

10. Hai mươi bảy năm ấy đã thay đổi câu hỏi của một vị vua tương lai

Một người bình thường có thể nhìn thấy một thế giới khác và hỏi:

“Tại sao họ làm khác chúng ta?”

Một người có quyền lực có thể hỏi:

“Làm thế nào để chúng ta làm được điều họ làm?”

Nhưng một nhà cải cách thực sự phải hỏi thêm:

“Điều gì trong cách làm của họ phù hợp với chúng ta, điều gì không, và nếu áp dụng thì chúng ta phải thay đổi chính mình đến mức nào?”

Mongkut bước vào thời đại của mình với một vốn kinh nghiệm đặc biệt.

Ông biết truyền thống của mình từ bên trong.

Ông đã tiếp xúc với những cách giải thích khác.

Ông có quan hệ với những người phương Tây.

Ông quan tâm đến khoa học.

Ông hiểu phần nào cách người phương Tây nhìn Siam.

Và quan trọng nhất, ông hiểu rằng thế giới bên ngoài không đứng yên để Siam lựa chọn có tiếp xúc hay không.

Khi trở thành vua năm 1851, ông không bước vào một thế giới mới hoàn toàn.

Ông bước vào một thế giới mà ông đã quan sát trong nhiều năm.

11. Đặt lại vấn đề: Có phải chính cửa Phật đã mở cửa Siam?

Câu hỏi này hấp dẫn nhưng cần tránh trả lời quá nhanh.

Không thể nói:

Siam đã thay đổi bởi nhiều yếu tố:

sự phát triển thương mại quốc tế;

áp lực của Anh và Pháp;

những thay đổi trong khu vực;

hoạt động của các thương nhân và cộng đồng người Hoa;

sự phát triển của Bangkok;

chính sách của các triều vua trước;

hoạt động của các gia tộc quyền lực;

sự xuất hiện của các giáo sĩ và tri thức mới.

Mongkut chỉ là một nhân tố trong mạng lưới ấy.

Nhưng có một điều có thể nói thận trọng hơn:

27 năm trong đời sống tu hành đã tạo cho Mongkut một không gian để quan sát, học hỏi và cải cách trước khi ông trực tiếp nắm quyền nhà nước.

Đây là điểm khác biệt lớn.

Nhiều nhà cai trị chỉ bắt đầu học về thế giới sau khi họ lên ngôi.

Mongkut đã học trước.

Và khi ông lên ngôi, ông không cần bắt đầu từ con số không.

12. Phản đề: Nếu Mongkut không đi tu thì sao?

Đây là một câu hỏi lịch sử rất khó trả lời.

Không có cách kiểm chứng một lịch sử giả định.

Chúng ta không thể biết một Mongkut không xuất gia sẽ trở thành người như thế nào.

Có thể ông sẽ tham gia sâu hơn vào chính trị cung đình, sẽ có nhiều quyền lực hơn từ sớm.

Cũng có thể ông sẽ ít có thời gian tiếp xúc với các nguồn tri thức bên ngoài.

Tất cả đều là giả thuyết.

Điều có thể kiểm chứng là Mongkut thực sự đã dành 27 năm trong đời sống tu hành, đã tổ chức một phong trào cải cách Phật giáo, đã giao tiếp với các giáo sĩ phương Tây và đã nghiên cứu những lĩnh vực tri thức ngoài kinh điển Phật giáo.

Vì vậy, thay vì hỏi:

“Nếu không đi tu thì lịch sử Siam sẽ thế nào?”

nên hỏi:

“Hai mươi bảy năm ấy đã cung cấp cho Mongkut loại vốn tri thức và quan hệ nào khi ông bước lên ngai vàng?”

Đó là câu hỏi có thể nghiên cứu được.

13. Vấn nạn: Tri thức của một cá nhân có đủ để cứu một quốc gia?

Không.

Đây là giới hạn quan trọng.

Một vị vua thông minh không tự động tạo ra một quốc gia mạnh.

Mongkut có thể học thiên văn.

Có thể nói chuyện với giáo sĩ.

Có thể hiểu một phần thế giới phương Tây.

Nhưng khi trở thành vua, ông phải đối diện với những vấn đề lớn hơn rất nhiều:

thuế khóa, thương mại, ngoại giao, luật pháp, quân đội, lãnh thổ và chủ quyền.

Tri thức cá nhân phải được chuyển hóa thành năng lực của nhà nước.

Đây là nơi câu chuyện của Mongkut sẽ nối sang Chulalongkorn.

Mongkut mở ra một vấn đề.

Chulalongkorn phải biến vấn đề ấy thành một chương trình cải cách.

Một người giúp Siam nhìn thấy thế giới.

Người kế nhiệm phải giúp Siam thay đổi để tồn tại trong thế giới ấy.

14. Từ Dân Chí đến Quốc Trí

Nếu đặt Mongkut vào khung Hưng Quốc, không nên vội nói ông đã thực hiện đầy đủ một học thuyết nào đó.

Lịch sử không phải là nơi để chứng minh một học thuyết có sẵn.

Nhưng trường hợp Mongkut cho phép chúng ta kiểm nghiệm một giả thuyết:

Một quốc gia muốn giữ khả năng tự quyết trước tiên phải có người đủ khả năng nhìn thấy thế giới bên ngoài những khuôn mẫu quen thuộc.

Ở cấp độ cá nhân, đó là Dân Chí:

biết hỏi, biết nghi ngờ, biết học, biết đối chiếu.

Ở cấp độ quốc gia, nó trở thành Quốc Trí:

biết thế giới vận hành ra sao, biết đối phương muốn gì, biết mình đang có gì và thiếu gì.

Nhưng Quốc Trí vẫn chưa đủ.

Sau khi biết, phải quyết định.

Đó là Quốc Sách.

Sau khi có chính sách, phải thực hiện được.

Đó là Quốc Tài và Quốc Cường.

Và cuối cùng, tất cả những thứ ấy phải phục vụ một mục tiêu lớn hơn:

không để dân tộc mất khả năng tự quyết về vận mệnh của mình.

Mongkut chưa hoàn thành chuỗi ấy.

Ông mới đứng ở phần đầu của nó.

15. Quy luật vận hành

Nhìn lại 27 năm trước khi lên ngôi, có thể thấy một quy luật đáng chú ý:

Không phải cứ mở cửa là hiện đại hóa.

Không phải cứ tiếp xúc với phương Tây là có Quốc Trí.

Không phải cứ có một vị vua thông minh là quốc gia có Quốc Cường.

Điều quan trọng nằm ở chuỗi chuyển hóa:

tiếp xúc → quan sát → kiểm chứng → hiểu biết → lựa chọn → thể chế hóa → năng lực quốc gia.

Mongkut đặc biệt quan trọng ở những bước đầu.

Ông quan sát.

Ông học.

Ông đối thoại.

Ông kiểm chứng.

Ông bắt đầu nhìn Siam trong tương quan với một thế giới rộng lớn hơn.

Nhưng những bước sau cần một thế hệ khác.

Đó chính là lý do không thể tách Mongkut khỏi Chulalongkorn.

16. Bài học Hưng Quốc

Hai mươi bảy năm của Mongkut đưa ra một bài học không phải về việc “đi tu”, mà về cách hình thành năng lực nhận thức.

Một dân tộc không thể mạnh nếu chỉ biết mình.

Nhưng cũng không thể mạnh nếu chỉ biết người khác.

Biết người mà không biết mình dễ thành bắt chước.

Biết mình mà không biết người dễ thành tự mãn.

Biết cả hai nhưng không có năng lực hành động thì vẫn không đủ.

Mongkut cho thấy một tầng đầu tiên của quá trình ấy:

Muốn giữ mình trong một thế giới đang thay đổi, trước hết phải có khả năng nhìn thế giới bằng chính đôi mắt của mình.

Đó là điều khác với việc nhìn thế giới qua lời kể của người khác.

Và đó cũng là lý do 27 năm trong cửa Phật không nên chỉ được xem như một đoạn “chờ lên ngôi”.

Nó là thời kỳ hình thành con người Mongkut.

Nhưng lịch sử chỉ thực sự bước sang trang khi người tu sĩ ấy trở thành nhà vua.

Năm 1851, Mongkut lên ngôi Rama IV.

Lúc đó, những gì ông đã học trong 27 năm không còn chỉ là tri thức cá nhân.

Nó phải đối mặt với một câu hỏi hoàn toàn khác:

Siam sẽ mở cửa như thế nào mà không tự mở đường cho mình bị nuốt chửng?

Và câu hỏi ấy sẽ dẫn chúng ta đến Hiệp ước Bowring năm 1855.

Nhưng trước khi đến Bowring, cần hiểu một điều: Mongkut lên ngôi không phải trong một Siam hoàn toàn đóng cửa. Siam đã có những hiệp ước và quan hệ với phương Tây từ trước. Vì vậy, vấn đề của Rama IV không phải là “có mở cửa hay không”, mà là:

mở đến đâu, theo điều kiện nào, và có đủ năng lực để sống với cái giá của sự mở cửa hay không?

Đó mới là bài toán thật sự của Mongkut.

Tài liệu tham khảo chính của Chương 3

David K. Wyatt, Thailand: A Short History, Yale University Press.

— Bối cảnh lịch sử Siam và quá trình chuyển đổi dưới Rama IV–V.

Abbot Low Moffat, Mongkut, the King of Siam, Cornell University Press, 1961.

— Một công trình kinh điển về Mongkut, có giá trị đặc biệt khi nghiên cứu quan hệ của ông với phương Tây và thiên văn học.

Chris Baker & Pasuk Phongpaichit, các công trình về lịch sử Siam/Thailand.

— Dùng để đặt Mongkut trong biến đổi xã hội và chính trị rộng hơn, thay vì chỉ nhìn ông như một cá nhân.

Walter F. Vella, Siam Under Rama III, 1824–1851.

— Quan trọng để tránh biến Mongkut thành điểm khởi đầu tuyệt đối của quá trình thay đổi Siam.

Modern Asian Studies, nghiên cứu về sự hình thành tri thức so sánh và tiếp xúc trí thức ở Siam thập niên 1830–1850.

— Đặc biệt hữu ích để phân biệt giữa ảnh hưởng của các giáo sĩ phương Tây và những truyền thống trí thức đã tồn tại trước đó ở Siam.

Journal of Asian Studies, các nghiên cứu về Phật giáo và hội nhập quốc gia ở Thailand.

— Có thông tin về 27 năm tu hành của Mongkut và sự hình thành Thammayut Nikaya.

Journal of Southeast Asian Studies, nghiên cứu về nguồn gốc của “scientific Buddhism” trong tư tưởng Thái thế kỷ XIX.

— Hữu ích để nghiên cứu mối quan hệ giữa Phật giáo, lý tính, thiên văn học và tri thức phương Tây.

Jean-Baptiste Pallegoix, Description du Royaume Thai ou Siam.

— Nguồn đương thời quan trọng để khảo sát xã hội Siam và quan hệ giữa Pallegoix với Mongkut; cần đọc với sự thận trọng về vị trí và thiên kiến của một giáo sĩ Công giáo.

Ghi chú phương pháp

Trong chương này, cần đặc biệt tránh ba sự đồng nhất:

Mongkut quan tâm khoa học ≠ Mongkut trở thành người phương Tây.

Mongkut cải cách Phật giáo ≠ Mongkut chủ trương dân chủ hiện đại.

Mongkut hiểu phương Tây ≠ Mongkut đã có sẵn toàn bộ chương trình cải cách nhà nước.

Những gì có thể xác định chắc chắn hơn là: 27 năm tu hành đã tạo cho Mongkut một nền tảng tri thức, quan hệ và phương pháp quan sát khác biệt; khi ông lên ngôi năm 1851, nền tảng ấy trở thành một nguồn lực để xử lý một Siam đang chịu sức ép ngày càng lớn từ thế giới bên ngoài.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HAI VỊ VUA SIAM