CHƯƠNG 5 - BA ANH EM PHAN ĐÌNH: BA CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC

 ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

CHƯƠNG 5

BA ANH EM PHAN ĐÌNH: BA CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC

Có những gia đình để lại một người nổi tiếng.

Gia đình Phan Đình ở Địch Lễ để lại ít nhất ba người bước vào những vị trí rất cao của nhà nước cách mạng Việt Nam:

Phan Đình Khải — Lê Đức Thọ.

Phan Đình Dinh — Đinh Đức Thiện.

Phan Đình Đống — Mai Chí Thọ.

Ba anh em ruột.

Cùng cha là Phan Đình Quế, cùng mẹ là Đinh Thị Hoàng. Các nguồn địa phương và tiểu sử chính thức ghi gia đình có tám người con; trong số đó, ba anh em Khải, Dinh và Đống trở thành những cán bộ cấp cao.

Nhưng nếu chỉ bảo:

“Một gia đình có truyền thống cách mạng nên sinh ra ba nhà lãnh đạo”

thì chúng ta mới kể được một nửa câu chuyện.

Câu hỏi khác  là

Tại sao cùng một gia đình, ba người lại đi vào ba dạng quyền lực khác nhau?

Lê Đức Thọ trở thành một trong những nhân vật quan trọng của công tác tổ chức, nhân sự và sau này là ngoại giao, đàm phán.

Đinh Đức Thiện đi sâu vào quân đội, hậu cần, kỹ thuật và tổ chức tuyến chi viện chiến lược.

Mai Chí Thọ đi qua chiến trường Nam Bộ, công tác Đảng, an ninh và sau này trở thành Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh và Ủy viên Bộ Chính trị.

Cùng một nguồn gốc.

Nhưng không cùng một loại quyền lực.

Đây chính là điều làm cho gia đình Phan Đình trở thành một trường hợp nghiên cứu đặc biệt.

---

1. Một gia đình tám người con, không phải chỉ có ba người

Điều đầu tiên cần sửa một cách rõ ràng.

Trong nhiều câu chuyện phổ biến, người ta nói về “ba anh em Lê Đức Thọ – Đinh Đức Thiện – Mai Chí Thọ” như thể đó là toàn bộ gia đình.

Không phải.

Các nguồn địa phương ghi cha mẹ Phan Đình Quế – Đinh Thị Hoàng có tám người con. Ba người nổi bật nhất trong lịch sử chính trị sau này là Phan Đình Khải, Phan Đình Dinh và Phan Đình Đống.

Chi tiết này không phải chuyện nhỏ.

Bởi nếu chỉ nhìn vào ba người thành đạt về chính trị, chúng ta dễ rơi vào một kiểu giải thích có tính hậu nghiệm:

gia đình này vốn đã được “sinh ra để làm cách mạng”.

Nhưng lịch sử không vận hành như vậy.

Một gia đình có tám người con.

Ba người trở thành nhân vật cấp cao.

Điều đó cho thấy một hiện tượng cần giải thích, chứ chưa phải là lời giải thích.

---

2. Người cha: một nền giáo dục Nho học và uy tín làng xã

Phan Đình Quế được các nguồn địa phương mô tả là người xuất thân Nho học, từng học Hán tự, sau giữ vị trí hương trưởng rồi chánh hương hội ở địa phương. Một số tài liệu nhấn mạnh ông có uy tín trong làng và tham gia công việc cộng đồng.

Những thông tin ấy cho phép xác định một điều:

Các con của ông lớn lên trong một gia đình có vốn văn hóa Nho học và có một mức độ gắn bó nhất định với đời sống cộng đồng làng xã.

Nhưng chúng ta tránh một bước suy luận quen thuộc:

Nho học → yêu nước → cộng sản.

Ba tầng này không phải một chuỗi tất yếu.

Vốn nho học, ý thức về đạo lý, trật tự xã hội và trách nhiệm cộng đồng.

Nhưng nó không tự động đưa  một người đến chủ nghĩa cộng sản.

Cùng một nền văn hóa có thể dẫn những người khác nhau tới những lựa chọn chính trị khác nhau.

Điều này càng rõ khi nhìn chính ba anh em.

---

3. Người mẹ: người giữ gia đình trong thời kỳ biến động

Phan Đình Quế mất sớm.

Đinh Thị Hoàng trở thành người nuôi dưỡng các con. Một số tài liệu ghi bà nuôi tám người con trong điều kiện kinh tế khó khăn.

Sau khi các con trưởng thành và tham gia hoạt động cách mạng, ngôi nhà gia đình trở thành một địa điểm có liên hệ với hoạt động bí mật.

Các nguồn chính thức của địa phương ghi nhận bà từng nuôi giấu một số cán bộ cách mạng như Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Hoàng Quốc Việt và Nguyễn Văn Linh.

Đến đây, gia đình không còn chỉ là nơi sinh ra một người cách mạng.

Nó trở thành một không gian xã hội của hoạt động cách mạng.

Đây là sự khác biệt quan trọng.

Một gia đình có thể ảnh hưởng đến con cái bằng giáo dục.

Nhưng một gia đình cũng có thể trở thành một nút mạng lưới: người thân, đồng chí, người đến liên lạc, người trú ẩn, người mang tài liệu.

Trong trường hợp Địch Lễ, các nguồn địa phương cho thấy gia đình thực sự từng đảm nhiệm chức năng ấy.

Nhưng vẫn phải giữ một giới hạn:

ngôi nhà là môi trường thuận lợi cho hoạt động cách mạng; nó không có nghĩa rằng gia đình đã quyết định trước con đường chính trị của từng người con.

---

4. Phan Đình Khải: con đường của người tổ chức

Người anh cả trong ba nhân vật nổi bật là Phan Đình Khải.

Ông sinh năm 1911.

Từ tuổi thiếu niên, ông tham gia phong trào học sinh; năm 1928 tham gia Học sinh Hội; tháng 10 năm 1929 gia nhập Đông Dương Cộng sản Đảng; năm 1930 bị bắt. Sau khi ra tù năm 1936, ông tiếp tục hoạt động ở Nam Định.

Điểm nổi bật trong con đường của ông là tổ chức.

Không chỉ tổ chức phong trào học sinh, xây dựng cơ sở.

Sau này ông còn trở thành người phụ trách công tác tổ chức và cán bộ ở cấp trung ương.

Hồ sơ chính thức ghi ông giữ chức Trưởng Ban Tổ chức Trung ương trong các giai đoạn 1956–1968 và 1976–1980.

Đó là một dạng quyền lực rất đặc biệt.

Người chỉ huy quân sự có thể quyết định một chiến dịch.

Người đứng đầu một cơ quan an ninh có thể điều hành một bộ máy chuyên môn.

Nhưng người nắm công tác tổ chức có thể tác động vào con người của cả hệ thống:

ai được đào tạo, đề bạt, điều chuyển, giao trọng trách, hoặc bị loại khỏi vị trí.

Từ đây, một vấn đề lớn của cuốn sách xuất hiện:

quyền lực đối với nhân sự có thể trở thành quyền lực đối với chính hệ thống.

Nhưng đó là chuyện của những chương sau.

con đường của Phan Đình Khải ngày càng đi về phía quyền lực tổ chức.

---

5. Phan Đình Dinh: con đường của kỹ thuật, hậu cần và chiến tranh

Phan Đình Dinh, tức Đinh Đức Thiện, sinh năm 1913.

Các tài liệu cho biết ông tham gia hoạt động cách mạng từ năm 1930, bị bắt ở Nam Định nhưng được thả năm 1931; sau đó vào Sài Gòn làm công nhân và tiếp tục hoạt động. Năm 1940 ông lại bị bắt, bị đưa qua nhà lao Nam Định và Hỏa Lò, đến năm 1943 được thả. Năm 1944, ông được điều lên Vĩnh Yên và được giao làm Bí thư Tỉnh ủy.

Con đường của ông sau đó ngày càng gắn với tổ chức vật chất của chiến tranh.

Ông giữ nhiều chức vụ trong lĩnh vực kinh tế, hậu cần và quân sự.

Đặc biệt, với tư cách Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần, ông được giao tổ chức và nâng cấp tuyến chi viện chiến lược Bắc – Nam, hệ thống đường ống xăng dầu và thông tin.

Đây là một loại năng lực rất khác.

Nếu Lê Đức Thọ nổi bật ở tổ chức con người và hệ thống chính trị, thì Đinh Đức Thiện nổi bật trong việc tổ chức nguồn lực, kỹ thuật, vận tải và hậu cần.

Một cuộc chiến không chỉ được quyết định bởi người ra lệnh.

Nó còn được quyết định bởi:

xăng dầu, đạn dược ở đâu, đường vận chuyển ra sao, thông tin được truyền như thế nào, và làm thế nào để một hệ thống vật chất khổng lồ hoạt động dưới điều kiện chiến tranh.

Đinh Đức Thiện đi sâu vào chính loại quyền lực ấy.

---

6. Phan Đình Đống: con đường của an ninh và quyền lực đô thị

Người em út trong ba anh em là Phan Đình Đống, tức Mai Chí Thọ, sinh năm 1922.

Ông tham gia hoạt động từ năm 1936; từ 1938 đến 1940 tham gia các tổ chức thanh niên ở Nam Định và được kết nạp vào Đảng năm 1939. Từ 1940 đến 1945, ông bị giam ở nhiều nhà tù, trong đó có Nam Định, Hỏa Lò, Sơn La, Khám Lớn Sài Gòn và Côn Đảo.

Sau năm 1945, con đường của Mai Chí Thọ gắn rất mạnh với Nam Bộ.

Ông trải qua các vị trí trong công tác Đảng, công an và chiến trường; sau đó trở thành Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh, rồi Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Ủy viên Bộ Chính trị.

Như vậy, nếu đặt cạnh hai người anh:

Lê Đức Thọ → tổ chức và nhân sự.

Đinh Đức Thiện → hậu cần, kỹ thuật và quân sự.

Mai Chí Thọ → Nam Bộ, đô thị và an ninh.

Đây không phải ba “tính cách” được suy đoán từ tiểu sử.

Đây là ba quỹ đạo công tác có thể quan sát được.

Và chính cách phân biệt này giúp chúng ta tránh một lỗi thường gặp:

đừng lấy chức vụ cuối cùng để mô tả toàn bộ con người.

Mai Chí Thọ không phải ngay từ đầu đã là “người của công an”.

Đinh Đức Thiện không phải ngay từ đầu đã là “vị tướng hậu cần”.

Lê Đức Thọ cũng không phải ngay từ đầu đã là “ông vua tổ chức”.

Các vai trò ấy được hình thành qua nhiều giai đoạn.

---

7. Cùng một nhà, nhưng không cùng một con đường

Đây là điểm quan trọng nhất của chương.

Nếu gia đình là nguyên nhân quyết định, ba anh em đáng lẽ phải đi theo những con đường gần nhau.

Nhưng thực tế không phải vậy.

Người anh đi vào công tác tổ chức.

Người em đi vào hậu cần – kỹ thuật – quân sự.

Người em út đi sâu vào Nam Bộ – công an – quản lý đô thị.

Điều này cho phép đặt ra một giả thuyết hợp lý hơn:

gia đình cung cấp một môi trường ban đầu; tổ chức cách mạng, thời đại, chiến tranh, năng lực cá nhân và những nhiệm vụ được giao mới góp phần phân hóa các con đường sau đó.

Đây là một diễn giải.

Không nên biến nó thành một quy luật tuyệt đối.

Nhưng ít nhất nó phù hợp hơn với những gì có thể quan sát từ ba tiểu sử.

---

8. Một điểm chung rất đáng chú ý: cả ba đều là người tổ chức

Tuy ba anh em đi vào ba lĩnh vực khác nhau, lại có một điểm chung.

Họ không chỉ là những người tuyên truyền hay hoạt động chính trị theo nghĩa rộng.

Cả ba đều được giao những nhiệm vụ có tính xây dựng và vận hành tổ chức.

Lê Đức Thọ: tổ chức cán bộ, tổ chức Đảng.

Đinh Đức Thiện: tổ chức hậu cần, kỹ thuật, vận tải.

Mai Chí Thọ: tổ chức công tác Đảng, an ninh và quản lý ở Nam Bộ.

Điều này khiến gia đình Phan Đình trở thành một trường hợp đáng nghiên cứu về vốn tổ chức.

Nhưng lại phải cẩn thận với một từ rất dễ gây hiểu nhầm:

“di truyền”.

Không có bằng chứng để nói năng lực tổ chức được truyền từ cha mẹ sang con theo nghĩa sinh học.

Có thể nói về:

• môi trường;
• giáo dục;
• quan hệ gia đình;
• mạng lưới xã hội;
• kinh nghiệm;
• cơ hội tiếp xúc;
• và sự lựa chọn của từng cá nhân.

Đó là những cơ chế có thể nghiên cứu.

---

9. Người anh và những người em: ảnh hưởng hay chỉ là quan hệ gia đình?

Phan Đình Khải lớn tuổi hơn Dinh và Đống.

Các nguồn địa phương ghi rằng sau khi tham gia phong trào, ông có tuyên truyền, vận động những người trẻ trong gia đình, trong đó có Phan Đình Dinh.

Nếu thông tin này được kiểm chứng bằng thêm các nguồn độc lập, nó có thể cho thấy ảnh hưởng chính trị trong gia đình.

Nhưng phải phân biệt ảnh hưởng với quyết định thay cho người khác.

Một người anh có thể giới thiệu sách vở  giải thích một tư tưởng, giới thiệu một tổ chức, cơ hội tiếp xúc.

Nhưng người em vẫn phải lựa chọn tham gia, chịu rủi ro và hành động.

Đối với Đinh Đức Thiện, các tư liệu cho thấy ông tham gia hoạt động từ năm 1930, sau đó trải qua bắt bớ, lao động và hoạt động bí mật riêng của mình.

Đối với Mai Chí Thọ, ông bắt đầu hoạt động từ năm 1936, khi Lê Đức Thọ đã trải qua nhiều năm tù.

Chính xác là:

Lê Đức Thọ là một thành viên lớn tuổi và đã hoạt động sớm trong một gia đình mà sau đó nhiều anh em cùng tham gia phong trào cách mạng; các nguồn địa phương ghi nhận ông từng tuyên truyền, vận động những người thân trẻ tuổi.

Mức độ ảnh hưởng thực tế đến đâu vẫn cần chứng cứ cụ thể hơn.

---

10. Ngôi nhà Địch Lễ: từ gia đình thành một mắt xích tổ chức

Một chi tiết đặc biệt đáng chú ý là vai trò của không gian gia đình.

Năm 1939, tờ báo bí mật Tiến lên của Nam Định được in tại nhiều địa điểm để tránh sự truy lùng của chính quyền thuộc địa. Theo lịch sử Đảng bộ Nam Định, cơ sở in sau đó được chuyển về nhà Phan Đình Dinh ở Địch Lễ.

Chi tiết này làm thay đổi cách nhìn về ngôi nhà. Nó không  đơn thuần là “quê hương của một gia đình có ba nhà lãnh đạo”. mà ừng là một địa điểm có chức năng trong mạng lưới hoạt động.

Đó là bằng chứng cụ thể hơn rất nhiều so với những câu mô tả chung chung về “truyền thống cách mạng”.

Ngôi nhà có thể trở thành:

• nơi trú ẩn;
• nơi liên lạc;
• nơi gặp gỡ;
• nơi cất giữ tài liệu;
• thậm chí là nơi in ấn.

Khi ấy, không gian gia đình trở thành một phần của không gian chính trị.

Nhưng  “nhà của gia đình” không đồng nghĩa với “mọi thành viên gia đình đều tham gia mọi hoạt động diễn ra ở đó”.

---

11. Ba con đường quyền lực

Đến đây có thể tạm dựng một bản đồ.

Không phải bản đồ chức vụ.

Mà là bản đồ loại quyền lực.

Phan Đình Khải – Lê Đức Thọ

Trọng tâm ngày càng rõ:

con người → tổ chức → cán bộ → nhân sự → quyết định chính trị → đàm phán.

Đây là quyền lực của tổ chức và con người.

Phan Đình Dinh – Đinh Đức Thiện

Trọng tâm:

vật tư → kỹ thuật → vận tải → hậu cần → chiến trường.

Đây là quyền lực của nguồn lực và năng lực thực thi.

Phan Đình Đống – Mai Chí Thọ

Trọng tâm:

Nam Bộ → tổ chức địa phương → an ninh → đô thị → quản lý nhà nước.

Đây là quyền lực của an ninh, địa bàn và quản trị.

Ba loại quyền lực này không tách biệt hoàn toàn.

Một cuộc chiến cần cả ba.

Một nhà nước cũng cần cả ba.

Nhưng chúng tạo ra những kiểu trách nhiệm rất khác nhau.

Người nắm nhân sự trách nhiệm về lựa chọn con người.

Người nắm hậu cần chịu trách nhiệm về năng lực đưa quyết định thành hiện thực.

Người nắm an ninh chịu trách nhiệm về cách nhà nước bảo vệ trật tự và xử lý những người bị coi là đe dọa.

Đây sẽ là một chìa khóa quan trọng khi nghiên cứu Lê Đức Thọ.

---

12. Đặt lại vấn đề: gia đình tạo ra quyền lực hay quyền lực lựa chọn con người?

Có một cách kể lịch sử rất thuận tiện:

Gia đình có truyền thống cách mạng nên ba anh em trở thành lãnh đạo.

Nhưng cách kể ấy đặt nguyên nhân ở phía gia đình và bỏ qua quá trình.

Cách nhìn khác đặt câu hỏi:

Điều gì xảy ra giữa lúc một đứa trẻ lớn lên trong gia đình và lúc người đó trở thành người có quyền lực?

Giữa hai thời điểm ấy , quan hệ chính trị, và những quyết định cá nhân.

Chính những thứ ấy tạo nên con đường.

Gia đình có thể là điểm xuất phát. Nhưng không phải toàn bộ hành trình.

---

13. Vấn nạn: khi “truyền thống gia đình” trở thành một lời giải thích quá dễ

Cần đặc biệt tránh một kiểu diễn giải có tính tôn vinh:

Gia đình yêu nước → các con yêu nước → tham gia cách mạng → trở thành lãnh đạo.

Câu chuyện ấy đẹp.

Nhưng lịch sử không chỉ cần một câu chuyện đẹp.

Lịch sử cần biết ai đã làm gì, khi nào, trong hoàn cảnh nào và bằng cơ chế nào.

Đối với Lê Đức Thọ, điều quan trọng hơn việc biết ông xuất thân từ một gia đình “có truyền thống” là biết:

ông đã tiếp xúc với tư tưởng cách mạng ra sao; tham gia tổ chức nào; chịu tù như thế nào; sau khi ra tù được giao nhiệm vụ gì; và bằng cách nào ông từ một người hoạt động trẻ trở thành người có quyền lực trong tổ chức.

Ba anh em vì thế không phải là một câu chuyện về “gen cách mạng”.

Họ là một trường hợp để nghiên cứu sự phân hóa của quyền lực từ một nền tảng gia đình chung.

---

QUY LUẬT VẬN HÀNH — BÀI HỌC HƯNG QUỐC

Một xã hội không thể đánh giá sức mạnh của mình chỉ bằng số người tài.

Điều quan trọng hơn là:

xã hội có biến năng lực cá nhân thành năng lực quốc gia hay không.

Ba anh em Phan Đình cho thấy ba dạng năng lực khác nhau:

tổ chức con người, tổ chức nguồn lực, tổ chức quyền lực trên địa bàn.

Nếu những năng lực ấy được đặt trong một thể chế có trách nhiệm giải trình, chúng có thể trở thành năng lực quốc gia.

Nhưng nếu quyền lực không có giới hạn, chính những năng lực ấy cũng có thể trở thành công cụ tập trung quyền lực.

Đây là ranh giới rất quan trọng.

Năng lực tổ chức không đồng nghĩa với chính danh.

Khả năng điều hành không đồng nghĩa với quyền được quyết định mọi thứ.

Hiệu quả thực thi không tự động chứng minh tính đúng đắn của mục tiêu.

Và một người có năng lực không vì thế mà được miễn trách nhiệm đối với hậu quả của quyền lực mình sử dụng.

Đó là lý do nghiên cứu Lê Đức Thọ không thể chỉ là nghiên cứu về một cá nhân.

Phải nghiên cứu cả hệ thống đã biến năng lực của một người thành quyền lực đối với nhiều người khác.

---

Kết luận chương

Ba anh em Phan Đình không phải ba bản sao của nhau.

Họ cùng bước ra từ một gia đình, nhưng đi vào ba quỹ đạo khác nhau.

Lê Đức Thọ đi sâu vào tổ chức và nhân sự.

Đinh Đức Thiện đi sâu vào hậu cần, kỹ thuật và quân sự.

Mai Chí Thọ đi sâu vào Nam Bộ, an ninh và quản trị đô thị.

Chính sự khác biệt ấy giúp chúng ta nhìn Lê Đức Thọ rõ hơn.

Ông không trở thành người có quyền lực chỉ vì ông là con của Phan Đình Quế và Đinh Thị Hoàng.

Ông cũng không trở thành người tổ chức chỉ vì được sinh ra trong một gia đình có nhiều người hoạt động cách mạng.

Ông phải đi qua một quá trình:

học sinh → người hoạt động → người cộng sản → tù nhân → người tổ chức → cán bộ → người phụ trách tổ chức → người có quyền lực.

Chúng ta tiếp theo  chuyển sang một bước ngoặt lớn hơn:

Cách mạng Tháng Tám.

Đó là thời điểm một người hoạt động cách mạng không còn chỉ tìm cách xây dựng tổ chức dưới sự kiểm soát của chính quyền thuộc địa.

Tổ chức ấy bắt đầu bước vào vị trí nắm quyền nhà nước.

Và từ đây, một câu hỏi mới xuất hiện:

Điều gì xảy ra với một người từng học cách tổ chức trong điều kiện không có quyền lực, khi tổ chức của ông bắt đầu có quyền lực nhà nước?

Hoàng Phong Nhã  

Tài liệu tham khảo chính của chương: hồ sơ tiểu sử chính thức về Mai Chí Thọ; tư liệu Hoàng thành Thăng Long về Đinh Đức Thiện; lịch sử Đảng bộ Nam Định về cơ sở in báo Tiến lên; các tài liệu địa phương về gia đình Phan Đình. 

Chương 6 sẽ chuyển sang Cách mạng Tháng Tám và bắt đầu một ranh giới rất quan trọng của toàn bộ cuốn sách: từ quyền lực cách mạng sang quyền lực nhà nước.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ