​CHƯƠNG 1 ​- ĐỐI THOẠI VỚI JIANG XUEQIN (GIANG HỌC CẦN )

ĐỐI THOẠI VỚI JIANG XUEQIN ( GIANG HỌC CẦN)

LỊCH SỬ, ĐỊA CHÍNH TRỊ, QUYỀN LỰC VÀ KHẢ NĂNG DỰ BÁO TƯƠNG LAI

Hoàng Phong Nhã 

PHẦN I — JIANG XUEQIN: CON NGƯỜI VÀ HÀNH TRÌNH TƯ TƯỞNG

PHẦN I — JIANG XUEQIN: CON NGƯỜI VÀ HÀNH TRÌNH TƯ TƯỞNG

CHƯƠNG 1

JIANG XUEQIN: CHÂN DUNG MỘT NHÀ GIÁO DỤC GÂY CHÚ Ý TOÀN CẦU

Từ lớp học đến những dự báo về vận mệnh thế giới

1. Một nhân vật xuất hiện từ bên ngoài giới quyền lực

Trong thế giới hiện đại, những người phân tích địa chính trị có ảnh hưởng thường xuất thân từ các viện nghiên cứu chiến lược, trường đại học danh tiếng, cơ quan ngoại giao, quân đội hoặc các tổ chức tư vấn chính sách.

Jiang Xueqin không đi theo con đường điển hình ấy.

Ông được biết đến trước hết với tư cách một nhà giáo dục, từng tham gia hoạt động cải cách giáo dục tại Trung Quốc, sau đó trở thành người xây dựng các bài giảng về lịch sử, triết học và địa chính trị trên nền tảng YouTube.

Sự chú ý quốc tế dành cho ông tăng mạnh sau khi những dự báo được đưa ra trong năm 2024 về Donald Trump và cuộc chiến liên quan đến Iran trở thành chủ đề tranh luận rộng rãi.

Điều đáng chú ý không chỉ là nội dung những dự báo ấy, mà còn là xuất phát điểm của người đưa ra chúng.

Jiang không xây dựng hình ảnh một nhà hoạch định chính sách đang nắm trong tay thông tin mật. Ông chủ yếu sử dụng những bài giảng công khai, các phân tích lịch sử, những giả thuyết về hành vi chính trị và các mô hình chiến lược để giải thích những biến động của thế giới.

Từ một lớp học, những bài giảng ấy vượt ra ngoài phạm vi giáo dục thông thường, tiếp cận một lượng khán giả quốc tế ngày càng lớn.

Đó là một hiện tượng đáng nghiên cứu: một người làm giáo dục có thể bước vào lĩnh vực phân tích địa chính trị bằng con đường nào, và điều gì khiến công chúng quan tâm đến cách nhìn của ông?

Muốn trả lời, trước hết phải tìm hiểu hành trình hình thành tư tưởng của Jiang Xueqin.

2. Từ trải nghiệm của một người nhập cư đến Yale

Theo cuộc phỏng vấn của nhà báo Ian Johnson đăng trên The New York Review of Books năm 2014, Jiang Xueqin là người Canada gốc Hoa, có cha mẹ di cư từ Trung Quốc. Ông lớn lên tại Toronto trong một gia đình có điều kiện kinh tế khiêm tốn.

Ông từng kể rằng cha làm đầu bếp trong một nhà hàng, còn mẹ làm nghề may. Việc tiếp cận một nền giáo dục tinh hoa như Yale không phải là điều đương nhiên trong môi trường sống ban đầu của ông.

Jiang theo học tại Yale và tốt nghiệp năm 1999, chuyên ngành tiếng Anh. Trong những cuộc phỏng vấn sau này, ông thường nhắc đến trải nghiệm của mình tại môi trường đại học này như một bước ngoặt quan trọng.

Yale không chỉ đem lại kiến thức mà còn giúp ông tiếp xúc với một thế giới xã hội khác: giới tinh hoa, mạng lưới quan hệ, văn hóa học thuật và những cách thức vận hành của các tầng lớp có ảnh hưởng trong xã hội phương Tây.

Tuy nhiên, trải nghiệm ấy không hoàn toàn thuận lợi.

Trong cuộc phỏng vấn năm 2014, Jiang kể rằng ông từng cảm thấy lạc lõng giữa những người bạn học có xuất thân và điều kiện xã hội khác mình. Ông nhận ra rằng thành tích học tập không phải yếu tố duy nhất quyết định khả năng thành công trong những môi trường tinh hoa.

Mạng lưới quan hệ, kỹ năng giao tiếp, sự tự tin và khả năng thích nghi cũng đóng vai trò quan trọng.

Đây là một trải nghiệm cá nhân, nhưng nó mở ra một vấn đề xã hội rộng hơn: giáo dục có thực sự tạo ra cơ hội bình đẳng cho mọi người, hay những thiết chế giáo dục tinh hoa đôi khi cũng tái tạo lợi thế của những nhóm đã có sẵn ưu thế xã hội?

Jiang sau này nhìn lại trải nghiệm Yale với thái độ vừa biết ơn vừa phê phán. Ông không phủ nhận giá trị của nền giáo dục mình được tiếp nhận, nhưng cũng đặt câu hỏi về những giới hạn trong cách giáo dục ấy nhìn nhận con người và thành công.

Điều này có ý nghĩa đối với việc tìm hiểu tư tưởng của ông: ông không chỉ quan tâm đến kiến thức, mà còn chú ý đến những cấu trúc xã hội và tâm lý đang chi phối hành vi con người.

3. Trở về Trung Quốc: Giáo dục như một con đường thay đổi xã hội

Sau khi tốt nghiệp, Jiang Xueqin trở lại Trung Quốc và tham gia vào lĩnh vực giáo dục.

Đây là một lựa chọn đáng chú ý.

Thay vì tiếp tục xây dựng sự nghiệp trong môi trường học thuật phương Tây, ông lựa chọn tham gia vào quá trình đổi mới giáo dục tại một xã hội đang trải qua những biến chuyển kinh tế và chính trị sâu sắc.

Theo cuộc phỏng vấn năm 2014 của Ian Johnson, Jiang từng tham gia giảng dạy tại Trường Trung học trực thuộc Đại học Bắc Kinh từ năm 1998. Sau đó, ông tham gia xây dựng chương trình giáo dục quốc tế tại Trường Trung học Thâm Quyến vào năm 2008 và làm việc tại Trường Trung học trực thuộc Đại học Thanh Hoa.

Ông quan tâm đến một vấn đề lớn của giáo dục Trung Quốc: hệ thống đào tạo quá chú trọng thi cử và thành tích có thể tạo ra những học sinh giỏi làm bài kiểm tra nhưng chưa chắc đã phát triển đầy đủ năng lực tư duy độc lập, sáng tạo và trách nhiệm xã hội.

Trong các hoạt động giáo dục, ông khuyến khích học sinh viết nhiều hơn, tham gia hoạt động xã hội, trải nghiệm thực tế và phát triển khả năng suy nghĩ độc lập.

Đặc biệt, ông đặt câu hỏi về mục tiêu của giáo dục.

Một học sinh học để vượt qua kỳ thi, vào một trường đại học danh tiếng và đạt được vị trí xã hội cao có thể được xem là thành công theo tiêu chuẩn thông thường. Nhưng liệu đó đã là một con người được giáo dục đầy đủ?

Một người có kiến thức nhưng thiếu khả năng hợp tác, thiếu trách nhiệm cộng đồng và không biết sử dụng tri thức để giải quyết những vấn đề thực tế thì nền giáo dục đã hoàn thành nhiệm vụ hay chưa?

Đây là những vấn đề mà Jiang từng quan tâm trong hoạt động giáo dục của mình.

Năm 2022, ông được giới thiệu trong hồ sơ của Global Teacher Prize với tư cách một nhà giáo dục hoạt động tại Trung Quốc, chuyên về việc giúp các trường học phát triển năng lực sáng tạo. Hồ sơ này cũng ghi nhận hai tác phẩm của ông là Creative China (2014) và Schools for the Soul (2021).

Những dữ kiện ấy cho thấy trước khi được công chúng quốc tế biết đến qua các dự báo địa chính trị, Jiang đã có một quá trình hoạt động đáng kể trong lĩnh vực giáo dục.

4. Những thất bại và sự thay đổi cách nhìn về thế giới

Một điểm đáng chú ý trong những cuộc phỏng vấn tự thuật của Jiang là cách ông kể về những thất bại trong quá trình xây dựng sự nghiệp.

Ông từng thử sức với báo chí, hoạt động giáo dục và những dự án khác nhau. Không phải con đường nào cũng đem lại kết quả như mong đợi.

Trong một cuộc phỏng vấn được công bố trên Jiang Lens, ông kể rằng trải nghiệm thực tế đã khiến mình phải xem xét lại những niềm tin từng hình thành trong môi trường học thuật.

Ông từng tin rằng những ý tưởng tốt, những cá nhân có tài năng và sự nỗ lực sẽ có khả năng chiến thắng trong cuộc cạnh tranh xã hội.

Nhưng khi tiếp xúc với thực tế, ông nhận thấy thành công không phải lúc nào cũng thuộc về người có năng lực chuyên môn cao nhất. Những quan hệ quyền lực, lợi ích, tâm lý đám đông, khả năng tổ chức và nhiều yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến kết quả.

Đây là một bước chuyển đáng quan tâm trong cách ông nhìn nhận xã hội.

Từ niềm tin rằng tri thức và tài năng có thể tự mình tạo ra thành công, ông chuyển sang quan tâm nhiều hơn đến cấu trúc quyền lực và những quy luật tương tác giữa các chủ thể.

Điều này không có nghĩa ông đã tìm ra một lời giải hoàn chỉnh cho mọi vấn đề xã hội. Nhưng nó giúp giải thích vì sao ông ngày càng quan tâm đến tâm lý học, lịch sử, lý thuyết trò chơi và chiến lược.

Một câu hỏi bắt đầu xuất hiện trong tư duy của ông:

Nếu con người không phải lúc nào cũng hành động theo những nguyên tắc mà họ công khai tuyên bố, thì điều gì thực sự chi phối hành vi của họ?

Câu hỏi ấy có thể được mở rộng từ một cá nhân đến một tổ chức, từ một tổ chức đến một quốc gia, và từ một quốc gia đến toàn bộ hệ thống quốc tế.

5. Từ lớp học lịch sử đến Predictive History

Sự chuyển hướng đáng chú ý nhất của Jiang Xueqin diễn ra khi ông bắt đầu phát triển các bài giảng về lịch sử dự báo.

Theo những cuộc phỏng vấn công khai, ông từng giảng dạy lịch sử, triết học và địa chính trị tại Moonshot Academy ở Bắc Kinh. Những bài giảng được ghi hình và đưa lên YouTube dần hình thành một hệ thống nội dung mang tên Predictive History.

Điểm xuất phát của ông tương đối đơn giản:

Nếu nghiên cứu đủ sâu những sự kiện trong quá khứ, nhận diện được những mô hình hành vi lặp lại và hiểu được động cơ của các chủ thể, con người có thể đưa ra những dự báo có cơ sở về những sự kiện sắp xảy ra.

Trong cách tiếp cận này, lịch sử không chỉ là câu chuyện về những gì đã qua. Nó còn là một kho dữ liệu về hành vi con người, sự hình thành quyền lực, cạnh tranh giữa các nhóm lợi ích và những biến động của các nền văn minh.

Jiang thường nhắc đến ảnh hưởng của tiểu thuyết Foundation của Isaac Asimov, đặc biệt là ý tưởng Psychohistory – một ngành khoa học giả tưởng có khả năng sử dụng toán học để dự báo những chuyển động lớn của xã hội.

Tất nhiên, Psychohistory trong tác phẩm của Asimov là một sáng tạo văn học, không phải một ngành khoa học đã tồn tại và được kiểm chứng trong thực tế.

Nhưng ý tưởng ấy đặt ra một câu hỏi có giá trị:

Nếu hành vi của một cá nhân rất khó dự đoán, liệu những xu hướng lớn của hàng triệu hoặc hàng tỷ người có thể được nghiên cứu bằng các mô hình thống kê, lịch sử và toán học hay không?

Jiang tìm cách tiếp cận câu hỏi này thông qua việc kết hợp những kiến thức từ lịch sử, tâm lý học, chiến lược và lý thuyết trò chơi.

Từ đây, lớp học lịch sử dần trở thành nơi nghiên cứu những khả năng của tương lai.

6. Năm 2024: Những dự báo đưa Jiang ra trước công chúng quốc tế

Năm 2024 đánh dấu bước ngoặt lớn trong sự chú ý dành cho Jiang Xueqin.

Trong một bài giảng công khai vào tháng 5 năm 2024, ông đưa ra ba nhận định đáng chú ý liên quan đến Hoa Kỳ và Iran:

Thứ nhất, Donald Trump sẽ giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ năm 2024.

Thứ hai, sau khi trở lại Nhà Trắng, chính quyền Trump sẽ phát động một cuộc chiến với Iran.

Thứ ba, Hoa Kỳ sẽ không đạt được kết quả chiến lược như mong muốn trong cuộc chiến đó và điều này có thể tạo ra những thay đổi lớn trong trật tự thế giới.

Ba nhận định này cần được phân tích riêng biệt, bởi chúng có mức độ cụ thể và điều kiện kiểm chứng khác nhau.

Dự báo thứ nhất có kết quả rõ ràng: Donald Trump chiến thắng cuộc bầu cử tổng thống năm 2024.

Dự báo thứ hai cần xác định chính xác thế nào là phát động chiến tranh, phạm vi hành động quân sự và thời điểm xảy ra.

Dự báo thứ ba phức tạp hơn nhiều. Khái niệm thất bại chiến lược phải được xác định bằng những tiêu chí cụ thể, chẳng hạn mục tiêu quân sự, chi phí kinh tế, vị thế ngoại giao và những hệ quả lâu dài đối với trật tự quốc tế.

Không thể chỉ dựa vào một sự kiện quân sự riêng lẻ để kết luận toàn bộ dự báo đã được chứng minh.

Điều quan trọng là phải lưu giữ nguyên văn bài giảng ban đầu và đối chiếu với diễn biến thực tế, thay vì chỉ sử dụng những đoạn trích được phổ biến sau khi sự kiện xảy ra.

Dù đánh giá kết quả cuối cùng như thế nào, sự chú ý dành cho những dự báo này đã đưa Jiang từ một nhà giáo dục có phạm vi ảnh hưởng tương đối hẹp trở thành một nhân vật được thảo luận rộng rãi trong cộng đồng quan tâm đến địa chính trị.

7. Jiang Xueqin là ai trong thế giới tư tưởng đương đại?

Có thể nhìn nhận Jiang Xueqin từ ba vai trò khác nhau.

Thứ nhất, ông là một nhà giáo dục. Đây là nền tảng nghề nghiệp quan trọng, giúp giải thích cách ông tổ chức kiến thức thành các bài giảng và truyền đạt những vấn đề phức tạp cho công chúng.

Thứ hai, ông là một người nghiên cứu và bình luận lịch sử, địa chính trị. Ông tìm cách giải thích những biến động của các quốc gia thông qua lịch sử, quyền lực, tâm lý và chiến lược.

Thứ ba, ông là người phổ biến phương pháp Predictive History, đưa vấn đề dự báo lịch sử đến với một lượng khán giả quốc tế lớn.

Tuy nhiên, cần có sự phân biệt về vị trí học thuật.

Jiang tốt nghiệp Yale, có kinh nghiệm nghiên cứu và hoạt động trong giáo dục, nhưng không nên tự động đồng nhất danh xưng Professor được sử dụng rộng rãi trên các nền tảng truyền thông với chức danh giáo sư chính thức tại một trường đại học.

Cũng không nên xem ông là một nhà sử học chuyên nghiệp, nhà toán học hay chuyên gia dự báo đã được giới học thuật thống nhất công nhận chỉ dựa trên sự nổi tiếng của các bài giảng.

Những vấn đề đó cần được đánh giá bằng công trình, phương pháp, hồ sơ nghiên cứu và kết quả kiểm chứng cụ thể.

Đây không phải sự phủ nhận giá trị của Jiang. Ngược lại, việc xác định đúng vị trí giúp chúng ta hiểu rõ hơn đối tượng đang nghiên cứu.

Một người không nhất thiết phải có chức danh học thuật cao mới có thể đưa ra những câu hỏi đáng giá. Nhưng những câu hỏi đáng giá cũng không tự động trở thành những kết luận khoa học đã được chứng minh.

8. Đối thoại Hưng Quốc: Một nhà giáo dục có thể nhìn thấy điều gì trong lịch sử?

Học giả Hưng Quốc:

Tôi muốn bắt đầu bằng một câu hỏi không liên quan trực tiếp đến những dự báo nổi tiếng của ông.

Vì sao ông, một người xuất phát từ giáo dục, lại quan tâm sâu sắc đến địa chính trị và tương lai của các cường quốc?

Jiang Xueqin – tái dựng lập luận từ các bài giảng và phỏng vấn công khai:

Giáo dục không thể tách rời khỏi xã hội. Một học sinh không sống trong một thế giới chỉ có trường học và sách giáo khoa. Em ấy sẽ bước vào một xã hội có cạnh tranh, quyền lực, lợi ích, xung đột và những thay đổi không ngừng.

Nếu giáo dục chỉ dạy con người ghi nhớ kiến thức mà không giúp họ hiểu thế giới đang vận hành như thế nào, thì nền giáo dục ấy chưa hoàn thành nhiệm vụ.

Học giả Hưng Quốc:

Nhưng hiểu thế giới vận hành như thế nào chưa chắc đã giúp con người thay đổi thế giới.

Một người có thể phân tích rất chính xác sự suy yếu của một quốc gia nhưng không biết làm thế nào để xây dựng một quốc gia mạnh hơn.

Một người có thể dự báo khủng hoảng nhưng không có năng lực ngăn chặn khủng hoảng.

Vậy phải chăng dự báo chỉ là một phần của tri thức, chứ không phải đích đến của tri thức?

Jiang Xueqin – tái dựng lập luận:

Dự báo có thể giúp chúng ta chuẩn bị. Nếu nhận diện được những nguy cơ trước khi chúng xảy ra, chúng ta có thêm thời gian để lựa chọn và hành động.

Học giả Hưng Quốc:

Tôi đồng ý về giá trị của việc chuẩn bị. Nhưng tôi muốn đi xa hơn.

Một quốc gia không thể chỉ trông chờ vào việc dự báo đúng những gì cường quốc sẽ làm. Quốc gia ấy phải xây dựng năng lực để có thể ứng phó với nhiều khả năng khác nhau.

Đó là năng lực của con người, chất lượng thể chế, sức mạnh kinh tế, trình độ khoa học, khả năng tự vệ và sự đồng thuận xã hội.

Một quốc gia có năng lực nội tại vững chắc sẽ có nhiều lựa chọn hơn khi thế giới biến động.

Vì vậy, câu hỏi của Hưng Quốc Học không chỉ là: Chúng ta có thể dự báo điều gì sẽ xảy ra?

Mà còn là: Chúng ta phải trở thành một quốc gia như thế nào để không bị động trước những điều chưa thể dự báo?

9. Đánh giá bước đầu: Giá trị của một hành trình tư tưởng

Qua hành trình từ giáo dục đến lịch sử dự báo, có thể nhận diện một số vấn đề đáng nghiên cứu trong tư duy của Jiang Xueqin.

Trước hết, ông đặt lại câu hỏi về mục tiêu của việc học lịch sử. Lịch sử không nên chỉ là việc ghi nhớ sự kiện, nhân vật và niên đại. Nó cần giúp con người hiểu nguyên nhân, động lực và hệ quả của các quyết định trong quá khứ.

Thứ hai, ông tìm cách kết nối những lĩnh vực vốn thường được nghiên cứu riêng biệt: lịch sử, tâm lý học, chiến lược và lý thuyết trò chơi. Cách tiếp cận liên ngành này mở ra khả năng nhìn nhận các sự kiện từ nhiều góc độ.

Thứ ba, ông đưa vấn đề dự báo đến gần công chúng hơn. Thay vì chỉ thảo luận những biến cố đã xảy ra, ông khuyến khích người học suy nghĩ về những gì có thể xảy ra tiếp theo và lý do tại sao.

Tuy nhiên, cũng cần nhận diện những vấn đề chưa được giải quyết.

Việc tìm thấy sự tương đồng giữa hai sự kiện lịch sử không đủ chứng minh chúng có cùng nguyên nhân hoặc sẽ dẫn đến cùng kết quả.

Việc sử dụng lý thuyết trò chơi không đồng nghĩa với việc đã xây dựng được một mô hình toán học có thể kiểm nghiệm.

Việc một số dự báo trùng khớp với diễn biến thực tế cũng không chứng minh rằng toàn bộ phương pháp có độ chính xác cao.

Đặc biệt, cần thận trọng trước xu hướng giải thích thế giới bằng một số ít biến số như quyền lực, lợi ích và chiến lược. Những yếu tố như văn hóa, đạo đức, thể chế, cá nhân, công nghệ và những biến cố ngẫu nhiên có thể làm thay đổi đáng kể kết quả.

Do đó, đánh giá Jiang phải là một quá trình nghiên cứu mở, không phải một phán quyết được đưa ra ngay từ đầu.

10. Những câu hỏi mở cho toàn bộ công trình

Chân dung Jiang Xueqin chỉ là điểm khởi đầu. Điều quan trọng hơn là những câu hỏi mà hành trình của ông đặt ra.

Một người nghiên cứu lịch sử có thể phát hiện những quy luật vận động của xã hội đến mức nào?

Một mô hình dự báo có thể giải thích được hành vi của các quốc gia trong điều kiện thiếu thông tin hay không?

Tại sao những nhà lãnh đạo có đầy đủ bộ máy tham mưu, tình báo và chuyên gia vẫn có thể đưa ra những quyết định chiến lược sai lầm?

Lịch sử có thể giúp chúng ta nhận diện nguy cơ chiến tranh, hay chính những mô hình dự báo đôi khi lại khiến con người đánh giá sai đối thủ?

Và nếu một quốc gia biết trước những nguy cơ nhưng không có năng lực cải cách, liệu tri thức ấy có thể tạo ra thay đổi hay không?

Đây là những vấn đề sẽ được triển khai trong các chương tiếp theo.

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Jiang Xueqin là một trường hợp đáng chú ý của thời đại truyền thông toàn cầu: một nhà giáo dục bước vào cuộc thảo luận về địa chính trị bằng cách sử dụng lịch sử và các mô hình chiến lược để đặt câu hỏi về tương lai.

Hành trình của ông cho thấy tri thức có thể vượt qua ranh giới nghề nghiệp và chuyên ngành. Nhưng nó cũng nhắc nhở chúng ta rằng sự nổi tiếng, khả năng diễn đạt và một số dự báo đáng chú ý không thể thay thế quá trình kiểm chứng khoa học.

Điều cần thiết không phải là tìm một người có thể nói cho chúng ta biết tương lai chắc chắn sẽ ra sao.

Điều cần thiết là tìm hiểu những phương pháp giúp con người nhận diện các khả năng, đánh giá rủi ro, hiểu được giới hạn của nhận thức và chuẩn bị năng lực ứng phó.

Đối với Hưng Quốc Học, bài học đầu tiên từ cuộc đối thoại này là:

Một dân tộc muốn làm chủ tương lai phải bắt đầu bằng việc học cách hiểu thế giới, hiểu chính mình và không ngừng kiểm tra những điều mà mình tưởng rằng đã biết.

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 1

1. Ian Johnson, “Solving China's Schools: An Interview with Jiang Xueqin”, The New York Review of Books, ngày 8/4/2014.
2. Global Teacher Prize, “Jiang Xueqin”, hồ sơ Judging Academy, ngày 23/11/2022.
3. Jiang Xueqin, các bài phỏng vấn và tự thuật công khai về quá trình học tập, giáo dục và sự hình thành Predictive History.
4. South China Morning Post, “Jiang Xueqin, the viral ‘prophet’ predicting the world’s fate from a Beijing classroom”, ngày 29/3/2026.
5. Predictive History, kho lưu trữ bài giảng và giới thiệu chương trình nghiên cứu của Jiang Xueqin.

Nguyên tắc sử dụng tư liệu: Những thông tin tiểu sử cần được đối chiếu với nguồn báo chí và hồ sơ công khai. Các nhận định về động cơ, trải nghiệm cá nhân và quá trình hình thành tư tưởng phải được phân biệt rõ giữa lời tự thuật của Jiang và phân tích của người viết.

Read more »

LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI VỚI JIANG XUEQIN (GIANG HỌC CẦN )

ĐỐI THOẠI VỚI JIANG XUEQIN ( GIANG HỌC CẦN)

LỊCH SỬ, ĐỊA CHÍNH TRỊ, QUYỀN LỰC VÀ KHẢ NĂNG DỰ BÁO TƯƠNG LAI

Hoàng Phong Nhã 

LỜI MỞ ĐẦU

LỊCH SỬ CÓ THỂ CHO CHÚNG TA BIẾT TRƯỚC TƯƠNG LAI?

Con người luôn muốn biết tương lai. Một cá nhân muốn biết vận mệnh của mình, một nhà lãnh đạo muốn biết quốc gia sẽ đi về đâu, một dân tộc muốn hiểu thế giới đang chuyển động theo hướng nào để không bị cuốn vào những biến cố nằm ngoài khả năng kiểm soát.

Nhưng tương lai có thể được dự báo hay không? Lịch sử có những quy luật vận động đủ ổn định để con người nhận diện, phân tích và dự đoán những sự kiện chưa xảy ra? Hay mọi nỗ lực dự báo lịch sử cuối cùng cũng chỉ là sự phỏng đoán dựa trên những kinh nghiệm đã qua?

Đây không phải câu hỏi mới. Từ thời cổ đại, các nhà tư tưởng đã tìm cách giải thích sự hưng thịnh và suy vong của các quốc gia, sự hình thành và tan rã của đế chế, nguyên nhân của chiến tranh và những biến động trong đời sống chính trị. Thucydides nghiên cứu chiến tranh và quan hệ quyền lực; Machiavelli phân tích bản chất của quyền lực và nghệ thuật cai trị; Montesquieu tìm kiếm những nguyên tắc chi phối sự hình thành của các thể chế. Đến thời hiện đại, kinh tế học, khoa học chính trị, xã hội học, toán học và lý thuyết trò chơi tiếp tục mở rộng khả năng nghiên cứu những chuyển động phức tạp của xã hội.

Tuy nhiên, hiểu được quá khứ không đồng nghĩa với biết chắc tương lai. Những quy luật từng đúng trong một thời đại có thể thay đổi khi công nghệ, văn hóa, thể chế và tương quan quyền lực biến chuyển. Một cuộc chiến có thể bắt đầu từ những tính toán chiến lược, nhưng cũng có thể bị đẩy đến bờ vực bởi một sai lầm, một quyết định bất ngờ hoặc một sự kiện mà không mô hình nào dự liệu đầy đủ.

Chính trong bối cảnh đó, Jiang Xueqin trở thành một nhân vật đáng chú ý trong những cuộc thảo luận đương đại về lịch sử và địa chính trị.

Thông qua các bài giảng và phân tích công khai, Jiang Xueqin đặt ra một cách tiếp cận liên ngành: sử dụng lịch sử, lý thuyết trò chơi, phân tích quyền lực và những giả định về hành vi con người để nghiên cứu các khả năng của tương lai. Ông không chỉ quan tâm đến việc một quốc gia đang làm gì, mà còn muốn tìm hiểu vì sao quốc gia ấy lựa chọn hành động như vậy, những lợi ích nào đang chi phối quyết định và những hệ quả nào có thể xuất hiện từ các lựa chọn đó.

Điều đáng chú ý trong cách tiếp cận này là nỗ lực chuyển việc nghiên cứu lịch sử từ sự mô tả những gì đã xảy ra sang việc phân tích những gì có thể xảy ra tiếp theo.

Đó cũng là lý do phương pháp mà ông gọi là Predictive History thu hút sự quan tâm của nhiều người.

Nhưng một phương pháp được nhiều người chú ý không đương nhiên là một phương pháp đã được chứng minh. Một dự báo gây ấn tượng không nhất thiết là một dự báo có nền tảng khoa học vững chắc. Một sự kiện xảy ra đúng như lời dự đoán cũng chưa đủ để chứng minh toàn bộ mô hình tư duy đứng phía sau dự báo ấy.

Muốn đánh giá công bằng, chúng ta phải đặt Jiang Xueqin trước những câu hỏi khó hơn.

Ông đã sử dụng những dữ kiện lịch sử nào? Các giả định về động cơ của những chủ thể chính trị có đáng tin cậy không? Những mô hình lý thuyết trò chơi được vận dụng đến đâu? Các dự báo có được công bố trước khi sự kiện xảy ra hay không? Những dự báo sai có được ghi nhận đầy đủ như những dự báo đúng? Và quan trọng hơn, phương pháp ấy có thể được người khác kiểm tra, lặp lại và phản biện hay không?

Cuốn sách này được hình thành từ những câu hỏi như vậy.

1. Không tìm kiếm một nhà tiên tri, mà tìm kiếm một phương pháp tư duy

Trong lịch sử, con người thường có khuynh hướng tìm kiếm những cá nhân có khả năng nhìn thấy tương lai. Khi một người đưa ra dự báo đúng, công chúng dễ dàng gán cho họ khả năng đặc biệt. Khi một dự báo sai, người ta có thể quên đi, giải thích lại hoặc tìm cách điều chỉnh ý nghĩa ban đầu của lời dự báo.

Đó là một cách tiếp nhận thiếu khoa học.

Cuốn sách này không tiếp cận Jiang Xueqin như một nhà tiên tri. Chúng ta cũng không xem những dự báo của ông là chân lý chỉ vì chúng được trình bày bằng ngôn ngữ học thuật hoặc được gắn với các lý thuyết nổi tiếng.

Điều cần nghiên cứu là phương pháp.

Một phương pháp dự báo có giá trị phải cho phép người khác hiểu được cách nó đi đến kết luận. Nó phải công khai những giả định, xác định các biến số, chỉ rõ điều kiện xảy ra và chấp nhận khả năng bị bác bỏ bởi thực tế.

Nếu chỉ lựa chọn những sự kiện phù hợp với nhận định ban đầu, bỏ qua những trường hợp trái ngược và diễn giải lại dự báo sau khi sự kiện đã xảy ra, thì đó không còn là kiểm chứng khoa học.

Bởi vậy, trong công trình này, mỗi dự báo quan trọng của Jiang Xueqin cần được đặt trong một hồ sơ riêng: thời điểm phát biểu, nội dung nguyên văn, điều kiện dự báo, thời hạn, kết quả thực tế và những bằng chứng độc lập có liên quan.

Chúng ta phải chấp nhận cả những điều có lợi lẫn bất lợi cho nhân vật được nghiên cứu.

Một dự báo đúng cần được ghi nhận. Một dự báo sai cần được phân tích. Một dự báo chưa đến hạn phải được để ngỏ. Một nhận định quá rộng, không xác định được điều kiện kiểm chứng, cần được chỉ rõ giới hạn.

Đó là cách duy nhất để phân biệt năng lực phân tích với sự trùng hợp, và tri thức với sức hấp dẫn của một câu chuyện.

2. Lịch sử, quyền lực và những lựa chọn của các quốc gia

Một trong những vấn đề lớn của thế giới hiện đại là sự thay đổi tương quan quyền lực giữa các quốc gia.

Hoa Kỳ vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ thống quốc tế, nhưng đang đối diện với những thách thức về chính trị nội bộ, kinh tế, tài chính và vị thế toàn cầu. Trung Quốc đã trở thành một cường quốc có ảnh hưởng sâu rộng, làm thay đổi nhiều tính toán chiến lược ở châu Á và trên thế giới. Nga, châu Âu, Ấn Độ, Trung Đông và các quốc gia khác cũng đang tham gia vào một trật tự quốc tế nhiều biến động.

Trong hoàn cảnh đó, chiến tranh không chỉ là vấn đề quân sự. Nó còn liên quan đến kinh tế, công nghệ, tài nguyên, tâm lý xã hội, ý thức hệ và khả năng tổ chức của nhà nước.

Một quyết định về thương mại có thể làm thay đổi cán cân quyền lực. Một cuộc khủng hoảng tài chính có thể tạo ra bất ổn chính trị. Một sai lầm trong đánh giá đối thủ có thể dẫn đến chiến tranh. Một chiến thắng quân sự trước mắt cũng có thể tạo ra những tổn thất chiến lược lâu dài.

Muốn hiểu những biến động này, không thể chỉ nhìn vào tuyên bố của các nhà lãnh đạo hoặc những sự kiện đang diễn ra trên truyền thông. Cần đi sâu vào cấu trúc lợi ích, năng lực quốc gia, giới hạn thể chế và những tính toán chiến lược nằm phía sau.

Đây là một trong những lĩnh vực mà tư duy của Jiang Xueqin đáng được khảo sát.

Tuy nhiên, chúng ta cũng phải đặt câu hỏi: liệu có thể giải thích mọi hành động của quốc gia bằng lợi ích và quyền lực hay không? Vai trò của văn hóa, niềm tin, danh dự, ký ức lịch sử và những giá trị đạo đức nằm ở đâu? Một quốc gia có luôn hành động theo cách tối đa hóa lợi ích vật chất không? Và liệu những người lãnh đạo có thực sự kiểm soát được tất cả những hệ quả do chính họ tạo ra?

Những câu hỏi này sẽ giúp cuộc đối thoại không bị giới hạn trong một cách nhìn duy nhất.

3. Lý thuyết trò chơi và giới hạn của việc dự báo

Lý thuyết trò chơi là một công cụ quan trọng để nghiên cứu những tình huống trong đó kết quả của một chủ thể phụ thuộc vào lựa chọn của các chủ thể khác.

Trong quan hệ quốc tế, một quốc gia không thể quyết định hoàn toàn độc lập với những phản ứng có thể xuất hiện từ đối thủ, đồng minh và các bên liên quan. Một hành động nhằm tăng cường an ninh có thể khiến quốc gia khác cảm thấy bị đe dọa. Một biện pháp răn đe có thể ngăn chiến tranh, nhưng cũng có thể làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm.

Đó là những tình huống mà lý thuyết trò chơi có thể giúp chúng ta phân tích.

Nhưng công cụ này cũng có giới hạn.

Các mô hình thường cần những giả định nhất định về người chơi, mục tiêu, thông tin và khả năng lựa chọn. Trong thực tế, con người không phải lúc nào cũng hành động hợp lý theo nghĩa toán học. Nhà lãnh đạo có thể thiếu thông tin, đánh giá sai đối thủ, bị chi phối bởi thành kiến hoặc chịu áp lực từ những lực lượng trong nước.

Hơn nữa, chính các chủ thể có thể thay đổi chiến lược khi biết rằng mình đang bị phân tích và dự báo.

Vì vậy, một mô hình có thể giúp nhận diện những khả năng, nhưng không thể tự động biến khả năng thành kết quả tất yếu.

Cuốn sách sẽ không chỉ tìm hiểu cách Jiang Xueqin sử dụng lý thuyết trò chơi, mà còn đặt cách sử dụng ấy bên cạnh những nghiên cứu kinh điển về chiến lược, chiến tranh, răn đe và quan hệ quốc tế.

Mục tiêu không phải chứng minh rằng một lý thuyết có thể giải thích mọi thứ, mà là xác định nó giải thích được điều gì, trong điều kiện nào và ở giới hạn nào.

4. Đối thoại phải có phản biện

Đối thoại trong công trình này không có nghĩa là tái hiện một cuộc trò chuyện có thật giữa tác giả và Jiang Xueqin. Đây là hình thức đối thoại học thuật: đặt những luận điểm của ông trước các câu hỏi, phản biện và cách tiếp cận của những trường phái tư tưởng khác nhau.

Jiang Xueqin là nhân vật trung tâm, nhưng không phải người có quyền quyết định kết luận của cuốn sách.

Những tư tưởng của Thucydides, Machiavelli, Raymond Aron, Thomas Schelling, Peter Turchin và nhiều học giả khác sẽ được đưa vào để mở rộng phạm vi đối chiếu. Những nghiên cứu về lịch sử đế chế, chu kỳ xã hội, kinh tế chính trị, địa chính trị và khoa học dự báo sẽ giúp chúng ta đánh giá các luận điểm từ nhiều góc độ.

Đặc biệt, cuốn sách phải dành vị trí thích đáng cho phản chứng.

Nếu một mô hình giải thích được sự trỗi dậy của một cường quốc, nó cũng phải đối diện với câu hỏi vì sao những quốc gia có điều kiện tương tự lại không đạt được kết quả tương tự.

Nếu một giả thuyết cho rằng cạnh tranh giữa hai cường quốc có thể dẫn đến chiến tranh, chúng ta cũng phải tìm hiểu những điều kiện có thể khiến chiến tranh không xảy ra.

Nếu một dự báo được xem là đúng, phải xác định nó đúng theo nội dung ban đầu hay chỉ đúng sau khi được diễn giải lại.

Một cuộc đối thoại chỉ có giá trị khi người tham gia có thể chất vấn lẫn nhau. Nếu chỉ tìm kiếm những luận điểm đồng thuận, chúng ta sẽ không tạo ra tri thức mới.

5. Từ Predictive History đến Hưng Quốc Học

Đây là phần có ý nghĩa đặc biệt đối với công trình.

Hưng Quốc Học không chỉ quan tâm đến việc giải thích quá khứ hoặc dự báo tương lai. Trọng tâm của nó là tìm hiểu bằng cách nào một dân tộc có thể xây dựng năng lực để chủ động định hình tương lai của chính mình.

Hai câu hỏi tưởng như gần nhau nhưng thực chất khác biệt.

Một bên hỏi: Điều gì có thể xảy ra?

Bên kia hỏi: Chúng ta phải chuẩn bị và hành động như thế nào để tạo ra một tương lai tốt đẹp hơn?

Dự báo có thể giúp một quốc gia nhận diện nguy cơ, đánh giá cơ hội và chuẩn bị phương án. Nhưng dự báo không thay thế được năng lực quốc gia. Một dân tộc có thể hiểu rất rõ những biến động bên ngoài nhưng vẫn không đủ sức ứng phó nếu giáo dục yếu, thể chế thiếu hiệu quả, kinh tế phụ thuộc và người dân không có điều kiện phát huy năng lực.

Ngược lại, một quốc gia có thể không dự báo chính xác mọi biến cố nhưng vẫn đứng vững nếu có con người đủ tri thức, thể chế đủ linh hoạt, nền kinh tế đủ sức chống chịu và khả năng điều chỉnh chính sách trước những thay đổi bất ngờ.

Đó là sự khác biệt giữa việc quan sát lịch sử và năng lực tham gia kiến tạo lịch sử.

Từ góc nhìn Hưng Quốc, chúng ta cần đặt ra những vấn đề rộng hơn:

Một quốc gia nhỏ có thể tồn tại và phát triển như thế nào trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc?

Làm thế nào để không trở thành quân cờ trong chiến lược của những nước lớn?

Quốc gia cần xây dựng những năng lực gì để có thể tự bảo vệ lợi ích của mình?

Dân trí, Quốc trí, thể chế, kinh tế, khoa học và sức mạnh xã hội có quan hệ với nhau như thế nào trong việc quyết định vị thế quốc gia?

Và cuối cùng, một dân tộc có thể chuyển từ tư thế phản ứng trước những biến động bên ngoài sang tư thế chủ động kiến tạo tương lai hay không?

Những câu hỏi này sẽ đưa cuộc đối thoại vượt ra ngoài phạm vi một nhân vật và một phương pháp dự báo.

6. Mục đích của cuốn sách

Cuốn sách gồm mười phần, năm mươi chương, đi từ chân dung và phương pháp tư duy của Jiang Xueqin đến lịch sử, lý thuyết trò chơi, địa chính trị, chiến tranh, những dự báo cụ thể, các phản biện và cuối cùng là cuộc đối thoại với Hưng Quốc Học.

Công trình hướng đến giới nghiên cứu, trí thức và những độc giả nghiêm túc muốn hiểu sâu hơn về lịch sử, chính trị và vận mệnh các quốc gia.

Tuy nhiên, tính học thuật không đồng nghĩa với cách viết khó hiểu. Những khái niệm phức tạp cần được giải thích bằng ngôn ngữ rõ ràng; những luận điểm lớn phải đi kèm bằng chứng; những nhận định gây tranh luận phải được đặt trong bối cảnh và đối chiếu với các quan điểm khác.

Mỗi chương sẽ cố gắng phân biệt ba tầng: sự kiện có thể kiểm chứng, cách diễn giải của nhân vật và nhận định phản biện từ Hưng Quốc Học.

Chúng ta không tìm cách chứng minh Jiang Xueqin luôn đúng. Cũng không tìm cách chứng minh ông sai. Điều cần thiết là hiểu ông đã suy nghĩ như thế nào, phương pháp của ông có giá trị đến đâu và những giới hạn nào cần được nhận diện.

Nếu có những luận điểm đáng tiếp thu, chúng ta sẽ tiếp thu. Nếu có những nhận định chưa đủ bằng chứng, chúng ta sẽ để ngỏ. Nếu có những dự báo không phù hợp với thực tế, chúng ta phải thẳng thắn chỉ ra.

Đó là thái độ cần có đối với mọi công trình nghiên cứu nghiêm túc.

LỜI KẾT: DÂN TỘC KHÔNG CHỈ CẦN BIẾT TƯƠNG LAI, MÀ PHẢI CÓ NĂNG LỰC TẠO RA TƯƠNG LAI

Lịch sử để lại cho con người những bài học, nhưng không trao cho bất kỳ ai quyền biết trước tất cả những gì sẽ xảy ra.

Tương lai luôn chứa đựng những yếu tố bất định. Những mô hình tốt nhất cũng có thể sai. Những cường quốc mạnh nhất cũng có thể gặp khủng hoảng. Những quốc gia từng bị xem là yếu thế vẫn có thể vươn lên khi biết thay đổi cách tổ chức xã hội, phát triển con người và lựa chọn chiến lược phù hợp.

Vì thế, giá trị lớn nhất của việc nghiên cứu lịch sử và dự báo không nằm ở khả năng tuyên bố trước một sự kiện cụ thể. Giá trị ấy nằm ở việc giúp con người nhận thức rõ hơn những điều kiện tạo nên thành công và thất bại, hiểu được những nguy cơ đang hình thành và chuẩn bị năng lực ứng phó trước những tình huống chưa từng xảy ra.

Đối với một dân tộc, đó là vấn đề sinh tồn và phát triển.

Chúng ta cần học cách đọc lịch sử, hiểu quyền lực, phân tích lợi ích và nhận diện những chuyển động của thế giới. Nhưng chúng ta cũng phải vượt qua tư duy chỉ biết quan sát và chờ đợi. Một dân tộc có khát vọng hưng thịnh không thể phó mặc vận mệnh của mình cho những dự báo của người khác.

Dự báo giúp chúng ta nhìn thấy những con đường có thể xuất hiện. Tri thức giúp chúng ta lựa chọn. Thể chế tạo ra khả năng hành động. Và sức mạnh của nhân dân quyết định một quốc gia có thể đi được bao xa.

Cuộc đối thoại với Jiang Xueqin vì thế không chỉ là cuộc tìm hiểu một nhà giáo dục, một nhà phân tích lịch sử và địa chính trị, hay một người đưa ra những dự báo về tương lai.

Đó còn là cuộc đối thoại về một câu hỏi lớn của Hưng Quốc Học:

Một dân tộc muốn làm chủ vận mệnh của mình thì phải hiểu lịch sử đến đâu, hiểu thế giới đến đâu và phải xây dựng những năng lực gì để không bị lịch sử quyết định thay mình?

Bởi suy cho cùng, mục tiêu của tri thức không chỉ là nhìn thấy tương lai.

Mục tiêu cao hơn là chuẩn bị cho con người và dân tộc đủ năng lực để kiến tạo tương lai.

Read more »

CHƯƠNG 1 - ​ĐỐI THOẠI VỚI GLENN DIESEN

 

​ĐỐI THOẠI VỚI GLENN DIESEN

​Trật tự thế giới đa cực – Địa chính trị – Chủ quyền quốc gia và Vận mệnh các dân tộc .

(Thuộc hệ thống Đối thoại Hưng Quốc Học)

Hoàng Phong Nhã 

PHẦN I. GLENN DIESEN VÀ TƯ TƯỞNG ĐỊA CHÍNH TRỊ

​CHƯƠNG 1: GLENN DIESEN — MỘT TIẾNG NÓI PHẢN BIỆN TRONG CUỘC TRANH LUẬN VỀ TRẬT TỰ THẾ GIỚI

​LỚP 1: NGUYÊN BẢN TƯ TƯỞNG GLENN DIESEN

​1. Luận điểm gốc của Glenn Diesen

​Trong đời sống học thuật quan hệ quốc tế tại phương Tây kể từ thập niên 2010 đến nay, giáo sư người Na Uy Glenn Diesen xuất hiện như một nhân vật đi ngược dòng với sự đồng thuận chính thống của giới tinh hoa xuyên Đại Tây Dương. Nếu dòng chính của khoa học chính trị phương Tây sau năm 1991 được xây dựng trên niềm tin rằng sự mở rộng của chủ nghĩa tự do kinh tế, các thiết chế dân chủ và liên minh quân sự do Hoa Kỳ dẫn dắt sẽ kiến tạo nên một "trật tự dựa trên luật lệ" (rules-based international order) vĩnh cửu, thì toàn bộ hệ thống tác phẩm của Diesen là một nỗ lực giải cấu trúc chính niềm tin đó.

​Tư tưởng cốt lõi của Glenn Diesen trong cuộc tranh luận về trật tự thế giới được neo giữ trên bốn trụ cột luận điểm sau:

​Thứ nhất, trật tự đơn cực chỉ là một "khoảnh khắc" dị biệt của lịch sử, không phải quy luật tiến hóa của nhân loại. Sự tan rã của Liên Xô năm 1991 đã phá vỡ thế cân bằng quyền lực toàn cầu, tạo ra một cấu trúc đơn cực hiếm hoi do Hoa Kỳ thống trị. Theo Diesen, sai lầm trí tuệ lớn nhất của phương Tây là nhầm lẫn ưu thế quyền lực tạm thời này với tính phổ quát đạo đức và sự kết thúc của lịch sử. Dưới tác động của quy luật cân bằng quyền lực tất yếu, trật tự đơn cực sớm muộn sẽ bị thay thế bởi một thế giới đa cực thông qua sự trỗi dậy của các trung tâm quyền lực lục địa ở Á-Âu.

​Thứ hai, khái niệm "trật tự dựa trên luật lệ" thực chất là công cụ hợp thức hóa bá quyền. Diesen phân biệt rạch ròi giữa luật pháp quốc tế (international law — được xây dựng trên sự đồng thuận của các quốc gia có chủ quyền thông qua Hiến chương Liên Hợp Quốc) và "trật tự dựa trên luật lệ" (một hệ thống quy tắc linh hoạt do một nhóm cường quốc phương Tây tự đặt ra, tự diễn giải và áp đặt lên phần còn lại của thế giới). Theo ông, đây là cơ chế quyền lực mềm nhằm duy trì sự thống trị khi ưu thế vật chất bắt đầu suy giảm. 

​Thứ ba, sự mở rộng không giới hạn của các thiết chế phương Tây là nguyên nhân cấu trúc làm sụp đổ an ninh châu Âu. Thay vì xây dựng một kiến trúc an ninh bao trùm từ Lisbon đến Vladivostok sau Chiến tranh Lạnh, phương Tây đã lựa chọn mở rộng NATO và Liên minh châu Âu (EU) theo hướng loại trừ Nga. Chính sách "tổng bằng không" (zero-sum) này đã tái tạo các đường ranh giới chia cắt, biến các quốc gia trung gian ở Đông Âu thành chiến trường ủy nhiệm và đẩy nước Nga vào thế đối đầu trực diện.

​Thứ tư, trọng tâm quyền lực thế giới đang dịch chuyển từ không gian hàng hải sang lục địa Đại Á-Âu. Kế thừa tư duy địa chính trị cổ điển của Halford Mackinder và phát triển thành lý thuyết địa kinh tế hiện đại, Diesen khẳng định rằng kỷ nguyên thống trị của các cường quốc biển (Anh, Mỹ) kéo dài suốt 500 năm đang khép lại. Sự kết nối hạ tầng, năng lượng, công nghệ và tài chính giữa Nga, Trung Quốc, Ấn Độ và các quốc gia Á-Âu đang tái định hình trục xương sống của nền kinh tế và chính trị toàn cầu.

​2. Văn bản nguồn và bối cảnh lịch sử hình thành luận điểm

​Hệ tư tưởng của Glenn Diesen không hình thành trong chân không lý thuyết, mà là sản phẩm của một tiến trình nghiên cứu liên tục kéo dài hơn một thập kỷ, phản ánh trực tiếp những cơn địa chấn của trật tự quốc tế từ cuộc khủng hoảng Ukraine năm 2014 đến cuộc xung đột toàn diện năm 2022 và sự phân mảnh của toàn cầu hóa.

​Hành trình học thuật của ông có thể chia làm ba chặng rõ rệt gắn với các văn bản nguồn tiêu biểu:

​Chặng thứ nhất — Giải phẫu cấu trúc an ninh hậu Chiến tranh Lạnh (2015–2018): 

​Văn bản tiêu biểu: EU and NATO Relations with Russia: After the Collapse of the Soviet Union (Routledge, 2015) và Russia’s Geoeconomic Strategy for a Greater Eurasia (Routledge, 2017). 

​Bối cảnh: Sự kiện Maidan tại Kiev và việc Nga sáp nhập Crimea năm 2014 đã chấm dứt giai đoạn hợp tác mong manh giữa Moscow và phương Tây. Trong khi phần lớn học giả phương Tây quy kết cuộc khủng hoảng cho bản chất độc đoán của giới lãnh đạo Điện Kremlin, Diesen lội ngược dòng lịch sử từ năm 1991 để chứng minh rằng sự thất bại trong việc thiết lập một cơ chế an ninh chung mới là nguyên nhân gốc rễ. Cũng trong giai đoạn này, khi đang giảng dạy và nghiên cứu tại Trường Kinh tế Cao cấp Moscow (HSE), ông bắt đầu hệ thống hóa chiến lược "Hướng Đông" của Nga như một phản ứng địa kinh tế tất yếu trước sự cô lập từ phía Tây.

​Chặng thứ hai — Khái quát hóa lý thuyết địa kinh tế và công nghệ (2021): 

​Văn bản tiêu biểu: The Return of Eurasia (đồng biên tập cùng Alexander Lukin, Palgrave Macmillan, 2021) và Great Power Politics in the Fourth Industrial Revolution: The Geoeconomics of Technological Sovereignty (I.B. Tauris / Bloomsbury, 2021). 

​Bối cảnh: Cuộc chiến thương mại – công nghệ Mỹ – Trung bùng phát từ năm 2018 và đại dịch COVID-19 làm đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu đã phơi bày sự mong manh của mô hình toàn cầu hóa tự do. Diesen nắm bắt bước ngoặt này để nâng tầm khung phân tích: ông chứng minh rằng trong Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, quyền lực quốc gia không còn chỉ đo bằng sức mạnh quân sự thuần túy mà bằng chủ quyền công nghệ — khả năng kiểm soát trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu, hạ tầng số và các nút thắt của chuỗi cung ứng.

​Chặng thứ ba — Phản biện chiến tranh thông tin và sự suy tàn của tự do phương Tây (2022–2024): 

​Văn bản tiêu biểu: Russophobia: Propaganda in International Politics (Palgrave Macmillan, 2022), The Think Tank Racket: Managing the Information War with Russia (Clarity Press, 2023) và The Ukraine War & the Eurasian World Order (Clarity Press, 2024). 

​Bối cảnh: Khi chiến sự Nga – Ukraine bùng nổ toàn diện vào tháng 2/2022, không gian tranh luận học thuật tại châu Âu bị thu hẹp nghiêm trọng dưới áp lực của tâm lý thời chiến. Trở về công tác tại Đại học Đông Nam Na Uy (USN), Diesen đối mặt với làn sóng chỉ trích gay gắt từ truyền thông và chính giới Bắc Âu. Trong giai đoạn này, ngòi bút của ông chuyển sang mổ xẻ cơ chế vận hành của quyền lực mềm: cách thức truyền thông, các viện nghiên cứu chiến lược (think tanks) và giới tinh hoa chính trị sử dụng diễn ngôn đạo đức và tâm lý bài Nga để triệt tiêu các giải pháp ngoại giao thỏa hiệp.

​3. Hệ thống luận cứ và bằng chứng thực tiễn

​Sức nặng trong các công trình của Glenn Diesen đến từ việc ông kết hợp nhuần nhuyễn lý thuyết hiện thực cấu trúc với hệ thống bằng chứng thực nghiệm đa dạng trên bốn phương diện:

​Bằng chứng ngoại giao và lịch sử thể chế: Diesen hệ thống hóa chuỗi cam kết bất thành văn đầu thập niên 1990 của các nhà lãnh đạo Mỹ và Tây Âu (như Ngoại trưởng Mỹ James Baker với tuyên bố nổi tiếng "not one inch eastward" vào tháng 2/1990) đối chiếu với thực tế năm đợt mở rộng liên tiếp của NATO (1999, 2004, 2009, 2017, 2020) tiến sát biên giới Nga. Ông cũng trích dẫn các cảnh báo sớm của chính các chiến lược gia hàng đầu phương Tây như George Kennan (1997) hay William Burns (cựu Đại sứ Mỹ tại Moscow năm 2008) về việc kết nạp Ukraine vào NATO sẽ vượt qua "lằn ranh đỏ" và châm ngòi cho một cuộc nội chiến hoặc xung đột khu vực.

​Bằng chứng về "vũ khí hóa sự phụ thuộc lẫn nhau" (weaponized interdependence): Nếu chủ nghĩa tự do tin rằng thương mại sẽ ngăn chặn chiến tranh, Diesen chỉ ra những dữ kiện ngược lại: việc phương Tây loại các ngân hàng Nga khỏi hệ thống thanh toán SWIFT, đóng băng khoảng 300 tỷ USD dự trữ ngoại hối của Nga năm 2022, hay việc Washington áp đặt các lệnh cấm vận công nghệ bán dẫn đối với Trung Quốc. Theo Diesen, những hành động này đã vô tình phá hủy niềm tin toàn cầu vào tính trung lập của đồng USD và các định chế tài chính phương Tây, thúc đẩy quá trình phi đô la hóa và hình thành các hành lang thương mại song song ở Á-Âu.

​Dữ liệu định lượng về sự dịch chuyển cán cân kinh tế: Diesen viện dẫn sự thay đổi tương quan tỷ trọng GDP (tính theo sức mua tương đương PPP) giữa nhóm G7 và nhóm BRICS mở rộng, sự tăng trưởng vượt bậc của thương mại song phương Nga – Trung (vượt mốc 240 tỷ USD vào năm 2023), cùng vai trò ngày càng lớn của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) và Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) như những minh chứng vật chất cho sự tái cấu trúc của trật tự thế giới.

​Bằng chứng về cấu trúc tài chính của các viện nghiên cứu chiến lược: Trong The Think Tank Racket, ông bóc tách báo cáo tài chính công khai của các think tanks có ảnh hưởng lớn tại Washington (như Atlantic Council, CSIS, Brookings) để chỉ ra nguồn tài trợ khổng lồ từ Bộ Quốc phòng Mỹ, chính phủ nước ngoài và các tập đoàn công nghiệp quốc phòng (Lockheed Martin, Raytheon, Northrop Grumman), qua đó chứng minh sự đan xen lợi ích giữa ngành công nghiệp vũ khí và việc kiến tạo diễn ngôn chính sách đối ngoại diều hâu.

​LỚP 2: DIỄN GIẢI VÀ TRANH LUẬN HỌC THUẬT

​4. Đối chiếu học thuật: Sự đồng thuận và những luồng phản biện

​Tư tưởng của Glenn Diesen đặt ông vào tâm điểm của một cuộc đại tranh luận giữa các trường phái lý thuyết quan hệ quốc tế đương đại.

​Những điểm giao thoa và đồng thuận

​Hệ thống lập luận của Diesen tìm thấy sự cộng hưởng sâu sắc trong trường phái Hiện thực cấu trúc (Structural Realism) và nhóm học giả phê phán chính sách đối ngoại tự do của phương Tây:

​John Mearsheimer (Đại học Chicago) chia sẻ gần như trọn vẹn chẩn đoán của Diesen về nguyên nhân khủng hoảng Ukraine. Cả hai đều lập luận rằng theo logic của chính trị cường quốc, không một siêu cường nào có thể chấp nhận việc một liên minh quân sự thù địch tiến sát biên giới mềm của mình (tương tự Học thuyết Monroe của Hoa Kỳ tại Tây Bán cầu).

​Stephen Walt (Đại học Harvard) và Barry Posen (MIT) đồng thuận với Diesen trong việc phê phán chiến lược "bá quyền tự do" (liberal hegemony). Họ cho rằng nỗ lực xuất khẩu mô hình thể chế phương Tây và mở rộng cam kết an ninh vô điều kiện sau Chiến tranh Lạnh đã làm suy kiệt nguồn lực của chính nước Mỹ và đẩy các đối thủ tiềm tàng (Nga và Trung Quốc) xích lại gần nhau thành một liên minh thực dụng. 

​Richard Sakwa (Đại học Kent) cùng chung nhận định với Diesen về sự thất bại của trật tự châu Âu 

Read more »

​LỜI MỞ ĐẦU - ​ĐỐI THOẠI VỚI GLENN DIESEN

 

​ĐỐI THOẠI VỚI GLENN DIESEN

​Trật tự thế giới đa cực – Địa chính trị – Chủ quyền quốc gia và Vận mệnh các dân tộc .

(Thuộc hệ thống Đối thoại Hưng Quốc Học)

Hoàng Phong Nhã 

​LỜI MỞ ĐẦU

​TỪ CẤU TRÚC QUYỀN LỰC ĐẾN NĂNG LỰC TỰ CHỦ CỦA CÁC DÂN TỘC

​Lịch sử quan hệ quốc tế hiếm khi vận hành qua những bước chuyển tiếp êm ả; nó thường tự tái cấu trúc thông qua những cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống. Nhân loại đang bước qua một ngưỡng cửa lịch sử như vậy.

​Trong hơn ba thập kỷ kể từ khi trật tự hai cực sụp đổ, nền chính trị toàn cầu được vận hành dựa trên một giả định cốt lõi: sự mở rộng của chủ nghĩa tự do kinh tế và các thiết chế đa phương do phương Tây dẫn dắt sẽ từng bước thuần hóa xung đột địa chính trị. Thế nhưng, bước sang thập niên thứ ba của thế kỷ XXI, giả định ấy đang bộc lộ những giới hạn nội tại sâu sắc. Chiến tranh quy ước quay trở lại ngay trên lục địa châu Âu; toàn cầu hóa phân mảnh thành các khối đối đầu; chuỗi cung ứng, năng lượng, tiền tệ và công nghệ lõi bị biến thành công cụ cưỡng bức chiến lược. Trật tự đơn cực đang lùi bước, nhường chỗ cho một cấu trúc đa cực đầy bất ổn — nơi các quy tắc cũ mất dần hiệu lực trong khi các chuẩn mực mới vẫn chưa kịp định hình.

​Giữa sự phân cực sâu sắc của đời sống học thuật và truyền thông đương đại, tư duy về quan hệ quốc tế thường rơi vào hai thái cực đối nghịch: một bên tuyệt đối hóa "trật tự dựa trên luật lệ" như một chuẩn mực đạo đức không thể chất vấn; bên còn lại cổ vũ sự trỗi dậy của các trung tâm quyền lực mới như một sự giải phóng tất yếu khỏi bá quyền phương Tây. Cả hai cách tiếp cận này, dưới những hình thức khác nhau, đều có xu hướng giản lược hóa thực tại phức tạp của quyền lực và lợi ích quốc gia.

​Trong bối cảnh đó, hệ thống công trình nghiên cứu của học giả người Na Uy Glenn Diesen nổi lên như một điểm tham chiếu lý thuyết đáng chú ý. Để hiểu thấu đáo những lập luận sắc lạnh và đôi khi gây tranh cãi của ông, không thể tách rời bối cảnh hành trình học thuật và trải nghiệm sống của chính vị học giả này. Sinh ra và trưởng thành tại Na Uy — một quốc gia Bắc Âu thành viên NATO nhưng có đường biên giới trực tiếp với Nga ở vùng Bắc Cực — Glenn Diesen sớm mang góc nhìn của một người đứng ở "vùng giao cắt" giữa hai thế giới. Quá trình học tập, nghiên cứu và giảng dạy tại các trường đại học lớn ở châu Âu, đặc biệt là thời gian làm việc tại Trường Kinh tế Cao cấp Moscow (HSE), đã cho phép ông tiếp cận trực tiếp với tâm thức chiến lược, những nỗi lo an ninh cũng như các diễn ngôn chính trị từ phía nước Nga — điều hiếm thấy ở phần lớn các viện nghiên cứu dòng chính phương Tây.

​Chính vị thế của một học giả đứng giữa các lằn ranh địa chính trị ấy đã rèn giũa cho Diesen một tư duy sắc sảo, không ngần ngại thách thức các giáo điều tự do truyền thống. Kế thừa truyền thống của chủ nghĩa hiện thực cổ điển và cấu trúc, đồng thời phát triển sâu sắc lý thuyết về địa kinh tế, Glenn Diesen đã giải phẫu những động lực quyền lực trần trụi ẩn sau các diễn ngôn ý thức hệ. Ông buộc giới nghiên cứu phải đối diện với những nghịch lý gai góc của chính trị cường quốc: Khi nào thì việc mở rộng một liên minh phòng thủ lại trở thành nguyên nhân trực tiếp tạo ra bất an ninh cho cường quốc láng giềng? Sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế — vốn được ca ngợi là bảo chứng cho hòa bình — đã bị "vũ khí hóa" như thế nào? Và liệu châu Âu có đang đánh mất tính tự chủ chiến lược khi tự tách mình khỏi không gian địa kinh tế Đại Á-Âu?

​Công trình Đối thoại với Glenn Diesen: Trật tự thế giới đa cực – Địa chính trị – Chủ quyền quốc gia và Vận mệnh các dân tộc được thực hiện không nhằm mục đích biện hộ hay phủ nhận một cá nhân học giả, càng không nhằm đứng về bất kỳ cực quyền lực nào trong cuộc cạnh tranh toàn cầu. Mục tiêu cốt lõi của cuốn sách là thiết lập một cuộc đối thoại lý thuyết độc lập và bình đẳng dưới hệ quy chiếu của Hưng Quốc Học.

​Một cuộc đối thoại học thuật đích thực đòi hỏi sự trung thực trí tuệ ở mức cao nhất. Xuyên suốt tác phẩm này, tư tưởng của Glenn Diesen không bị cắt xén hay biến thành một "hình nộm lý thuyết" để dễ bề công kích. Ngược lại, mọi luận điểm của ông đều được tái hiện ở dạng lập luận chặt chẽ và thuyết phục nhất, được đặt trong bối cảnh lịch sử hình thành và đối chiếu trực diện với các hệ hình tư tưởng lớn của thời đại — từ John Mearsheimer, Henry Kissinger đến Francis Fukuyama, Samuel Huntington, cũng như các tiếng nói phản biện từ Ukraine, Đông Âu và Phương Nam toàn cầu.

​Tuy nhiên, thừa nhận giá trị giải phẫu của chủ nghĩa hiện thực không đồng nghĩa với việc chấp nhận hệ quả chính trị của nó như một định mệnh bất biến. Khi quan sát thế giới thuần túy qua lăng kính cán cân quyền lực giữa các siêu cường, lý thuyết của Glenn Diesen — cũng như toàn bộ trường phái hiện thực kinh điển — bộc lộ một điểm mù bản thể luận nghiêm trọng: sự vắng bóng chủ thể tính của các quốc gia vừa và nhỏ. Trong logic của các cường quốc, các dân tộc nhỏ thường bị giản lược thành "vùng đệm", "không gian sinh tồn" hay "vùng ảnh hưởng" tự nhiên. Từ đó, nỗi lo ngại an ninh của một nước lớn rất dễ bị hợp thức hóa thành lý do để phủ nhận quyền tự quyết và toàn vẹn lãnh thổ của một quốc gia láng giềng.

​Chính tại điểm đứt gãy lý thuyết này, Hưng Quốc Học bước vào cuộc đối thoại với tư cách một hệ hình độc lập. Chúng tôi đặt toàn bộ hệ thống tư tưởng của Glenn Diesen trước sáu phản đề cốt lõi để chất vấn bản chất của trật tự quốc tế:

• ​Đa cực không đương nhiên đồng nghĩa với công bằng quốc tế, nếu nó chỉ là sự thay thế một bá quyền toàn cầu bằng nhiều bá quyền khu vực.
• ​Chủ quyền quốc gia không phải là đặc quyền vô hạn của nhà nước, mà phải gắn liền với trách nhiệm bảo vệ con người và thượng tôn luật pháp quốc tế.
• ​An ninh của cường quốc không bao giờ có thể là cái cớ hợp pháp để tước đoạt quyền tự quyết của các dân tộc khác.
• ​Phê phán một trật tự bá quyền cũ không có nghĩa là chấp nhận sự áp đặt của một trật tự bá quyền mới.
• ​Tự chủ chiến lược không thể được duy trì bằng ngôn từ ngoại giao nếu nền tảng kinh tế, công nghệ và quốc phòng vẫn nằm trong vòng lệ thuộc.
• ​Và sau cùng, trật tự thế giới không chỉ được định đoạt bởi tương quan lực lượng giữa các nhà nước, mà còn bởi mối quan hệ giữa quyền lực và pháp luật, giữa lợi ích quốc gia và phẩm giá con người.

​Do đó, cuốn sách này không tìm kiếm lời giải cho vận mệnh của các dân tộc vừa và nhỏ trong sự kiềm chế lẫn nhau hay lòng nhân từ của các cường quốc. Luận đề xuyên suốt của Hưng Quốc Học khẳng định: Một thế giới đa cực chỉ thực sự mang giá trị tiến bộ khi nó mở rộng không gian tự chủ cho các dân tộc, chứ không phải khi nó chỉ phân chia lại quyền lực cho các cường quốc.

​Để không bao giờ phải chịu số phận của một "quân cờ" trong bất kỳ cấu trúc trật tự nào — dù là đơn cực hay đa cực — một quốc gia không có con đường nào khác ngoài việc tự kiến tạo Năm Nền Tảng Tự Cường: một Quốc Chí độc lập định hướng tầm nhìn; một Dân Chí trưởng thành làm chủ vận mệnh; một nền Quốc Trí làm chủ tri thức và công nghệ lõi; một Quốc Tài thực chất đủ sức chống chịu trước mọi cú sốc bên ngoài; và một Quốc Lực vững mạnh bảo đảm khả năng tự vệ và vị thế đối ngoại.

​Bởi vì một dân tộc muốn đứng vững trước bão táp của lịch sử thì không thể trông chờ vào sự từ bi của các đế chế, mà phải tự định hình lấy sức mạnh tự thân từ bên trong. Cuộc đối thoại với Glenn Diesen trong các chương tiếp theo chính là hành trình kiểm chứng những quy luật lạnh lùng của địa chính trị, để từ đó xác lập một triết lý hành động tự chủ: hiểu rõ bàn cờ của các cường quốc, nhưng không bao giờ đánh mất quyền làm chủ vận mệnh của chính dân tộc mình.

Read more »

CHƯƠNG 28 - VIỆT HIẾN 2050 - MÔ HÌNH QUYỀN LỰC VÀ PHÁP NHÂN CỦA CHÍNH PHỦ MẠNG VIỆT TOÀN CẦU

CHƯƠNG XXVIII

MÔ HÌNH QUYỀN LỰC VÀ PHÁP NHÂN CỦA CHÍNH PHỦ MẠNG VIỆT TOÀN CẦU

I. ĐỊA VỊ CỦA CHÍNH PHỦ MẠNG VIỆT TOÀN CẦU

1. Chính phủ mạng là gì?

Chính phủ mạng Việt Toàn cầu là một thiết chế quản trị cộng đồng được hình thành trên cơ sở tự nguyện tham gia, cùng chấp nhận Việt Hiến và các quy tắc tổ chức hợp lệ, nhằm điều phối những hoạt động chung của cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Chữ “chính phủ” trong tên gọi này biểu thị chức năng tổ chức, điều phối và quản trị trong một mạng lưới cộng đồng. Nó không đồng nghĩa với chính phủ của một quốc gia, cũng không hàm ý rằng thiết chế này có chủ quyền lãnh thổ, quyền lập pháp nhà nước, quyền cưỡng chế công cộng hay quyền đại diện pháp lý cho toàn thể người Việt trên thế giới.

Chính phủ mạng không đương nhiên đại diện cho mọi người Việt Nam, mọi hội đoàn hay mọi tổ chức có liên hệ với cộng đồng Việt Nam. Phạm vi đại diện của nó chỉ hình thành từ sự tham gia, chấp thuận hoặc ủy quyền có căn cứ của những chủ thể liên quan.

Vì vậy, địa vị của Chính phủ mạng phải được xác định trên ba bình diện riêng biệt:

Thứ nhất, địa vị theo Việt Hiến. Chính phủ mạng là một thiết chế quản trị trong hệ thống tự quản cộng đồng, chịu sự giới hạn của Việt Hiến, điều lệ tổ chức, các quy chế được thông qua hợp lệ và phạm vi ủy quyền của cộng đồng tham gia.

Thứ hai, địa vị tổ chức. Chính phủ mạng có thể được tổ chức như một cơ quan điều phối nội bộ, một tổ chức thành viên của một pháp nhân hiện hữu, hoặc một thiết chế hoạt động thông qua một hay nhiều pháp nhân được thành lập theo pháp luật thích hợp. Lựa chọn nào được áp dụng phải được quy định minh bạch, căn cứ vào quy mô, chức năng, nguồn tài chính và nơi tiến hành hoạt động.

Thứ ba, địa vị pháp lý theo pháp luật quốc gia. Việt Hiến hoặc quyết định thành lập Chính phủ mạng không tự động tạo ra tư cách pháp nhân. Tư cách pháp nhân, năng lực ký kết hợp đồng, mở tài khoản, sở hữu tài sản, thuê nhân sự, khởi kiện hoặc tham gia tố tụng phải được xác định theo pháp luật áp dụng và hình thức tổ chức thực tế.

Ba bình diện này có quan hệ với nhau nhưng không thể thay thế nhau. Một thiết chế có thể được công nhận trong hệ thống tự quản mà chưa có tư cách pháp nhân độc lập. Ngược lại, một pháp nhân được thành lập hợp pháp không vì thế mà có quyền tự đặt mình lên trên Việt Hiến hoặc tự nhận quyền đại diện cho toàn thể cộng đồng.

2. Nguồn gốc và giới hạn quyền lực

Chính phủ mạng không có quyền lực tự thân vô hạn. Quyền quản trị của nó bắt nguồn từ sự ủy quyền có giới hạn của cộng đồng tham gia và từ những quy tắc tổ chức được chấp thuận hợp lệ.

Mỗi thẩm quyền quan trọng phải xác định ít nhất năm yếu tố:

1. Chủ thể trao quyền.
2. Nội dung và phạm vi quyền được giao.
3. Thời hạn hoặc điều kiện chấm dứt ủy quyền.
4. Nghĩa vụ báo cáo, giải trình và chịu giám sát.
5. Cơ chế khiếu nại, đình chỉ, thu hồi quyền hoặc thay thế người thực hiện.

Chính phủ mạng có thể điều phối chương trình chung, quản lý những nguồn lực được giao, tổ chức các dịch vụ cộng đồng, thúc đẩy hợp tác giữa các mạng lưới và giám sát việc thực hiện các cam kết chung. Tuy nhiên, những quyền này không mặc nhiên bao gồm quyền chiếm hữu tài sản của các hội đoàn độc lập, can thiệp vào mọi quyết định nội bộ của tổ chức thành viên hoặc sử dụng danh nghĩa cộng đồng để ràng buộc những người chưa chấp thuận tham gia.

Các mạng lưới chuyên môn cũng không mặc nhiên là cấp dưới của Chính phủ mạng. Vai trò của họ có thể là tư vấn, thẩm định, nghiên cứu, phản biện hoặc thực hiện nhiệm vụ chuyên biệt. Chỉ khi có sự phân công hoặc ủy quyền hợp lệ, họ mới thực hiện quyền quản trị trong phạm vi được giao.

Nguyên tắc giới hạn quyền lực ở đây rất rõ: được giao quyền không có nghĩa là được sở hữu quyền; được đại diện trong một công việc không có nghĩa là được đại diện cho mọi việc.

3. Trách nhiệm của Chính phủ mạng

Chính phủ mạng phải chịu trách nhiệm về các quyết định và hành vi nằm trong phạm vi thẩm quyền của mình. Trách nhiệm ấy cần được phân định theo chức năng, không dồn chung vào một khái niệm mơ hồ là “trách nhiệm cộng đồng”.

Cơ quan quyết định chịu trách nhiệm về tính hợp lệ và căn cứ của quyết định. Người điều hành chịu trách nhiệm về việc tổ chức thực hiện. Người quản lý tài sản chịu trách nhiệm về bảo quản và sử dụng tài sản được giao. Người phê duyệt chi tiêu chịu trách nhiệm trong phạm vi phê duyệt. Cơ quan kiểm toán hoặc giám sát phải độc lập tương xứng với nhiệm vụ kiểm tra của mình.

Việc phân công không được trở thành cách né tránh trách nhiệm. Một người không thể viện dẫn rằng mình chỉ thi hành chỉ thị nếu đã vượt quá thẩm quyền hoặc biết rõ chỉ thị trái với quy tắc có hiệu lực. Tương tự, cơ quan giám sát không được tự động chịu trách nhiệm thay cho người trực tiếp quyết định và thực hiện giao dịch.

Trách nhiệm cụ thể, kể cả trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự nếu có, phải được xác định theo hành vi, chứng cứ và pháp luật áp dụng; không thể chỉ dựa vào chức danh trong hệ thống tự quản.

II. SƠ ĐỒ QUYỀN LỰC VÀ DÒNG TRÁCH NHIỆM

Sơ đồ quyền lực trả lời câu hỏi: Ai trao quyền, ai thực hiện quyền, ai giám sát và ai phải giải trình?

Sơ đồ pháp nhân trả lời một câu hỏi khác: Chủ thể pháp lý nào đứng tên, ký kết, nắm giữ tài sản và chịu nghĩa vụ trước pháp luật?

Không được dùng sơ đồ thứ nhất để suy ra sơ đồ thứ hai.

1. Sơ đồ quyền lực quản trị

Cộng đồng tham gia tự nguyện
↓
Việt Hiến và các quy tắc tổ chức được chấp thuận hợp lệ
↓
Cơ chế đại diện, quyết định và giám sát của cộng đồng
↓
Chính phủ mạng Việt Toàn cầu
↓
Các cơ quan điều hành, mạng lưới chuyên môn và chương trình được giao nhiệm vụ

Sơ đồ này phải được đọc cùng với các đường giám sát và phản hồi:

• Cộng đồng có cơ chế yêu cầu báo cáo, kiến nghị sửa đổi, khiếu nại hoặc xem xét lại quyết định theo quy tắc đã được thông qua.
• Cơ quan giám sát kiểm tra việc thực hiện thẩm quyền, quản trị tài chính và tuân thủ quy định.
• Mạng lưới chuyên môn phản biện hoặc thẩm định trong phạm vi chức năng, không tự động thay thế cơ quan quyết định.
• Các tổ chức thành viên độc lập giữ quyền tự quản của mình, trừ những nghĩa vụ họ đã chấp thuận hoặc những nghĩa vụ phát sinh hợp pháp theo quy định áp dụng.

Mũi tên trong sơ đồ biểu thị quan hệ trao quyền, thực hiện hoặc giám sát; không biểu thị quyền sở hữu tài sản, quan hệ cấp trên–cấp dưới trong mọi trường hợp, hay quyền kiểm soát tuyệt đối.

2. Sơ đồ pháp nhân và giao dịch pháp lý

Sơ đồ pháp nhân phải được xây dựng riêng theo từng chức năng thực tế. Một mô hình có thể bao gồm:

• Chính phủ mạng: thiết chế quản trị theo Việt Hiến và các quy tắc tổ chức được chấp thuận.
• Pháp nhân vận hành: tổ chức được thành lập hợp pháp để ký hợp đồng, thuê nhân sự, cung cấp dịch vụ hoặc thực hiện các giao dịch cần tư cách pháp nhân.
• Pháp nhân nắm giữ tài sản: chủ thể đứng tên sở hữu hoặc nắm giữ tài sản theo pháp luật và hồ sơ giao dịch.
• Pháp nhân quản lý quỹ: chủ thể tiếp nhận, quản lý và chi tiền theo điều lệ, cam kết tài trợ, hợp đồng và quy định pháp luật có liên quan.
• Đơn vị kiểm toán hoặc giám sát độc lập: chủ thể kiểm tra theo phạm vi được giao, bảo đảm không đồng thời nắm toàn bộ quyền quyết định, thực hiện và tự kiểm tra cùng một giao dịch.

Các vai trò trên có thể do những pháp nhân khác nhau đảm nhiệm; trong trường hợp phù hợp, một pháp nhân có thể thực hiện nhiều chức năng. Tuy nhiên, khi gộp chức năng, phải có cơ chế kiểm soát tương xứng để tránh xung đột lợi ích và tập trung quyền lực tài chính.

Không bắt buộc mỗi chương trình hay mạng lưới đều phải thành lập một pháp nhân riêng. Việc thành lập phải dựa trên nhu cầu thực tế, chi phí tuân thủ, mức độ rủi ro và pháp luật của nơi hoạt động.

3. Ba dòng vận hành phải được phân biệt

Dòng quyền lực: xác định thẩm quyền được trao, phạm vi ủy quyền, cơ chế ra quyết định và quyền giám sát.

Dòng giao dịch: xác định ai ký hợp đồng, ai nhận tiền, ai thanh toán, ai đứng tên tài sản và ai chịu nghĩa vụ pháp lý.

Dòng trách nhiệm: xác định ai báo cáo, ai kiểm tra, ai giải trình, ai xử lý khi có sai phạm và cơ chế khắc phục thiệt hại.

Ba dòng này có thể giao nhau nhưng không đồng nhất. Một cơ quan có quyền quyết định mục tiêu của chương trình không nhất thiết là chủ thể ký hợp đồng. Người ký hợp đồng cũng không nhất thiết là chủ sở hữu tài sản. Người kiểm toán không có quyền tự ý sử dụng tài sản chỉ vì được tiếp cận hồ sơ.

Mỗi giao dịch quan trọng cần có hồ sơ truy xuất được, trong đó thể hiện căn cứ thẩm quyền, chủ thể ký kết, người phê duyệt, nguồn tiền, mục đích chi, chứng từ và kết quả kiểm tra.

III. CƠ CHẾ QUẢN LÝ VÀ XỬ LÝ TÀI SẢN

1. Phân biệt quyền sở hữu, quyền quản lý và quyền thụ hưởng

Tài sản của một hệ thống cộng đồng xuyên quốc gia không thể được gọi chung là “tài sản của Chính phủ mạng” nếu chưa xác định rõ chủ thể sở hữu hoặc nắm giữ hợp pháp.

Cần phân biệt bốn vị trí:

Chủ sở hữu hoặc chủ thể nắm giữ hợp pháp: là cá nhân hay pháp nhân có quyền đối với tài sản theo pháp luật áp dụng và hồ sơ có giá trị pháp lý.

Người quản lý: là cá nhân hoặc tổ chức được giao bảo quản, vận hành hoặc thực hiện giao dịch trong phạm vi cho phép. Người quản lý không mặc nhiên trở thành chủ sở hữu.

Người phê duyệt: là chủ thể có thẩm quyền chấp thuận việc sử dụng, chuyển nhượng hoặc chi tiêu theo điều lệ, quy chế tài chính hay văn bản ủy quyền. Quyền phê duyệt không đồng nghĩa với quyền sở hữu.

Người thụ hưởng: là cá nhân, nhóm người hoặc chương trình được hưởng lợi từ tài sản theo mục tiêu, điều kiện và cơ chế đã được xác lập hợp lệ. Quyền thụ hưởng không tự động biến thành quyền đồng sở hữu; tuy nhiên, nếu được pháp luật, hợp đồng, điều lệ hoặc một cơ chế pháp lý phù hợp bảo vệ, quyền ấy có thể tạo ra những yêu cầu pháp lý có thể thực thi.

Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng đối với nhà cộng đồng, quỹ học bổng, quỹ nghiên cứu, cơ sở văn hóa, dữ liệu, bản quyền, tài sản số và những khoản đóng góp có điều kiện.

2. Phân loại tài sản trước khi quản lý

Mỗi tài sản phải được phân loại theo nguồn gốc, chủ thể sở hữu hoặc nắm giữ, mục đích sử dụng và điều kiện kèm theo.

Các nhóm chính gồm:

1. Tài sản do một pháp nhân tự tạo lập hoặc mua bằng nguồn lực hợp pháp của mình.
2. Tài sản được cá nhân, tổ chức hiến tặng không kèm điều kiện hoặc kèm điều kiện.
3. Tài sản được giao quản lý hoặc sử dụng nhưng không chuyển quyền sở hữu.
4. Tài sản hình thành từ nguồn quỹ có mục đích xác định.
5. Tài sản trí tuệ, dữ liệu, phần mềm, tên miền và tài sản số.
6. Tài sản dùng chung theo hợp đồng hoặc thỏa thuận giữa nhiều tổ chức.

Không được suy ra quyền sở hữu chỉ từ việc một tổ chức đang quản lý, sử dụng hoặc lưu trữ tài sản. Cũng không được suy ra rằng một khoản đóng góp đã trở thành tài sản tự do sử dụng của tổ chức nếu người đóng góp đặt ra điều kiện hợp lệ.

Một sổ đăng ký tài sản cần ghi rõ tên tài sản, nguồn hình thành, chủ thể đứng tên, giá trị hoặc phương pháp định giá, người quản lý, mục đích sử dụng, các hạn chế giao dịch, hồ sơ chứng minh và tình trạng kiểm kê. Đối với dữ liệu cá nhân và tài sản trí tuệ, việc ghi nhận phải đi kèm các giới hạn về quyền riêng tư, giấy phép và quyền khai thác.

3. Quy trình tiếp nhận và sử dụng tài sản

Việc tiếp nhận tài sản phải có văn bản hoặc chứng từ xác định bên giao, bên nhận, bản chất giao dịch, điều kiện kèm theo và chủ thể có quyền quyết định.

Đối với khoản đóng góp có mục đích riêng, tổ chức tiếp nhận phải hạch toán hoặc theo dõi riêng đủ để chứng minh tiền và tài sản được sử dụng đúng mục đích. Việc chuyển sang mục đích khác chỉ được thực hiện khi có căn cứ hợp lệ, bao gồm sự chấp thuận cần thiết của bên có quyền và việc tuân thủ pháp luật áp dụng.

Mọi giao dịch có giá trị đáng kể, giao dịch với bên liên quan hoặc giao dịch có nguy cơ xung đột lợi ích phải được phê duyệt theo quy trình công khai trước. Người có lợi ích cá nhân trong giao dịch phải khai báo và không tham gia quyết định nếu quy tắc áp dụng yêu cầu rút khỏi quá trình xét duyệt.

Không một cá nhân nào nên đồng thời nắm toàn bộ quyền khởi tạo giao dịch, phê duyệt, giữ tài sản, thực hiện thanh toán và kiểm tra chính giao dịch ấy. Khi quy mô nhỏ chưa thể tách hoàn toàn các chức năng, phải áp dụng biện pháp thay thế như đồng phê duyệt, đối soát độc lập, kiểm tra định kỳ và công khai báo cáo phù hợp.

4. Kiểm toán, công khai và xử lý vi phạm

Tài sản phải được kiểm kê định kỳ và đối chiếu với sổ sách, chứng từ, tài khoản ngân hàng hoặc hệ thống lưu trữ liên quan. Báo cáo tài chính cần được công bố ở mức phù hợp với nghĩa vụ pháp lý, quyền riêng tư, cam kết của nhà tài trợ và lợi ích chính đáng của người thụ hưởng.

Khi phát hiện dấu hiệu sử dụng sai mục đích, người có thẩm quyền phải áp dụng biện pháp bảo toàn tài sản, tạm dừng giao dịch có rủi ro khi cần thiết, lưu giữ chứng cứ và tổ chức kiểm tra độc lập. Người bị phản ánh phải có cơ hội giải trình theo quy trình công bằng; việc xử lý không được dựa trên tin đồn hoặc quyết định tùy tiện.

Biện pháp khắc phục có thể bao gồm hoàn trả tài sản, bồi thường thiệt hại, thu hồi quyền quản lý, chấm dứt ủy quyền, thay người phụ trách hoặc chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền. Việc áp dụng biện pháp nào phụ thuộc vào chứng cứ, thẩm quyền và pháp luật liên quan.

Chính phủ mạng có thể quy định cơ chế kỷ luật nội bộ trong phạm vi tự quản, nhưng không thể tự nhận quyền điều tra, cưỡng chế hay trừng phạt của nhà nước nếu không có căn cứ pháp luật.

5. Xử lý tài sản khi tổ chức chấm dứt hoạt động

Giải thể, chia tách, sáp nhập hoặc chấm dứt một chương trình không có nghĩa tài sản tự động thuộc về Chính phủ mạng, người sáng lập hay người quản lý cuối cùng.

Trước hết, phải xác định chủ sở hữu hợp pháp của từng tài sản, các khoản nợ và nghĩa vụ chưa hoàn thành, điều kiện hiến tặng, quyền của chủ nợ, quyền của người thụ hưởng và các hạn chế chuyển nhượng. Sau đó mới quyết định việc thanh toán nghĩa vụ, hoàn trả tài sản, chuyển giao cho tổ chức kế nhiệm hoặc phân phối phần tài sản còn lại theo pháp luật và văn bản có hiệu lực.

Đối với tài sản được hiến tặng có điều kiện, quỹ có mục đích riêng hoặc tài sản được giao quản lý, việc xử lý phải tôn trọng các điều kiện hợp lệ và cơ chế pháp lý tương ứng. Không được chuyển tài sản đó thành lợi ích cá nhân chỉ vì tổ chức ban đầu đã chấm dứt hoạt động.

Nếu một pháp nhân vận hành giải thể, Chính phủ mạng chỉ có thể tiếp nhận tài sản khi có căn cứ chuyển giao hợp lệ và đáp ứng pháp luật áp dụng. Nếu Chính phủ mạng không có tư cách pháp nhân, tài sản phải được chuyển giao cho một chủ thể pháp lý có năng lực tiếp nhận, theo đúng điều kiện và thủ tục cần thiết.

Đối với dữ liệu, tài sản số và quyền sở hữu trí tuệ, quy trình chấm dứt hoạt động còn phải xử lý quyền truy cập, quyền lưu trữ, bảo mật, giấy phép sử dụng, nghĩa vụ lưu giữ hồ sơ và việc xóa hoặc chuyển giao dữ liệu theo quy định liên quan.

6. Nhà Việt Toàn cầu và Quỹ Việt Toàn cầu

Nếu cộng đồng thành lập Nhà Việt Toàn cầu hoặc Quỹ Việt Toàn cầu, cần xác định rõ đây là chương trình, đơn vị trực thuộc hay pháp nhân độc lập. Tên gọi không quyết định tư cách pháp lý; hồ sơ thành lập và pháp luật áp dụng mới là căn cứ xác định.

Đối với Nhà Việt Toàn cầu, cần xác định chủ thể đứng tên bất động sản hoặc hợp đồng thuê, nguồn hình thành tài sản, đơn vị vận hành, mục đích phục vụ cộng đồng và điều kiện chuyển nhượng hoặc chấm dứt sử dụng.

Đối với Quỹ Việt Toàn cầu, cần xác định chủ thể tiếp nhận tiền, người có quyền phê duyệt chi, cơ chế quản lý tài khoản, quy tắc xung đột lợi ích, nghĩa vụ báo cáo, kiểm toán và phương án xử lý tài sản khi quỹ chấm dứt hoạt động.

Người sáng lập không mặc nhiên sở hữu tài sản được hiến tặng cho tổ chức. Người quản lý quỹ không mặc nhiên có quyền sử dụng tiền quỹ cho mục đích riêng. Chính phủ mạng cũng không mặc nhiên có quyền lấy tài sản của quỹ để chi cho một chương trình khác. Mỗi sự chuyển giao phải có căn cứ, đúng thẩm quyền và được ghi nhận bằng hồ sơ có thể kiểm tra.

IV. CÁC ĐIỀU KHOẢN KIẾN TẠO ĐỀ XUẤT

Điều 23. Địa vị của Chính phủ mạng

Chính phủ mạng Việt Toàn cầu là thiết chế quản trị cộng đồng được tổ chức trên cơ sở tự nguyện tham gia, Việt Hiến và các quy tắc tổ chức được chấp thuận hợp lệ. Thiết chế này không phải là chính phủ nhà nước, không có chủ quyền lãnh thổ và không mặc nhiên thực hiện quyền lực công. Tư cách pháp nhân và năng lực giao dịch của các chủ thể liên quan được xác định theo pháp luật áp dụng.

Điều 24. Nguồn gốc và giới hạn thẩm quyền

Mọi thẩm quyền của Chính phủ mạng phải có căn cứ, phạm vi, thủ tục thực hiện và cơ chế giám sát xác định. Không được suy diễn thẩm quyền từ chức danh, tên gọi, sự đóng góp tài chính hoặc quyền quản lý tài sản. Việc ủy quyền phải có khả năng kiểm tra, đình chỉ hoặc thu hồi theo quy tắc đã được chấp thuận hợp lệ.

Điều 25. Phân biệt sơ đồ quyền lực và sơ đồ pháp nhân

Sơ đồ quyền lực thể hiện quan hệ trao quyền, thực hiện quyền và giám sát. Sơ đồ pháp nhân thể hiện chủ thể có năng lực pháp lý, quyền sở hữu hoặc nắm giữ tài sản, quyền ký kết và nghĩa vụ pháp lý. Hai sơ đồ phải được lập riêng và đối chiếu tại những điểm có giao dịch hoặc trách nhiệm chung.

Điều 26. Phân biệt sở hữu, quản lý và thụ hưởng

Quyền sở hữu, quyền quản lý, quyền phê duyệt và quyền thụ hưởng là những vị trí pháp lý khác nhau. Không được mặc nhiên suy ra quyền sở hữu từ việc quản lý, sử dụng hoặc đại diện; cũng không được phủ nhận quyền thụ hưởng đã được xác lập hợp lệ chỉ vì người thụ hưởng không phải là chủ sở hữu.

Điều 27. Bảo toàn và xử lý tài sản

Tài sản phải được đăng ký, quản lý, sử dụng và kiểm tra theo nguồn gốc, chủ thể có quyền, mục đích và điều kiện hợp lệ. Khi xảy ra vi phạm hoặc chấm dứt hoạt động, việc xử lý phải bảo vệ quyền của chủ sở hữu, chủ nợ, bên hiến tặng và người thụ hưởng theo pháp luật áp dụng; không cá nhân hoặc thiết chế nào được tự động chiếm hữu tài sản chỉ vì đang nắm quyền quản trị.

KẾT LUẬN

Chính phủ mạng chỉ có thể trở thành một thiết chế đáng tin cậy khi quyền lực được xác định bằng thẩm quyền, trách nhiệm được xác định bằng hành vi và tài sản được bảo vệ bằng căn cứ pháp lý rõ ràng.

Việt Hiến xác lập nền tảng chuẩn tắc của hệ thống tự quản; Chính phủ mạng thực hiện quyền quản trị trong phạm vi được giao; pháp nhân thực hiện các giao dịch theo năng lực pháp lý của mình; còn quyền sở hữu và quyền thụ hưởng được xác định bằng căn cứ riêng.

Một cộng đồng có thể ủy quyền quản trị mà không trao quyền sở hữu toàn bộ tài sản. Một pháp nhân có thể nắm giữ tài sản mà không có quyền quyết định mọi vấn đề của cộng đồng. Một người có thể quản lý tài sản mà không được hưởng lợi riêng từ tài sản ấy.

Đó không chỉ là kỹ thuật tổ chức. Đó là điều kiện để ngăn quyền lực cộng đồng biến thành đặc quyền cá nhân, để tài sản chung không trở thành tài sản riêng trên thực tế, và để những cam kết trong Việt Hiến có thể được kiểm tra bằng cơ chế cụ thể thay vì chỉ dựa vào thiện chí của người nắm quyền.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

CHƯƠNG 27 - VIỆT HIẾN 2050 - MẠNG LƯỚI THANH NIÊN — SINH VIÊN

CHƯƠNG 27

​MẠNG LƯỚI THANH NIÊN — SINH VIÊN

​LUẬN ĐỀ TRUNG TÂM

​Một cộng đồng không thể bảo đảm tương lai bằng cách tìm cách giữ chân người trẻ ở lại. Cộng đồng chỉ duy trì được sức sống khi giúp người trẻ đủ năng lực bước ra thế giới, tự lập thân, lập nghiệp và vẫn giữ mối dây kết nối, đóng góp theo cách của chính họ.

​Lịch sử, tài sản, tri thức và thành tựu của thế hệ đi trước là nguồn lực vô giá. Song, nếu những di sản ấy không được chuyển hóa thành cơ hội cho thế hệ tiếp nối, chúng sẽ chỉ nằm yên trong tay một nhóm người đang dần già đi.

​Thanh niên và sinh viên không chỉ là những “người thừa kế” trong tương lai; họ đang sống, học tập, làm việc, sáng tạo và đưa ra quyết định ngay trong hiện tại. Vì vậy, không thể đòi hỏi họ gánh vác trách nhiệm tương lai trong khi lại tước đi quyền tham gia vào thực tại.

​Luận đề cốt lõi của chương này là:

​Muốn cộng đồng trường tồn qua nhiều thế hệ, phải chuyển dịch từ tư duy “tổ chức hoạt động cho người trẻ” sang việc xây dựng một hệ sinh thái để người trẻ tự phát triển, kết nối, thử nghiệm, lãnh đạo và trao truyền năng lực cho các thế hệ mai sau.

​Từ luận đề ấy, Mạng lưới Thanh niên — Sinh viên được định hình trên bốn nguyên tắc nền tảng:

• ​CƠ HỘI để người trẻ bồi dưỡng và phát triển năng lực.
• ​TỰ CHỦ để họ tự định đoạt con đường đi của mình.
• ​TRAO QUYỀN để họ trực tiếp tham gia kiến tạo cộng đồng.
• ​TRÁCH NHIỆM để quyền lực và nguồn lực luôn được sử dụng minh bạch, đúng mục đích.

​I. TỪ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG ĐẾN XÂY DỰNG NĂNG LỰC

​1. Người trẻ không phải đối tượng để quản lý

​Một tổ chức có thể tạo ra vô số sự kiện rầm rộ, thu hút đông đảo người tham dự và ghi lại những hình ảnh đẹp mắt. Nhưng nếu thiếu chiều sâu, những hoạt động ấy chưa chắc giúp người trẻ bồi đắp thêm kiến thức, kinh nghiệm thực tế, quan hệ nghề nghiệp hay tư duy tự quản.

​Mô hình truyền thống thường vận hành theo chiều áp đặt một chiều: thế hệ đi trước lên kế hoạch, định hình nội dung, phân công công việc và đánh giá kết quả; người trẻ chỉ đóng vai trò tham dự và chờ đợi những sự kiện tiếp theo. Mô hình ấy có thể hữu ích trong một số giai đoạn lịch sử, nhưng nếu kéo dài, nó sẽ tạo ra những cá nhân chỉ quen thụ động hưởng ứng thay vì những người có bản lĩnh khởi xướng và lãnh đạo.

​Mạng lưới Thanh niên — Sinh viên cần mở ra đa dạng các vai trò chủ động: người đề xuất, người nghiên cứu, người tổ chức, người sáng tạo, nhà khởi nghiệp, quản lý dự án, người phản biện và người chịu trách nhiệm trực tiếp về kết quả. Một chương trình thực sự thành công là khi người trẻ có đủ năng lực để tự vận hành nó, thay vì lúc nào cũng phải đợi thế hệ trước chỉ đạo từng bước.

​2. Không thể yêu cầu người trẻ sống giống thế hệ trước

​Mỗi thế hệ lớn lên trong những hoàn cảnh lịch sử, kinh tế và xã hội hoàn toàn khác biệt.

​Thế hệ đi trước có thể phải ưu tiên cho việc định cư, ổn định kinh tế và dựng xây gia đình. Thế hệ thứ hai lớn lên giữa những giao thoa văn hóa phức tạp. Trong khi đó, thế hệ thứ ba và thứ tư tiếp cận cội nguồn qua những câu chuyện kể của gia đình, qua công nghệ số, nghệ thuật, nghiên cứu học thuật hay những lăng kính toàn cầu.

​Do đó, không thể áp đặt cách thể hiện căn tính của thế hệ này làm tiêu chuẩn duy nhất cho thế hệ kế tiếp. Thế hệ trước có trách nhiệm trao truyền lịch sử, ngôn ngữ, kinh nghiệm và những giá trị mình trân quý. Nhưng trao truyền không đồng nghĩa với áp đặt. Cội nguồn phải được trao như một nguồn tài sản tinh thần để người trẻ tự do tìm hiểu và lựa chọn, tuyệt đối không phải là một món nợ bắt buộc họ phải trả bằng sự phục tùng vô điều kiện.

​3. Thu hút bằng giá trị, không bằng cảm giác tội lỗi

​Những lời kêu gọi hướng về nguồn cội, đóng góp cho quê hương hay gánh vác trách nhiệm cộng đồng mang giá trị đạo đức cao đẹp. Tuy nhiên, nếu đó là phương thức chủ yếu để duy trì sự gắn kết của người trẻ, cộng đồng sẽ rất khó đứng vững lâu dài.

​Người trẻ có quyền đặt ra những câu hỏi mang tính thực chất:

• ​Tôi học hỏi được những gì từ đây?
• ​Tôi có cơ hội nghiên cứu, làm việc hay khởi nghiệp hay không?
• ​Tôi có được tiếp cận với những chuyên gia giàu kinh nghiệm không?
• ​Tôi có quyền tự đề xuất và lãnh đạo dự án của riêng mình không?
• ​Tôi có được phản biện mà không sợ bị trù dập hay gây khó dễ không?
• ​Tôi có thể đóng góp mà vẫn giữ được quyền tự chủ cá nhân không?

​Cộng đồng phải trả lời những câu hỏi ấy bằng cơ hội thực chất, quy trình minh bạch và kết quả có thể kiểm chứng. Đừng vội vãi quy chụp rằng người trẻ thờ ơ vì họ thiếu trách nhiệm, mà phải nghiêm túc nhìn nhận xem các chương trình có đáp ứng đúng nhu cầu, tạo ra giá trị thực sự và cho phép họ tham gia quyết định hay không.

II. MẠNG LƯỚI THANH NIÊN — SINH VIÊN LÀ GÌ?

​4. Một mạng lưới mở, không phải tổ chức độc quyền

​Mạng lưới Thanh niên — Sinh viên Việt Nam Toàn cầu là một hệ sinh thái kết nối tự nguyện giữa học sinh, sinh viên, nghiên cứu sinh, người trẻ mới bước vào thị trường lao động, nhà khoa học trẻ, kỹ sư, nghệ sĩ, doanh nhân khởi nghiệp và những ai đang tìm kiếm không gian phát triển.

​Mạng lưới này bao gồm đa dạng các câu lạc bộ, hội sinh viên, nhóm nghiên cứu, vườn ươm khởi nghiệp, tổ chức văn hóa, dự án công nghệ và mạng lưới nghề nghiệp. Không cần thiết phải gộp tất cả vào một tổ chức hành chính duy nhất; mỗi nhóm hoàn toàn có thể giữ vững điều lệ, phương thức hoạt động và bản sắc riêng, đồng thời tham gia các chương trình chung trên tinh thần hợp tác tự nguyện.

Việt Hiến xác lập các nguyên tắc tự quản và giới hạn quyền lực; mạng lưới đóng vai trò kết nối cơ hội; còn các tổ chức, pháp nhân thực hiện hoạt động theo đúng thẩm quyền và luật pháp sở tại. Tuyệt đối không một tổ chức nào được tự xưng là đại diện độc quyền cho toàn thể thanh niên Việt Nam trên thế giới.

​5. Chuyển dịch từ “phong trào hình thức” sang “cơ hội thực chất”

​Một sinh viên có thể tham dự hàng chục hội thảo nhưng vẫn thiếu kỹ năng thực chiến. Một người trẻ có ý tưởng kinh doanh xuất sắc nhưng lại bế tắc trong việc tìm kiếm người định hướng hay nguồn vốn mồi. Một nhà nghiên cứu trẻ đầy triển vọng có thể bị cản trở bởi thiếu kinh phí và mạng lưới quan hệ.

​Mạng lưới cần dứt khoát chuyển trọng tâm từ số lượng sự kiện sang chất lượng cơ hội, thông qua các chương trình cụ thể:

• ​Học bổng và tài trợ nghiên cứu khoa học chuyên sâu.
• ​Chương trình thực tập, việc làm và kết nối mạng lưới nghề nghiệp toàn cầu.
• ​Mạng lưới cố vấn chuyên môn (mentorship) và phát triển năng lực lãnh đạo.
• ​Các dự án đổi mới sáng tạo, công nghệ và chuyển đổi số.
• ​Hỗ trợ khởi nghiệp, tiếp cận quỹ đầu tư và thị trường quốc tế.
• ​Các chương trình trao đổi học thuật, văn hóa và phục vụ cộng đồng.

​Mỗi cá nhân có một quỹ đạo phát triển riêng: người làm kỹ thuật cần phòng thí nghiệm; người học luật cần không gian nghiên cứu chính sách; nghệ sĩ cần không gian thử nghiệm nghệ thuật; nhà khởi nghiệp cần hệ sinh thái thị trường. Nhiệm vụ của mạng lưới là mở ra nhiều con đường khác nhau, tuyệt đối không áp đặt hay định đoạt thay cho tương lai của bất kỳ ai.

​III. HỆ SINH THÁI PHÁT TRIỂN VÀ CỐ VẤN

​6. Chu trình phát triển có thể kiểm chứng

Việt Hiến xác lập các nguyên tắc tự quản và giới hạn quyền lực; mạng lưới đóng vai trò kết nối cơ hội; còn các tổ chức, pháp nhân thực hiện hoạt động theo đúng thẩm quyền và luật pháp sở tại. Tuyệt đối không một tổ chức nào được tự xưng là đại diện độc quyền cho toàn thể thanh niên Việt Nam trên thế giới.

​5. Chuyển dịch từ “phong trào hình thức” sang “cơ hội thực chất”

​Một sinh viên có thể tham dự hàng chục hội thảo nhưng vẫn thiếu kỹ năng thực chiến. Một người trẻ có ý tưởng kinh doanh xuất sắc nhưng lại bế tắc trong việc tìm kiếm người định hướng hay nguồn vốn mồi. Một nhà nghiên cứu trẻ đầy triển vọng có thể bị cản trở bởi thiếu kinh phí và mạng lưới quan hệ.

​Mạng lưới cần dứt khoát chuyển trọng tâm từ số lượng sự kiện sang chất lượng cơ hội, thông qua các chương trình cụ thể:

• ​Học bổng và tài trợ nghiên cứu khoa học chuyên sâu.
• ​Chương trình thực tập, việc làm và kết nối mạng lưới nghề nghiệp toàn cầu.
• ​Mạng lưới cố vấn chuyên môn (mentorship) và phát triển năng lực lãnh đạo.
• ​Các dự án đổi mới sáng tạo, công nghệ và chuyển đổi số.
• ​Hỗ trợ khởi nghiệp, tiếp cận quỹ đầu tư và thị trường quốc tế.
• ​Các chương trình trao đổi học thuật, văn hóa và phục vụ cộng đồng.

​Mỗi cá nhân có một quỹ đạo phát triển riêng: người làm kỹ thuật cần phòng thí nghiệm; người học luật cần không gian nghiên cứu chính sách; nghệ sĩ cần không gian thử nghiệm nghệ thuật; nhà khởi nghiệp cần hệ sinh thái thị trường. Nhiệm vụ của mạng lưới là mở ra nhiều con đường khác nhau, tuyệt đối không áp đặt hay định đoạt thay cho tương lai của bất kỳ ai.

​III. HỆ SINH THÁI PHÁT TRIỂN VÀ CỐ VẤN

​6. Chu trình phát triển có thể kiểm chứng

​Các chương trình của mạng lưới cần được thiết kế theo một chuỗi giá trị liền mạch:

Người trẻ khi được giao quản lý dự án hay ngân sách phải có quyền tự chủ trong giới hạn đã định, đồng thời phải chịu trách nhiệm giải trình minh bạch về hiệu quả công việc. Không được viện cớ “thiếu kinh nghiệm” để tước bỏ quyền tham gia của họ, nhưng cũng không được lợi dụng tuổi trẻ để ban phát đặc quyền vô nguyên tắc.

​11. Chấp nhận thử nghiệm và học từ thất bại

​Năng lực lãnh đạo không thể hình thành trong môi trường đóng khung hay chỉ đọc lý thuyết. Mạng lưới phải là không gian dung dưỡng các sáng kiến xã hội, thử nghiệm công nghệ, mô hình kinh doanh mới và dự án văn hóa.

Thất bại đến từ nỗ lực thiện chí và tư duy thử nghiệm cần được nhìn nhận bao dung như một bài học quý giá. Tuy nhiên, phải phân xưởng rạch ròi giữa thất bại chuyên môn với các hành vi gian dối, trục lợi cá nhân hay cố ý vi phạm pháp luật. Các dự án có rủi ro cao về tài chính, pháp lý hay dữ liệu phải trải qua quá trình thẩm định kỹ lưỡng trước khi triển khai.

​12. Chuyển giao thế hệ là chuyển giao cả thể chế

​Chuyển giao quyền lực không đơn thuần là việc người cũ từ nhiệm và người trẻ lên thay. Nếu thiếu đi hệ thống hồ sơ, dữ liệu, quy trình chuẩn, mạng lưới quan hệ và nền tảng pháp lý rõ ràng, người kế nhiệm sẽ phải bắt đầu lại từ con số không.

Ðó chính là ranh giới phân định giữa một tổ chức ăn xổi ở thì phụ thuộc vào vài cá nhân xuất chúng với một cộng đồng có năng lực tự tái tạo bền vững qua các thế hệ.

​V. HỘI NHẬP VÀ CĂN TÍNH TOÀN CẦU

​13. Mạng lưới Việt là bệ phóng, không phải chiếc lồng

​Một sinh viên Việt Nam tại các cường quốc giáo dục có thể tìm thấy sự hỗ trợ ban đầu từ mạng lưới Việt Nam. Nhưng hành trình sự nghiệp của họ sau đó có thể vươn xa tới các tập đoàn đa quốc gia, các viện nghiên cứu hàn lâm hàng đầu hay thị trường quốc tế không nằm trong không gian cộng đồng Việt.

​Những đóng góp dưới dạng tri thức, mạng lưới công nghệ, vốn đầu tư hay kinh nghiệm chuyên gia của họ vẫn vô cùng quý giá ngay cả khi họ không thường xuyên tham gia các sinh hoạt cộng đồng truyền thống. Do đó, cần vượt qua định kiến chật hẹp về “sự trở về địa lý” để trân trọng mọi hình thức đóng góp bằng năng lực thực chất. Mạng lưới Việt là bàn đạp để vươn ra thế giới, chứ tuyệt đối không phải chiếc lồng giam hãm tương lai của thế hệ trẻ.

​14. Khởi nghiệp và thị trường toàn cầu

​Người trẻ có thể tìm kiếm cộng sự, chuyên gia cố vấn hay nguồn vốn mồi từ cộng đồng Việt, nhưng một doanh nghiệp bền vững bắt buộc phải vươn ra biển lớn, cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường quốc tế bằng chất lượng, đổi mới sáng tạo và năng suất lao động. Tuyệt đối không biến cộng đồng thành một cái ao làng khép kín hay thị trường độc quyền để chèn ép lẫn nhau.

​15. Kỷ nguyên số và căn tính trong không gian mạng

​Dưới tác động vũ bão của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và tự động hóa, đời sống của giới trẻ đã gắn liền với không gian số. Mạng lưới cần trang bị cho người trẻ tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tôn trọng sở hữu trí tuệ. Căn tính Việt Nam trong thế kỷ 21 không chỉ được gìn giữ qua các thiết chế truyền thống mà còn được tái định hình rực rỡ trong không gian số, qua ngòi bút, lăng kính điện ảnh, âm nhạc và các sản phẩm sáng tạo đương đại của thế hệ trẻ.

​VI. QUYỀN TỰ CHỦ VÀ GIỚI HẠN CỦA CỘNG ĐỒNG

​16. Quyền phản biện thế hệ trước

​Một cộng đồng thông thái và cầu tiến là cộng đồng chào đón tiếng nói phản biện từ thế hệ trẻ. Người trẻ có quyền chất vấn về những giá trị truyền thống, về cách sử dụng ngân sách, về phương thức phân bổ quyền lực và định hướng phát triển của cộng đồng.

​Đồng thời, người trẻ cũng phải rèn luyện năng lực phản biện dựa trên chứng cứ khách quan, lập luận chặt chẽ và chịu trách nhiệm đến cùng về phát ngôn của mình. Sự bất đồng giữa các thế hệ không phải là cuộc chiến đối kháng, mà là quá trình chắt lọc những giá trị trường tồn để thích ứng với thời đại mới.

​17. Quyền không tham gia

​Cá nhân thanh niên, sinh viên có toàn quyền lựa chọn tham gia, không tham gia, tham gia một phần hoặc rời bỏ mạng lưới tùy theo hoàn cảnh và định hướng cá nhân. Việc ít tham gia hoạt động cộng đồng tuyệt đối không thể bị dùng làm căn cứ để tước đoạt hay phủ nhận căn tính và phẩm giá của bất kỳ ai.

​VII. CÁC ĐIỀU KHOẢN VIỆT HIẾN (TRÍCH YẾU)

• ​Điều 1 (Quyền phát triển): Bảo đảm và khuyến khích quyền học tập, nghiên cứu, sáng tạo, khởi nghiệp và hội nhập của thanh niên, sinh viên.
• ​Điều 2 (Quyền tham gia): Tôn trọng quyền tham gia sinh hoạt cộng đồng của người trẻ trên nền tảng bình đẳng, không tạo ra đặc quyền hay miễn trừ trách nhiệm.
• ​Điều 3 (Quyền không tham gia): Nghiêm cấm mọi hình thức ép buộc tham gia tổ chức cộng đồng dựa trên căn tính hay nguồn gốc; bảo lưu trọn vẹn phẩm giá của những người chọn lối đi độc lập.
• ​Điều 4 (Cơ hội công bằng): Mọi chương trình học bổng, tài trợ và tuyển chọn phải dựa trên tiêu chuẩn khách quan, công khai và kiểm soát triệt để xung đột lợi ích.
• ​Điều 5 (Quyền phản biện): Bảo vệ quyền chất vấn, phản biện thiện chí của giới trẻ đối với hoạt động cộng đồng; nghiêm cấm mọi hình thức trù dập, trả đũa.
• ​Điều 6 (Phi thương mại hóa lòng trung thành): Cấm sử dụng các gói hỗ trợ tài chính, học bổng làm công cụ ép buộc tư tưởng hay áp đặt nghĩa vụ phục tùng cá nhân.
• ​Điều 7 (Khuyến khích thử nghiệm): Xây dựng không gian thử nghiệm an toàn, dung dưỡng thất bại thiện chí đi đôi với chế độ trách nhiệm rõ ràng trước rủi ro.
• ​Điều 8 (Cơ chế đại diện thực chất): Các thiết chế đại diện cho thanh niên phải được vận hành theo tiêu chuẩn bầu chọn minh bạch, có nhiệm kỳ và chịu trách nhiệm giải trình đầy đủ.
• ​Điều 9 (Chuyển giao thể chế): Thể chế hóa quy trình chuyển giao tri thức, tài sản, hồ sơ và quyền lực lãnh đạo nhằm bảo đảm tính liên tục của tổ chức.
• ​Điều 10 (Tự do hội nhập): Tôn trọng tuyệt đối quyền lựa chọn sự nghiệp, đời sống và con đường hội nhập quốc tế cá nhân; cấm mọi hành vi nhân danh cộng đồng để chi phối định hướng đời tư của người trẻ.

​VIII. KẾT LUẬN

​Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu không thể bám rễ và vươn xa nếu chỉ hoài niệm về quá khứ. Ký ức cho chúng ta cội nguồn, nhưng tương lai đòi hỏi tri thức, năng lực thực chiến, sự sáng tạo không ngừng và khả năng hội nhập toàn cầu.

​Mạng lưới Thanh niên — Sinh viên chính là cỗ máy tái tạo năng lượng sống còn của toàn cộng đồng. Muốn vận hành cỗ máy ấy, chúng ta phải trao cho người trẻ không gian tự chủ, nguồn lực xứng đáng, quyền quyết định thực chất và trách nhiệm rõ ràng.

​Không giữ người trẻ bằng nghĩa vụ đạo đức.

Không mua chuộc lòng trung thành bằng lợi ích vật chất.

Không dùng truyền thống làm xiềng xích khóa chặt tương lai.

Không dùng tuổi trẻ làm thứ đặc quyền vô trách nhiệm.

​Hãy trao cho người trẻ một điểm tựa vững chãi, một hệ sinh thái công bằng và để họ tự tay kiến tạo tương lai bằng chính trí tuệ và khát vọng của mình.

​CỘI NGUỒN để biết mình đến từ đâu.

TRÍ THỨC để thấu hiểu thế giới.

NĂNG LỰC để vươn ra biển lớn.

TỰ DO để chọn lấy con đường đi.

CỘNG ĐỒNG để hợp tác mà không lệ thuộc.

​Thế hệ trước trao truyền cội nguồn. Thế hệ trẻ kiến tạo tương lai. Một thể chế ưu việt là thể chế bảo đảm không một thế hệ nào có quyền chiếm đoạt tương lai của thế hệ kế tiếp.

​Hoàng Phong Nhã

Read more »