Dollar Exchange Rate
00:39
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT
Một con người giữa những con người làm nên thời đại
Võ Văn Kiệt ↔ những người cùng thời ↔ những vấn đề của đất nước ↔ Hưng Quốc.
Hoàng Phong Nhã
CHƯƠNG XXIII
NHỮNG NGƯỜI TRỞ VỀ
Khi hòa hợp dân tộc được thử thách bằng việc sử dụng con người
Nói về hòa hợp dân tộc thì không khó.
Khó hơn là chấp nhận sự khác biệt. Khó hơn nữa là hợp tác với những người từng đứng ở phía bên kia chiến tuyến. Và khó nhất là trao cho họ một công việc thực sự có ý nghĩa, lắng nghe ý kiến của họ, sử dụng năng lực của họ và chấp nhận rằng họ có thể nhìn nhận vấn đề khác với mình.
Bởi khi ấy, hòa hợp không còn là một lời kêu gọi.
Nó trở thành một quyết định quản trị.
Một quyết định có thể gây nghi ngờ trong nội bộ, tạo ra phản ứng từ những người từng trải qua chiến tranh, thậm chí đặt người đứng đầu trước câu hỏi: Tại sao lại tin tưởng một người từng phục vụ chính quyền cũ?
Võ Văn Kiệt đã phải đối diện với những câu hỏi như vậy trong quá trình điều hành Thành phố Hồ Chí Minh và sau này trong công cuộc đổi mới kinh tế.
Điều đáng nghiên cứu không chỉ là ông đã mời những ai trở lại, mà còn là ông nhìn nhận con người như thế nào, sử dụng tri thức ra sao và đã vượt qua được những giới hạn nào của thời đại mình.
Bởi một quốc gia sau chiến tranh có thể thống nhất về lãnh thổ, nhưng chưa chắc đã thống nhất trong cách nhìn nhận con người.
Và nếu vẫn tiếp tục chia xã hội thành những nhóm người có quá khứ khác nhau rồi quyết định cơ hội của họ bằng quá khứ ấy, thì chiến tranh có thể đã kết thúc trên chiến trường nhưng vẫn tiếp tục tồn tại trong đời sống xã hội.
1. Nguyễn Xuân Oánh: Khi quá khứ chính trị không xóa bỏ năng lực chuyên môn
Trường hợp Nguyễn Xuân Oánh là một trong những ví dụ đáng chú ý nhất khi nghiên cứu cách Võ Văn Kiệt sử dụng nhân tài sau năm 1975.
Ông Nguyễn Xuân Oánh từng giữ những chức vụ quan trọng trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa, bao gồm Thống đốc Ngân hàng Quốc gia, Phó Thủ tướng và có thời gian giữ chức quyền Thủ tướng.
Ông được đào tạo về kinh tế, có kinh nghiệm trong lĩnh vực tài chính và từng tiếp xúc với môi trường kinh tế quốc tế.
Sau năm 1975, ông ở lại Việt Nam.
Theo những tư liệu được Báo Nhân Dân công bố, khi Võ Văn Kiệt làm Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, ông đã thành lập một Văn phòng kinh tế trực thuộc Bí thư Thành ủy, quy tụ các chuyên gia kinh tế có xuất thân và quá trình đào tạo khác nhau. Nguyễn Xuân Oánh được giao đứng đầu văn phòng này.
Một số tư liệu của Thành phố Hồ Chí Minh cũng ghi nhận sự tham gia của những chuyên gia được đào tạo trong các hệ thống kinh tế khác nhau, trong đó có người từng làm việc cho chính quyền Sài Gòn trước năm 1975.
Đây không đơn thuần là một cử chỉ xã giao.
Đó là một quyết định sử dụng năng lực chuyên môn trong công việc quản lý và tìm kiếm hướng phát triển kinh tế.
Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ Nguyễn Xuân Oánh không được mời chỉ để kể lại kinh nghiệm của một chế độ đã kết thúc. Ông được đặt vào một không gian nghiên cứu những vấn đề mà chính quyền thành phố đang phải giải quyết.
Điều đó cho thấy Võ Văn Kiệt đã nhận ra một vấn đề có ý nghĩa vượt ra ngoài trường hợp cá nhân:
Kiến thức không thuộc độc quyền của bất kỳ chế độ chính trị nào.
Một người từng làm việc trong một hệ thống chính trị khác vẫn có thể sở hữu kiến thức, kinh nghiệm và năng lực có ích cho quốc gia.
Tất nhiên, điều này không có nghĩa quá khứ chính trị không còn ý nghĩa hoặc mọi hành động trong quá khứ đều được miễn trừ trách nhiệm. Cần phân biệt trách nhiệm đối với hành động cụ thể với quyền được đánh giá về năng lực chuyên môn.
Không thể lấy một quá khứ chính trị để tự động phủ nhận toàn bộ giá trị của một con người.
Đó là một nguyên tắc quan trọng trong việc xây dựng quốc gia sau nội chiến.
2. Từ lòng tin cá nhân đến việc sử dụng năng lực
Tuy nhiên, nghiên cứu trường hợp Nguyễn Xuân Oánh cần đi xa hơn việc ghi nhận ông được Võ Văn Kiệt mời cộng tác.
Chúng ta cần đặt ra những câu hỏi cụ thể:
Ông được giao nghiên cứu những vấn đề gì?
Văn phòng kinh tế hoạt động theo cơ chế nào?
Những đề xuất của ông được tiếp nhận đến đâu?
Những kiến nghị nào được đưa vào quá trình hoạch định chính sách?
Có những bất đồng nào giữa các chuyên gia và cơ quan quản lý?
Những kết quả nào có thể xác định được bằng hồ sơ, báo cáo hoặc văn bản đương thời?
Đây là những câu hỏi cần được trả lời bằng tư liệu lịch sử, chứ không thể chỉ dựa vào những bài viết hồi tưởng.
Bởi có ít nhất ba cấp độ khác nhau trong việc sử dụng nhân tài.
Cấp độ thứ nhất là mời một người có chuyên môn đến trao đổi.
Cấp độ thứ hai là giao cho người ấy một công việc nghiên cứu, tư vấn hoặc quản lý cụ thể.
Cấp độ thứ ba là tạo ra một cơ chế để ý kiến chuyên môn của người ấy có thể tác động thực sự đến quyết định chính sách, kể cả khi ý kiến đó khác với quan điểm của người lãnh đạo.
Ba cấp độ này không giống nhau.
Một nhà lãnh đạo có thể cởi mở trong giao tiếp nhưng vẫn không chấp nhận những ý kiến trái chiều. Một cơ quan có thể mời chuyên gia nhưng không trao cho họ đủ điều kiện để thực hiện công việc.
Vì vậy, muốn đánh giá chính xác chính sách dùng người của Võ Văn Kiệt, phải nghiên cứu cả quyền hạn, môi trường làm việc và kết quả cộng tác.
Hòa hợp trong quản trị không chỉ là cho phép một người bước vào phòng họp. Đó còn là cho phép tri thức của người ấy tham gia vào quá trình ra quyết định.
3. Nguyễn Văn Hảo: Mở rộng cánh cửa ra ngoài biên giới
Một trường hợp khác cần được nghiên cứu là Nguyễn Văn Hảo.
Ông từng giữ chức Phó Thủ tướng trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa, phụ trách lĩnh vực kinh tế.
Một số tư liệu về nhân tài Việt Nam ở nước ngoài ghi nhận sau năm 1975, Võ Văn Kiệt đã có những hoạt động tiếp xúc, mời gọi ông tham gia tư vấn kinh tế từ Pháp.
Nếu được đối chiếu đầy đủ với hồ sơ gốc, trường hợp này có ý nghĩa đặc biệt.
Bởi nó cho thấy phạm vi hòa hợp không chỉ giới hạn trong những người ở lại Việt Nam sau chiến tranh.
Nó còn hướng đến những người đã ra nước ngoài, có cuộc sống, công việc và những lựa chọn riêng.
Đây là một bước chuyển quan trọng trong tư duy sử dụng nhân tài.
Một quốc gia không thể chỉ nhìn những người ở ngoài biên giới bằng câu hỏi họ đã rời đi vào thời điểm nào, từng đứng ở phía nào hoặc có đồng ý với mọi chính sách hiện tại hay không.
Câu hỏi cần đặt ra là:
Họ có tri thức gì?
Có kinh nghiệm gì?
Có thể đóng góp gì?
Và đất nước có cơ chế nào để tiếp nhận sự đóng góp ấy?
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ việc mời về thăm, mời tư vấn, mời làm việc lâu dài và thực sự tham gia vào bộ máy quản lý. Không thể gộp tất cả thành một hiện tượng duy nhất mang tên trở về.
Chính sự phân biệt này giúp chúng ta tránh biến lịch sử thành một câu chuyện được kể theo ý muốn.
4. Bùi Kiến Thành: Có thể đóng góp mà không cần trở về định cư
Trường hợp Bùi Kiến Thành mở ra một cách nhìn rộng hơn về khái niệm trở về.
Theo những thông tin tiểu sử được công bố, ông từng học tập tại Hoa Kỳ, hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng và tài chính, sau đó sinh sống và làm việc tại Pháp.
Ông cho biết từ đầu thập niên 1980, các phái đoàn phía Việt Nam đã có những cuộc tiếp xúc với ông tại Paris để trao đổi về các vấn đề kinh tế.
Điểm đáng chú ý là sự đóng góp của một người không nhất thiết phải gắn với việc trở về sinh sống lâu dài trong nước.
Một chuyên gia có thể ở Paris nhưng tư vấn cho Việt Nam.
Một doanh nhân có thể ở Hoa Kỳ nhưng kết nối doanh nghiệp Việt Nam với thị trường Mỹ.
Một nhà khoa học có thể làm việc tại Nhật Bản nhưng tham gia đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ cho các trường đại học trong nước.
Một kỹ sư có thể sinh sống tại Singapore nhưng hỗ trợ những dự án công nghệ ở Việt Nam.
Trong một thế giới có sự kết nối ngày càng sâu rộng, biên giới quốc gia không còn là ranh giới tuyệt đối của hoạt động tri thức và kinh tế.
Vì thế, khái niệm đóng góp cho đất nước cần được mở rộng.
Không nên chỉ hỏi:
Anh có trở về sống ở Việt Nam không?
Mà cần hỏi:
Anh có thể kết nối năng lực, kinh nghiệm và nguồn lực của mình với sự phát triển của Việt Nam bằng cách nào?
Đó là một cách nhìn thực tế hơn, đồng thời cũng nhân văn hơn.
Một người có quyền lựa chọn nơi sinh sống mà vẫn có thể gắn bó với quê hương.
Lòng yêu nước không nhất thiết phải được đo bằng địa chỉ cư trú. Nó còn phải được nhìn qua những giá trị mà một người tạo ra và chia sẻ với cộng đồng dân tộc.
5. Ngô Viết Thụ: Tài năng kiến trúc và quyền được tiếp tục cống hiến
Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ là một trường hợp có ý nghĩa khác.
Ông từng đoạt Giải Khôi nguyên La Mã, một giải thưởng danh giá trong lĩnh vực nghệ thuật và kiến trúc, đồng thời thiết kế nhiều công trình quan trọng tại miền Nam trước năm 1975.
Sau chiến tranh, ông tiếp tục hoạt động chuyên môn tại Việt Nam.
Một số tư liệu hồi tưởng về Võ Văn Kiệt nhắc đến Ngô Viết Thụ cùng những trí thức miền Nam khác trong số những người được quan tâm và tạo điều kiện cộng tác.
Điều cần chú ý ở đây không phải là ông thuộc về phía chính trị nào.
Mà là giá trị của một tài năng kiến trúc đối với quốc gia.
Một công trình kiến trúc có thể được xây dựng trong một giai đoạn lịch sử nhất định, nhưng giá trị chuyên môn của người thiết kế không nhất thiết chấm dứt khi chế độ chính trị thay đổi.
Một bác sĩ từng làm việc trong hệ thống y tế cũ vẫn có thể chữa bệnh.
Một kiến trúc sư từng thiết kế công trình cho chính quyền cũ vẫn có thể đóng góp vào quy hoạch quốc gia.
Một nhà kinh tế từng điều hành ngân hàng trong một thể chế khác vẫn có thể hiểu biết sâu sắc về tài chính.
Một nhà khoa học không mất đi kiến thức chỉ vì lịch sử đã đặt ông vào một hoàn cảnh chính trị khác.
Đây là nguyên tắc cần được mở rộng sang tất cả các lĩnh vực.
Quốc gia nào biết bảo vệ và sử dụng tài năng thì quốc gia ấy có thêm nguồn lực để phát triển.
Ngược lại, nếu tài năng bị đánh giá chủ yếu bằng lý lịch và quá khứ chính trị, quốc gia có thể tự loại bỏ chính những nguồn lực mà mình đang thiếu.
6. Bùi Thị Lạng và giới hạn của tư liệu hồi tưởng
Bùi Thị Lạng cũng được một số tư liệu hồi tưởng nhắc đến trong nhóm trí thức, chuyên gia miền Nam được Võ Văn Kiệt quan tâm và tạo điều kiện cộng tác.
Tuy nhiên, trường hợp này cần được nghiên cứu thận trọng.
Chúng ta cần xác định rõ lĩnh vực chuyên môn, quá trình công tác, cơ quan tham gia, nhiệm vụ được giao và kết quả đóng góp cụ thể.
Không thể chỉ từ một lời kể rằng Võ Văn Kiệt quan tâm đến một người mà kết luận ông đã sử dụng toàn bộ năng lực của giới trí thức và khoa học miền Nam.
Đây là một nguyên tắc phương pháp luận quan trọng.
Lịch sử không thể được viết chỉ bằng thiện chí của nhân vật.
Một quyết định đúng cần được chứng minh bằng sự kiện. Một chính sách có hiệu quả cần được đánh giá bằng kết quả. Một nhận định về tầm ảnh hưởng phải có chứng cứ tương ứng.
Chính sự nghiêm túc này giúp chúng ta phân biệt giữa nghiên cứu lịch sử và xây dựng huyền thoại về một nhà lãnh đạo.
7. Người tài không chỉ thuộc về một thế hệ hay một phía chính trị
Nếu đặt những trường hợp trên cạnh nhau, chúng ta sẽ thấy một bức tranh rộng hơn.
Võ Văn Kiệt không chỉ cần những người từng phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng hòa.
Ông còn cần cán bộ cách mạng, chuyên gia kinh tế được đào tạo trong hệ thống xã hội chủ nghĩa, nhà khoa học, kỹ sư, doanh nhân, trí thức trong nước và người Việt Nam ở nước ngoài.
Đất nước sau chiến tranh đứng trước những vấn đề rất lớn: thiếu vốn, thiếu công nghệ, thiếu kinh nghiệm quản lý kinh tế thị trường, thiếu quan hệ quốc tế và thiếu những phương thức tổ chức phù hợp với một nền kinh tế đang chuyển đổi.
Không một nhóm người nào có thể tự mình giải quyết tất cả những vấn đề đó.
Một người có kinh nghiệm quản lý kinh tế kế hoạch có thể hiểu hệ thống hành chính và phân bổ nguồn lực.
Một người từng hoạt động trong kinh tế thị trường có thể hiểu tín dụng, ngân hàng, doanh nghiệp và cơ chế giá cả.
Một nhà khoa học có thể mang đến phương pháp nghiên cứu mới.
Một doanh nhân có thể hiểu nhu cầu thị trường.
Một chuyên gia ở nước ngoài có thể kết nối với những tổ chức và mạng lưới quốc tế.
Nếu những nguồn lực ấy được kết hợp, chúng có thể bổ sung cho nhau.
Đây là điểm đáng chú ý trong tư duy sử dụng nhân tài của Võ Văn Kiệt: không nên để quá khứ chính trị trở thành rào cản tuyệt đối đối với sự hợp tác chuyên môn.
Tuy nhiên, cần tránh một cách diễn giải khác cũng không chính xác: cho rằng chỉ cần mở cửa với một số chuyên gia là đã giải quyết được toàn bộ vấn đề sử dụng nhân tài.
Một vài trường hợp thành công không đại diện cho toàn bộ xã hội.
8. Mạng lưới quốc tế: Một loại tài sản quốc gia
Câu chuyện người Việt ở nước ngoài còn đặt ra một vấn đề lớn hơn việc sử dụng từng chuyên gia riêng lẻ.
Đó là giá trị của mạng lưới.
Một chuyên gia tài chính không chỉ có kiến thức về ngân hàng. Ông còn có thể biết những người đang làm việc trong các ngân hàng quốc tế, tổ chức tài chính, giới đầu tư, trường đại học và doanh nghiệp.
Một nhà khoa học không chỉ sở hữu công trình nghiên cứu. Ông còn có thể kết nối với các phòng thí nghiệm, quỹ nghiên cứu, nhóm chuyên gia và mạng lưới học thuật quốc tế.
Một doanh nhân không chỉ có vốn. Ông còn có thể mang theo kinh nghiệm thị trường, phương thức quản trị, đối tác và khả năng tiếp cận những chuỗi cung ứng mới.
Đó là vốn tri thức và vốn quan hệ xã hội.
Sau nhiều năm chiến tranh và bị hạn chế trong các quan hệ kinh tế quốc tế, Việt Nam rất cần những cầu nối như vậy.
Nhưng cần nhìn vấn đề một cách đầy đủ hơn.
Mạng lưới quốc tế không tự động trở thành tài sản quốc gia. Nó chỉ thực sự có giá trị khi được kết nối với một môi trường trong nước đủ minh bạch, có năng lực tiếp nhận, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và tôn trọng chuyên môn.
Nếu người tài được mời về nhưng không có điều kiện làm việc, nếu nhà đầu tư không có sự bảo đảm về pháp lý, nếu chuyên gia không được nói thật về những bất cập, thì mạng lưới ấy khó có thể phát huy hết giá trị.
Vì vậy, thu hút nhân tài không chỉ là chính sách mời gọi.
Đó còn là chính sách xây dựng môi trường để người tài muốn đến, có thể làm việc và sẵn sàng gắn bó.
9. Hòa hợp dân tộc: Tình cảm và lợi ích quốc gia có thể cùng tồn tại
Khi nghiên cứu những quyết định mở cửa của Võ Văn Kiệt, cần đặt thêm một câu hỏi:
Ông nhìn thấy điều gì ở những người Việt Nam từng sống và làm việc ở nước ngoài?
Có phải chỉ là vốn, công nghệ, thị trường và quan hệ quốc tế?
Hay còn là một bộ phận của cộng đồng dân tộc mà đất nước cần tìm cách kết nối trở lại?
Không nên buộc lịch sử phải chọn một trong hai cách giải thích.
Một nhà lãnh đạo có thể đồng thời nhìn thấy lợi ích kinh tế và ý nghĩa hòa giải dân tộc.
Một chính sách tốt có thể vừa giúp đất nước phát triển, vừa khôi phục những mối liên hệ từng bị chiến tranh và định kiến làm đứt đoạn.
Hai mục tiêu ấy không mâu thuẫn với nhau.
Thậm chí, chúng có thể hỗ trợ lẫn nhau.
Tuy nhiên, điều quyết định không phải là động cơ được kể lại đẹp đến đâu, mà là cách chính sách được thiết kế và thực hiện.
Nếu một người được tiếp nhận vì có tiền nhưng không được tôn trọng khi đưa ra ý kiến khác biệt, đó chưa phải là hòa hợp đầy đủ.
Nếu một người được mời vì có chuyên môn nhưng không được bảo đảm những quyền cơ bản, đó cũng chưa phải là một môi trường bình đẳng.
Hòa hợp phải được đánh giá bằng cả cách đối xử với con người và khả năng bảo vệ quyền của họ.
10. Không phân biệt chính kiến: Cần hiểu đúng ý nghĩa
Trong một số hồi tưởng về cuộc gặp gỡ người Việt Nam ở nước ngoài tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 1993, Võ Văn Kiệt được dẫn lời nhấn mạnh tinh thần đoàn kết mọi người, không phân biệt tôn giáo và chính kiến.
Nếu đặt tinh thần ấy bên cạnh những quan điểm của ông về hòa hợp, hòa giải dân tộc trong thời kỳ này, chúng ta có thể nhận ra một định hướng đáng chú ý.
Ông không đặt sự đồng nhất về suy nghĩ làm điều kiện tiên quyết cho hợp tác.
Đó là một khác biệt quan trọng.
Một quốc gia có thể có nhiều tôn giáo, nhiều khuynh hướng tư tưởng, nhiều ký ức lịch sử và nhiều quan điểm chính trị.
Những khác biệt ấy không nhất thiết phải bị xóa bỏ để mọi người cùng tham gia xây dựng đất nước.
Tuy nhiên, cũng cần phân biệt hai điều:
Vượt qua khác biệt để hợp tác không có nghĩa là xóa bỏ quyền được khác biệt.
Đoàn kết không có nghĩa là tất cả phải suy nghĩ giống nhau.
Một xã hội có thể thống nhất về những nguyên tắc nền tảng nhưng vẫn cho phép các công dân tranh luận về con đường phát triển.
Một người có thể ủng hộ chính sách này và phản đối chính sách khác mà vẫn có quyền tham gia đời sống xã hội.
Một người có thể không đồng ý với chính quyền nhưng vẫn có trách nhiệm với đất nước.
Đó mới là nền tảng của một cộng đồng chính trị trưởng thành.
11. Hòa hợp không được biến thành đồng thuận cưỡng bức
Đây là điểm Hưng Quốc Học cần bổ sung vào tư tưởng hòa hợp dân tộc.
Có một cách hiểu sai về đoàn kết: muốn đoàn kết thì phải hạn chế bất đồng; muốn hòa hợp thì phải tránh tranh luận; muốn ổn định thì mọi người nên im lặng trước những vấn đề nhạy cảm.
Cách hiểu ấy có thể tạo ra sự yên ổn bề ngoài, nhưng không tạo ra sức mạnh lâu dài.
Một xã hội không có tranh luận công khai có thể đang che giấu những bất đồng chưa được giải quyết.
Một cơ quan không có phản biện có thể đang tích tụ những sai lầm mà không ai dám chỉ ra.
Một nhà nước chỉ nghe những ý kiến đồng tình có thể dần mất khả năng nhận biết những vấn đề đang xảy ra trong đời sống nhân dân.
Hòa hợp thực sự phải có khả năng chứa đựng khác biệt.
Khác biệt về tôn giáo.
Khác biệt về văn hóa.
Khác biệt về vùng miền.
Khác biệt về ký ức lịch sử.
Khác biệt về quan điểm chính trị.
Và cả những ý kiến phê bình đối với chính sách của Nhà nước.
Điều cần thiết là mọi người cùng tôn trọng pháp luật, quyền cơ bản của nhau và những nguyên tắc chung bảo đảm sự tồn tại của quốc gia.
Không thể lấy đoàn kết làm lý do để phủ nhận quyền phản biện.
Cũng không thể lấy ổn định làm lý do để loại bỏ những tiếng nói cảnh báo.
Một quốc gia mạnh không phải là quốc gia không có bất đồng. Đó là quốc gia có đủ năng lực thể chế để giải quyết bất đồng mà không làm tan vỡ cộng đồng dân tộc.
12. Những người không được mở cửa
Tuy nhiên, nếu chỉ kể những trường hợp Nguyễn Xuân Oánh, Nguyễn Văn Hảo, Bùi Kiến Thành, Ngô Viết Thụ và những trí thức được mời cộng tác, chúng ta sẽ có nguy cơ nhìn lịch sử qua một phía.
Đó là phía của những người được tiếp nhận.
Còn những người không được tiếp nhận thì sao?
Có những người ra đi và không muốn trở về.
Có những người muốn đóng góp nhưng không tìm được môi trường thích hợp.
Có những người có chuyên môn nhưng không được sử dụng.
Có những người trở về một thời gian rồi lại rời đi.
Có những người không đồng tình với chính sách của Nhà nước.
Có những người không muốn tham gia bất kỳ hoạt động hợp tác nào vì những trải nghiệm và lựa chọn chính trị của họ.
Có những người vẫn giữ mối liên hệ với quê hương nhưng không muốn hoặc không thể trở về sinh sống.
Những trường hợp ấy cũng là một phần của lịch sử hòa hợp dân tộc.
Chúng ta cần nghiên cứu vì sao họ không trở về, vì sao họ không muốn cộng tác và những trở ngại nào khiến sự kết nối không thành công.
Không nên mặc định rằng tất cả những người không trở về đều thiếu tình cảm với quê hương.
Cũng không nên mặc định rằng mọi người trở về đều đã hoàn toàn vượt qua những khác biệt chính trị.
Một chính sách hòa hợp cần được đánh giá không chỉ bằng số người được đón nhận, mà còn bằng việc những người chưa được đón nhận đang gặp phải những trở ngại gì.
Đây là một khoảng trống nghiên cứu quan trọng mà cuốn sách cần tiếp tục làm rõ bằng tư liệu từ nhiều phía, bao gồm hồi ký, phỏng vấn, tài liệu báo chí, hồ sơ chính sách và lời kể của những người trong cuộc.
13. Mặt tối của hòa hợp: Khi con người chỉ được tiếp nhận vì sự hữu ích
Một vấn đề sâu hơn cần được đặt ra.
Nếu Nhà nước chỉ mở cửa với những người có tiền, có công nghệ, có quan hệ quốc tế hoặc có chuyên môn đặc biệt, thì chính sách ấy có thực sự thể hiện sự bình đẳng giữa những người Việt Nam hay không?
Một người có thể rất giàu và được chào đón.
Một người có thể là nhà khoa học nổi tiếng và được trọng dụng.
Một người có thể mang lại nguồn đầu tư lớn và được tạo điều kiện.
Nhưng còn những người bình thường?
Những người không có tiền, không có danh tiếng, không có quan hệ quốc tế và cũng không có khả năng mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp thì sao?
Họ có được đối xử bình đẳng không?
Đây là câu hỏi mà một chính sách hòa hợp nghiêm túc phải trả lời.
Giá trị của một con người không chỉ nằm ở những gì người ấy có thể mang lại cho Nhà nước.
Một công dân không phải chỉ đáng được tôn trọng khi người ấy hữu ích.
Quyền cơ bản của con người không thể phụ thuộc vào tài sản, học vị, quá khứ nghề nghiệp hay mức độ đóng góp kinh tế.
Một quốc gia trưởng thành phải vừa biết trọng dụng nhân tài, vừa bảo đảm quyền bình đẳng cho những người bình thường.
Nếu không, hòa hợp rất dễ trở thành một chính sách tuyển chọn người có ích, chứ chưa phải sự hòa hợp giữa những thành viên bình đẳng của một dân tộc.
14. Giới hạn của Võ Văn Kiệt: Cởi mở trong quản trị chưa phải bình đẳng về thể chế
Đây là điểm cần nhìn nhận một cách công bằng và tỉnh táo.
Những quyết định sử dụng chuyên gia từng làm việc cho chính quyền Việt Nam Cộng hòa cho thấy Võ Văn Kiệt đã mở ra những không gian hợp tác vượt qua ranh giới của quá khứ chính trị.
Đó là một đóng góp đáng ghi nhận.
Nhưng chúng ta không thể từ những trường hợp ấy kết luận rằng xã hội Việt Nam sau năm 1975 đã hoàn toàn vượt qua sự phân biệt chính trị.
Một nhà lãnh đạo có thể mời một chuyên gia từng phục vụ chính quyền cũ làm cố vấn.
Nhưng điều đó không có nghĩa mọi người từng phục vụ chính quyền cũ đều có cơ hội như nhau.
Một chuyên gia có thể được trọng dụng vì năng lực đặc biệt.
Nhưng điều đó không tự động chứng minh rằng mọi công dân có quan điểm khác biệt đều được bảo đảm quyền tham gia bình đẳng vào đời sống chính trị.
Ở đây cần phân biệt hai cấp độ:
Cởi mở trong quản trị là khả năng sử dụng những con người có năng lực khác nhau để giải quyết công việc chung.
Cởi mở trong thể chế chính trị là khả năng bảo đảm các quyền cơ bản, quyền tham gia, quyền phản biện và cơ hội bình đẳng bằng những quy định có tính ổn định, không phụ thuộc vào ý muốn của một cá nhân lãnh đạo.
Hai cấp độ ấy có thể hỗ trợ nhau nhưng không thể thay thế nhau.
Võ Văn Kiệt có thể đã tạo ra những tiền lệ đáng chú ý ở cấp độ thứ nhất.
Nhưng câu hỏi về cấp độ thứ hai vẫn còn nguyên giá trị nghiên cứu.
15. Nghịch lý của hòa hợp dựa vào cá nhân
Đây có lẽ là một trong những nghịch lý quan trọng nhất trong câu chuyện hòa hợp dân tộc dưới thời Võ Văn Kiệt.
Một nhà lãnh đạo có tinh thần cởi mở có thể tạo ra cơ hội cho những người từng bị nghi ngại.
Một người đứng đầu có uy tín có thể bảo vệ một chuyên gia trước những định kiến trong bộ máy.
Một quyết định đúng có thể mở ra một tiền lệ mới.
Nhưng điều gì xảy ra khi người lãnh đạo ấy rời khỏi vị trí?
Một người kế nhiệm có thể không có cùng cách nhìn.
Một cơ quan có thể trở lại cách đánh giá con người bằng lý lịch.
Một địa phương có thể đặt ra những điều kiện khác.
Một cán bộ có thể không muốn chia sẻ quyền hạn với người từng thuộc một hệ thống chính trị khác.
Nếu cánh cửa hòa hợp chỉ mở khi có một nhà lãnh đạo đặc biệt, thì cánh cửa ấy vẫn chưa thực sự thuộc về quốc gia.
Đây là giới hạn của việc dựa vào phẩm chất cá nhân để giải quyết một vấn đề có tính thể chế.
Một chính sách tốt không thể chỉ tồn tại nhờ thiện chí của người đứng đầu.
Nó phải được chuyển hóa thành quy tắc ổn định, có thể kiểm tra và có khả năng bảo vệ quyền của mọi người.
Nói cách khác:
Hôm nay một nhà lãnh đạo có thể tin anh.
Nhưng ngày mai, khi người lãnh đạo ấy không còn, luật pháp vẫn phải bảo vệ quyền của anh.
Đó mới là sự bền vững.
16. Từ người phía bên kia đến người đồng nghiệp
Chiến tranh thường buộc con người nhìn nhau qua những ranh giới đối lập.
Anh thuộc bên này.
Tôi thuộc bên kia.
Anh là đối phương.
Tôi là đối phương của anh.
Những ranh giới ấy có thể cần thiết trong hoàn cảnh chiến tranh, nhưng không thể trở thành cách tổ chức xã hội vĩnh viễn sau khi chiến tranh kết thúc.
Sau chiến tranh, người từng đứng ở hai phía có thể trở thành hàng xóm.
Trong đời sống kinh tế, họ có thể trở thành đối tác.
Trong một trường đại học, họ có thể trở thành đồng nghiệp.
Trong một bệnh viện, họ có thể cùng cứu chữa người bệnh.
Trong một dự án quốc gia, họ có thể cùng giải quyết một vấn đề chung.
Và trong một nhà nước pháp quyền, họ phải được nhìn nhận trước hết như những con người có quyền và nghĩa vụ được pháp luật bảo đảm.
Đây là một quá trình chuyển đổi sâu sắc trong nhận thức xã hội.
Nó không đòi hỏi mọi người phải quên quá khứ.
Cũng không đòi hỏi mọi người phải có cùng cách đánh giá lịch sử.
Điều cần thiết là không để những bất đồng về quá khứ tước bỏ quyền cùng xây dựng tương lai.
Võ Văn Kiệt có thể đã đi một đoạn đáng kể trên con đường ấy.
Nhưng lịch sử không cho phép chúng ta nói ông đã đi đến cuối con đường.
17. Đặt lại vấn đề: Những người trở về chứng minh điều gì?
Vậy những trường hợp như Nguyễn Xuân Oánh, Nguyễn Văn Hảo, Bùi Kiến Thành, Ngô Viết Thụ và những chuyên gia khác có phải là bằng chứng của hòa hợp dân tộc hay không?
Câu trả lời là có, nhưng phải xác định chính xác phạm vi của bằng chứng.
Họ cho thấy những khác biệt về quá khứ chính trị không hoàn toàn ngăn cản sự hợp tác chuyên môn.
Họ cho thấy đã xuất hiện những không gian mà trong đó năng lực và kinh nghiệm của con người có thể được xem xét vượt qua ranh giới của cuộc chiến.
Họ cho thấy một số nhà lãnh đạo đã nhận ra rằng quốc gia cần sử dụng nguồn lực của toàn dân tộc, chứ không thể chỉ dựa vào một nhóm người có cùng xuất thân chính trị.
Nhưng họ chưa đủ để chứng minh rằng mọi người Việt Nam đã được đối xử bình đẳng.
Họ chưa đủ để chứng minh rằng mọi trí thức đều có cơ hội đóng góp.
Họ chưa đủ để chứng minh rằng mọi người Việt Nam ở nước ngoài đều cảm thấy an toàn và tin tưởng khi trở về.
Và càng chưa đủ để chứng minh rằng hòa hợp dân tộc đã trở thành một nguyên tắc thể chế hoàn chỉnh.
Đó là những mệnh đề khác nhau.
Một nghiên cứu nghiêm túc phải phân biệt chúng.
18. Quy luật vận hành – Bài học Hưng Quốc
Từ những trường hợp được nghiên cứu, Hưng Quốc Học có thể rút ra một chuỗi vận động của hòa hợp dân tộc:
Khác biệt về quá khứ → tiếp xúc → hiểu biết → đánh giá năng lực → trao cơ hội → cộng tác → kiểm chứng bằng kết quả → mở rộng niềm tin → bảo đảm quyền bình đẳng bằng thể chế.
Đây không phải một quá trình tự động.
Mỗi bước đều có thể gặp trở ngại.
Định kiến có thể cản trở tiếp xúc.
Thiếu lòng tin có thể ngăn cản hợp tác.
Cơ chế hành chính có thể hạn chế quyền chủ động của chuyên gia.
Sự thiếu minh bạch có thể làm mất niềm tin của người trở về.
Và nếu không có pháp luật bảo vệ, những cơ hội được mở ra hôm nay có thể bị đóng lại vào ngày mai.
Vì vậy, bài học Hưng Quốc không dừng ở việc khuyến khích người tài trở về.
Cần xây dựng một hệ thống có khả năng tiếp nhận và sử dụng năng lực của mọi người.
Hệ thống ấy phải có những nguyên tắc căn bản:
- Đánh giá con người bằng hành động, năng lực và trách nhiệm cụ thể, không bằng định kiến tập thể.
- Bảo đảm quyền cơ bản không phụ thuộc vào quá khứ chính trị hay mức độ hữu ích kinh tế.
- Tôn trọng sự khác biệt về tư tưởng, tôn giáo và quan điểm.
- Bảo vệ quyền phản biện và quyền đưa ra ý kiến trái chiều.
- Tạo môi trường minh bạch để chuyên gia có thể đóng góp thực chất.
- Có cơ chế pháp lý ổn định, không phụ thuộc vào thiện chí của một cá nhân lãnh đạo.
Đây chính là sự khác biệt giữa một chính sách sử dụng nhân tài và một nền văn hóa chính trị biết tôn trọng con người.
Một quốc gia mạnh không chỉ biết tìm người tài.
Nó còn phải biết bảo vệ người tài, kể cả khi người ấy không đồng ý với người đang nắm quyền.
19. Lời kết: Cánh cửa hòa hợp không thể thuộc quyền riêng của một nhà lãnh đạo
Có lẽ điều đáng nhớ nhất trong câu chuyện Võ Văn Kiệt không phải là ông đã tha thứ cho ai.
Bởi cách nói ấy đôi khi đặt một bên vào vị trí của người có quyền phán xét, còn bên kia ở vị trí của người phải chờ đợi sự tha thứ.
Một dân tộc không thể xây dựng tương lai lâu dài bằng cách một nhóm người ban phát sự chấp nhận cho nhóm người khác.
Điều cần thiết hơn là nhìn nhận nhau như những thành viên của một cộng đồng có chung đất nước, có quyền được tôn trọng và có trách nhiệm cùng xây dựng tương lai.
Võ Văn Kiệt từng nhấn mạnh ý nghĩa lớn lao của hòa hợp, hòa giải dân tộc đối với sức mạnh đất nước.
Tinh thần ấy cần được đặt trong một nhận thức rộng hơn.
Sức mạnh dân tộc không nằm ở chỗ tất cả người Việt Nam cùng nghĩ một điều.
Sức mạnh nằm ở chỗ những người khác nhau vẫn có thể cùng làm một việc có ích.
Người từng đứng ở hai phía vẫn có thể trở thành đồng nghiệp.
Người từng rời đất nước vẫn có thể đóng góp cho đất nước.
Người có quan điểm khác biệt vẫn có thể cùng bảo vệ những lợi ích chung của quốc gia.
Người có một quá khứ khác vẫn có quyền tham gia vào một tương lai chung.
Nhưng muốn điều đó trở thành hiện thực lâu dài, chúng ta phải vượt qua một giới hạn quan trọng: không thể để quyền được trở về, được đóng góp và được tham gia vào đời sống quốc gia phụ thuộc vào thiện chí của bất kỳ cá nhân nào.
Cánh cửa hòa hợp phải được bảo đảm bằng luật pháp.
Quyền bình đẳng phải được bảo vệ bằng thể chế.
Và niềm tin phải được xây dựng bằng sự công bằng trong thực tế.
Đến đây, câu hỏi nghiên cứu về Võ Văn Kiệt đã chuyển sang một tầng cao hơn.
Một Việt Nam thống nhất về lãnh thổ đã thực sự trở thành một Việt Nam thống nhất về quyền lợi, cơ hội và tương lai hay chưa?
Nếu hòa hợp dân tộc là một nguồn lực phát triển, Nhà nước phải tổ chức quyền lực và xây dựng thể chế như thế nào để mọi người Việt Nam, dù có quá khứ và quan điểm khác nhau, đều có cơ hội bình đẳng tham gia xây dựng đất nước?
Đó là câu hỏi vượt ra ngoài cuộc đời của một nhà lãnh đạo.
Và cũng là câu hỏi mà Hưng Quốc Học phải tiếp tục đối diện.
Từ hòa hợp bằng thiện chí của con người, phải tiến tới hòa hợp bằng nguyên tắc của thể chế.
Bởi một dân tộc chỉ thực sự đoàn kết khi không ai phải chờ đợi một người lãnh đạo đặc biệt xuất hiện để được đối xử công bằng.
GHI CHÚ NGHIÊN CỨU VÀ TƯ LIỆU
Khi hoàn thiện bản thảo xuất bản, cần tiếp tục đối chiếu các nhóm tư liệu sau:
- Báo Nhân Dân: những bài viết về Văn phòng kinh tế của Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh dưới thời Võ Văn Kiệt và vai trò của Nguyễn Xuân Oánh.
- Tư liệu lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh: quá trình tập hợp chuyên gia kinh tế, trí thức và cán bộ có xuất thân khác nhau sau năm 1975.
- Hồi ký, phỏng vấn và tiểu sử Nguyễn Xuân Oánh, Nguyễn Văn Hảo, Bùi Kiến Thành và Ngô Viết Thụ.
- Tư liệu về các cuộc tiếp xúc giữa lãnh đạo Việt Nam với cộng đồng người Việt ở nước ngoài, đặc biệt trong giai đoạn đầu thập niên 1990.
- Các văn bản, bài phát biểu và hồi tưởng liên quan đến quan điểm hòa hợp, hòa giải dân tộc của Võ Văn Kiệt.
Cần phân biệt rõ sự kiện đã được xác nhận bằng hồ sơ đương thời, lời kể của nhân chứng, hồi tưởng về sau và nhận định của tác giả. Đặc biệt, không kết luận một chuyên gia đã trực tiếp quyết định hoặc tạo ra một chính sách nếu chưa có tài liệu chứng minh mối liên hệ đó.
Bài đăng
