Dollar Exchange Rate
04:16
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI VÕ VĂN KIỆT
CHƯƠNG XXII
CHỦ NGHĨA XÃ HỘI: MỤC TIÊU, CON ĐƯỜNG VÀ QUYỀN LÀM CHỦ CỦA NHÂN DÂN
Từ lý tưởng Marx – Lenin đến câu hỏi về tương lai chính trị và xã hội Việt Nam
1. Câu hỏi không thể né tránh: Việt Nam muốn đi đến đâu?
Nếu Chương XXI cho thấy Võ Văn Kiệt đã góp phần mở rộng khả năng tiếp nhận tri thức, kinh nghiệm kinh tế và những phương thức quản lý mới vào quá trình Đổi mới, thì Chương XXII phải đi xa hơn một bước.
Chúng ta cần đặt câu hỏi: Đất nước mở cửa để đạt được mục tiêu gì? Phát triển kinh tế thị trường, thu hút đầu tư nước ngoài, hợp tác với các quốc gia tư bản chủ nghĩa và khuyến khích kinh tế tư nhân là những phương tiện tạm thời, hay là những thành tố lâu dài của mô hình phát triển Việt Nam?
Nếu mục tiêu cuối cùng vẫn là chủ nghĩa xã hội, thì chủ nghĩa xã hội ấy sẽ có hình thái như thế nào? Khi nào Việt Nam có thể nói rằng mình đã đạt tới một trình độ xã hội chủ nghĩa nhất định? Ai sẽ xác định những tiêu chí ấy? Và bằng cách nào người dân có thể kiểm chứng?
Đằng sau những câu hỏi kinh tế là một vấn đề chính trị lớn hơn: nếu chủ nghĩa xã hội hướng đến giải phóng con người và xây dựng một xã hội trong đó nhân dân thực sự làm chủ, thì quyền lực chính trị phải biến đổi như thế nào để đạt được mục tiêu đó?
Đây là điểm không thể bỏ qua khi nghiên cứu Võ Văn Kiệt và công cuộc Đổi mới.
Một quốc gia có thể tăng trưởng nhanh, mở rộng thương mại, thu hút vốn quốc tế và cải thiện đời sống vật chất. Nhưng những thành tựu ấy tự chúng chưa đủ chứng minh rằng xã hội đã tiến gần hơn đến mục tiêu làm chủ của nhân dân.
Phải phân biệt ba vấn đề:
- Phát triển lực lượng sản xuất và nâng cao đời sống vật chất.
- Xây dựng những quan hệ kinh tế và xã hội phù hợp với lý tưởng công bằng.
- Mở rộng năng lực tự quyết, giám sát và làm chủ của người dân đối với quyền lực công.
Ba vấn đề này có liên hệ với nhau nhưng không tự động dẫn đến nhau.
Một nền kinh tế phát triển không đương nhiên tạo ra một xã hội công bằng. Một nhà nước sở hữu nhiều tài sản không đương nhiên có nghĩa nhân dân thực sự kiểm soát những tài sản đó. Một chế độ tuyên bố quyền lực thuộc về nhân dân cũng chưa đủ chứng minh rằng người dân có công cụ hữu hiệu để thực hiện quyền lực ấy.
Vì vậy, chương này không nhằm bảo vệ hay phủ nhận chủ nghĩa xã hội bằng định kiến. Mục tiêu là kiểm tra lý tưởng ấy qua lịch sử, lý luận, thể chế và thực tiễn Việt Nam.
2. Lý tưởng xã hội chủ nghĩa bắt đầu từ khát vọng nào?
Muốn đánh giá con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, trước hết phải hiểu lý tưởng ấy xuất phát từ đâu.
Trong lịch sử tư tưởng chính trị, chủ nghĩa xã hội hình thành từ nhiều dòng tư tưởng khác nhau. Có những truyền thống nhấn mạnh công bằng, tương trợ, hợp tác và bảo vệ người lao động; có những dòng tư tưởng phê phán sự bất bình đẳng do chế độ sở hữu và quan hệ sản xuất tạo ra; có những khuynh hướng đề cao dân chủ, quyền tự do và sự tham gia của cộng đồng vào quản trị xã hội.
Không nên đồng nhất toàn bộ các truyền thống đó với chủ nghĩa Marx – Lenin.
Trong tư tưởng Marx, điểm xuất phát quan trọng là sự phê phán những quan hệ xã hội khiến con người bị lệ thuộc vào sức mạnh kinh tế mà họ không kiểm soát được.
Người lao động tạo ra của cải nhưng không có quyền tương xứng đối với tư liệu sản xuất, quá trình lao động và thành quả sản xuất. Quyền sở hữu tư bản cho phép một nhóm người kiểm soát những điều kiện kinh tế quan trọng, trong khi phần đông người lao động phải bán sức lao động để sinh sống.
Marx đặt vấn đề giải phóng con người khỏi những quan hệ thống trị và tha hóa ấy.
Vì vậy, nếu chỉ hiểu chủ nghĩa xã hội là Nhà nước nắm giữ nhiều doanh nghiệp, nhiều đất đai và nhiều tài sản thì chưa đủ.
Câu hỏi phải đặt ra là: ai kiểm soát những tài sản đó, ai quyết định cách sử dụng chúng, ai hưởng lợi từ thành quả và người dân có quyền gì đối với quá trình quản lý?
Một tài sản được gọi là tài sản toàn dân nhưng người dân không có khả năng tiếp cận thông tin, giám sát người quản lý và yêu cầu giải trình thì quyền sở hữu ấy có thể chỉ tồn tại trên danh nghĩa pháp lý.
Tương tự, một xã hội có chính sách phúc lợi rộng rãi nhưng người dân không có quyền tự do tham gia vào những quyết định chính trị ảnh hưởng đến cuộc sống của mình thì vấn đề làm chủ vẫn chưa được giải quyết đầy đủ.
Từ đó có thể rút ra một nhận định:
Lý tưởng xã hội chủ nghĩa không thể chỉ được đo bằng mức độ sở hữu của Nhà nước, mà còn phải được đo bằng mức độ làm chủ thực tế của con người đối với đời sống kinh tế, xã hội và chính trị.
Đây là cách đặt vấn đề cần thiết để tiếp tục đối thoại với Marx, Lenin và những mô hình xã hội chủ nghĩa trong lịch sử.
3. Marx hình dung xã hội tương lai như thế nào?
Trong các tác phẩm của mình, Marx phê phán chủ nghĩa tư bản, phân tích sự phát triển của lực lượng sản xuất, quan hệ sở hữu, lao động làm thuê và mâu thuẫn giai cấp.
Ông không đơn giản phủ nhận mọi hình thức thị trường, trao đổi hay sản xuất hàng hóa. Những hiện tượng ấy đã tồn tại trước chủ nghĩa tư bản. Điều Marx tập trung phân tích là cách thức các quan hệ kinh tế tư bản chủ nghĩa tổ chức quyền sở hữu, lao động và sự chiếm hữu giá trị thặng dư.
Trong Phê phán Cương lĩnh Gotha năm 1875, Marx bàn về giai đoạn thấp và giai đoạn cao của xã hội cộng sản.
Ở giai đoạn thấp, xã hội mới vẫn mang những dấu vết của xã hội cũ. Sự phân phối chưa thể lập tức đạt tới nguyên tắc mỗi người đóng góp theo năng lực và nhận theo nhu cầu. Chỉ khi lực lượng sản xuất phát triển cao, của cải xã hội trở nên dồi dào và những điều kiện xã hội thích hợp được hình thành, nguyên tắc phân phối theo nhu cầu mới có thể trở thành một khả năng hiện thực.
Điểm cần chú ý là Marx không đưa ra một lịch trình cụ thể cho từng quốc gia, cũng không xây dựng một bản thiết kế hiến pháp và thể chế hoàn chỉnh để mọi xã hội phải áp dụng.
Ông cung cấp một hệ thống phê phán và những định hướng lý luận, chứ không để lại một công thức vận hành có thể sao chép nguyên vẹn.
Điều đó đặt ra hai yêu cầu.
Thứ nhất, không nên lấy những mô hình được hình thành sau Marx rồi mặc nhiên coi toàn bộ thiết kế thể chế của chúng là ý tưởng nguyên thủy của ông.
Thứ hai, cũng không thể sử dụng sự thiếu vắng một bản thiết kế hoàn chỉnh để né tránh câu hỏi về trách nhiệm của những người nhân danh Marx khi xây dựng các mô hình chính trị và kinh tế cụ thể.
Lý luận phải được đánh giá qua cả giá trị tư tưởng lẫn kết quả của những phương thức vận dụng nó.
Một vấn đề đặc biệt cần nghiên cứu là: nếu mục tiêu cuối cùng là một xã hội trong đó con người không còn bị thống trị bởi những quan hệ kinh tế và quyền lực xa lạ với mình, thì những thiết chế nào sẽ bảo đảm điều đó?
Đó là câu hỏi mà mọi mô hình tự nhận là xã hội chủ nghĩa đều phải trả lời.
4. Lenin và bài toán chuyển tiếp: Nhà nước sẽ tồn tại đến bao giờ?
Lenin phát triển lý luận Marx trong hoàn cảnh nước Nga đầu thế kỷ XX, nơi cách mạng diễn ra trong điều kiện chiến tranh, nền kinh tế lạc hậu và cấu trúc xã hội phức tạp.
Trong Nhà nước và cách mạng năm 1917, Lenin bàn về nhà nước như một công cụ quyền lực gắn với những mâu thuẫn giai cấp. Ông cho rằng trong quá trình chuyển tiếp, nhà nước vẫn tồn tại dưới hình thức nhà nước của giai cấp công nhân, trước khi những điều kiện làm cho nhà nước trở nên không cần thiết dần hình thành.
Đây là một luận điểm có ảnh hưởng sâu rộng đến các phong trào cộng sản sau này.
Nhưng lịch sử đặt ra một vấn đề khó: nhà nước được thành lập nhân danh giải phóng giai cấp có thể trở thành một bộ máy quyền lực tập trung rất lớn. Khi đó, ai kiểm soát bộ máy ấy? Làm thế nào để công cụ chuyển tiếp không trở thành một cấu trúc quyền lực tồn tại lâu dài và tự bảo vệ chính nó?
Lenin cũng từng phải điều chỉnh chính sách kinh tế khi thực tiễn không diễn ra như dự kiến.
Năm 1921, ông khởi xướng Chính sách kinh tế mới (NEP), cho phép khôi phục một số hoạt động thương mại và kinh doanh tư nhân sau thời kỳ Cộng sản thời chiến.
NEP cho thấy ngay trong lịch sử Bolshevik đã xuất hiện một sự thừa nhận quan trọng: không thể chỉ dùng mệnh lệnh hành chính để thay thế toàn bộ những quan hệ kinh tế và động lực sản xuất.
Tuy nhiên, NEP không đồng nghĩa với việc Lenin từ bỏ mục tiêu chính trị của mình. Đó là một chính sách chuyển tiếp trong điều kiện lịch sử cụ thể, với những giới hạn và tranh luận riêng.
Khi so sánh NEP với Đổi mới Việt Nam, cần tránh đồng nhất hai quá trình. Nhưng có thể nhận ra một điểm chung về phương pháp: thực tiễn buộc người lãnh đạo phải xem xét lại những giả định lý luận và phương thức quản lý khi chúng không còn giải quyết được vấn đề.
Từ đây xuất hiện câu hỏi lớn hơn:
Nếu một nhà nước cách mạng được thành lập để tiến tới giải phóng con người, thì ai bảo đảm rằng chính nhà nước ấy không trở thành một trung tâm quyền lực khó kiểm soát?
Nếu quyền lực được tập trung trong thời kỳ quá độ, phải có những điều kiện nào để quyền lực ấy từng bước được phân tán, kiểm soát và trả lại cho xã hội?
Đây là vấn đề cần được đặt ở trung tâm khi nghiên cứu mối quan hệ giữa Lenin, nhà nước và quyền làm chủ của nhân dân.
5. Việt Nam lựa chọn con đường nào?
Sau năm 1975, Việt Nam thống nhất về lãnh thổ nhưng phải đối diện với những khó khăn lớn về kinh tế, xã hội và quốc tế.
Mô hình kế hoạch hóa tập trung được áp dụng trên phạm vi cả nước. Nhà nước giữ vai trò quyết định trong phân bổ nguồn lực, giá cả, sản xuất và lưu thông. Trong điều kiện chiến tranh và hậu chiến, mô hình này có những mục tiêu và lý do lịch sử nhất định.
Nhưng khi điều kiện thay đổi, những hạn chế ngày càng bộc lộ: sản xuất trì trệ, lưu thông khó khăn, thiếu hụt hàng hóa, cơ chế bao cấp làm suy yếu động lực và khả năng tự chủ của các đơn vị kinh tế.
Những tìm tòi cải cách xuất hiện từ trước Đại hội VI. Các điều chỉnh về giá, lương, tiền năm 1985, những bước tháo gỡ trong thực tiễn sản xuất và lưu thông, cùng các cuộc thảo luận về cơ chế quản lý đã chuẩn bị cho sự chuyển đổi lớn hơn.
Đại hội VI năm 1986 mở ra công cuộc Đổi mới.
Việt Nam từng bước thừa nhận sự tồn tại lâu dài của nhiều thành phần kinh tế, mở rộng cơ chế thị trường, phát triển kinh tế tư nhân, thu hút đầu tư nước ngoài và mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế.
Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam được thông qua ngày 29 tháng 12 năm 1987. Những cải cách tiếp theo trong hệ thống ngân hàng, doanh nghiệp và thương mại góp phần hình thành một nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường.
Đây là một thay đổi lớn về phương thức phát triển.
Tuy nhiên, Đảng Cộng sản Việt Nam không tuyên bố từ bỏ mục tiêu đi lên chủ nghĩa xã hội. Đổi mới được xác định là quá trình đổi mới tư duy, phương thức quản lý và tổ chức nền kinh tế trong khuôn khổ mục tiêu chính trị đã lựa chọn.
Như vậy, Việt Nam đã thực hiện một lựa chọn có tính lịch sử: sử dụng cơ chế thị trường và mở rộng hợp tác với các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, đồng thời tiếp tục khẳng định mục tiêu xã hội chủ nghĩa.
Nhưng lựa chọn đó đặt ra một vấn đề chưa thể giải quyết chỉ bằng lý luận:
Nếu phương tiện kinh tế thay đổi sâu sắc, thì mục tiêu chính trị và cấu trúc xã hội cuối cùng sẽ được bảo đảm bằng những cơ chế nào?
Không thể chỉ nói thị trường là công cụ. Phải chỉ ra công cụ ấy được điều tiết ra sao, quyền lực kinh tế được kiểm soát như thế nào và thành quả phát triển được phân phối cho ai.
6. Hợp tác với tư bản: phương tiện phát triển hay sự biến đổi mục tiêu?
Một nghịch lý lớn của Đổi mới là Việt Nam cần hợp tác với chính những nền kinh tế từng được nhìn nhận như đối tượng đối lập về ý thức hệ.
Việt Nam cần vốn, công nghệ, thị trường xuất khẩu, phương thức quản trị và kinh nghiệm tổ chức sản xuất. Những nguồn lực này phần lớn được tích lũy và phát triển mạnh trong các nền kinh tế thị trường, trong đó có các nước tư bản chủ nghĩa.
Việc hợp tác với họ là một yêu cầu thực tế.
Nhưng hợp tác kinh tế không chỉ đưa vốn và công nghệ vào trong nước. Nó còn đưa vào những quan hệ sản xuất, phương thức tổ chức doanh nghiệp, chuẩn mực quản trị và những lợi ích kinh tế mới.
Khi doanh nghiệp tư nhân phát triển, người sở hữu vốn có khả năng tích lũy tài sản. Khi doanh nghiệp thuê lao động, quan hệ giữa người sử dụng lao động và người lao động trở thành một vấn đề xã hội quan trọng. Khi doanh nghiệp nước ngoài giữ vai trò lớn trong xuất khẩu, sản xuất và công nghệ, nền kinh tế có thể đạt tốc độ tăng trưởng cao nhưng cũng đối diện với nguy cơ phụ thuộc.
Như vậy, vấn đề không phải là có nên hợp tác với tư bản hay không. Một quốc gia không thể tự cô lập nếu muốn phát triển.
Vấn đề là hợp tác theo điều kiện nào và ai kiểm soát kết quả.
Có ít nhất bốn phép thử:
Một là, lợi ích quốc gia. Vốn nước ngoài có giúp nâng cao năng lực sản xuất, công nghệ và năng lực nội sinh của Việt Nam hay chỉ tận dụng lao động và ưu đãi?
Hai là, quyền lợi người lao động. Tăng trưởng có đi kèm tiền lương, an toàn lao động, quyền thương lượng và điều kiện sống tốt hơn không?
Ba là, năng lực doanh nghiệp trong nước. Hợp tác quốc tế có tạo ra những doanh nghiệp Việt Nam đủ sức cạnh tranh, hay làm cho nền kinh tế phụ thuộc lâu dài vào các tập đoàn bên ngoài?
Bốn là, kiểm soát quyền lực kinh tế. Khi vốn tư nhân và vốn nước ngoài ngày càng lớn, có cơ chế nào ngăn chặn việc lợi ích kinh tế chi phối chính sách công?
Một quốc gia có thể hợp tác sâu rộng với các nước tư bản mà không từ bỏ mục tiêu phát triển công bằng. Nhưng nếu không kiểm soát được quyền lực kinh tế, không bảo vệ được người lao động và không nâng cao được năng lực nội sinh, thì mục tiêu xã hội chủ nghĩa sẽ đứng trước những mâu thuẫn ngày càng lớn.
7. Chủ nghĩa xã hội có thời điểm hoàn thành hay là một quá trình không có điểm kết thúc?
Đây là câu hỏi thường được nói đến bằng những khái niệm rất rộng, nhưng chưa được giải đáp bằng những tiêu chí đủ cụ thể.
Việt Nam đặt ra những mục tiêu phát triển quốc gia cho các mốc 2030 và 2045. Đó là những mốc quan trọng về trình độ phát triển, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và thu nhập.
Nhưng không nên đồng nhất các mốc ấy với thời điểm hoàn thành chủ nghĩa xã hội.
Một quốc gia đạt thu nhập cao chưa chắc đã đạt được công bằng xã hội. Một nền kinh tế hiện đại chưa chắc đã có dân chủ thực chất. Một nhà nước có năng lực quản lý lớn chưa chắc đã bị giới hạn quyền lực tốt.
Vì vậy, cần phân biệt:
- Mốc phát triển kinh tế.
- Mốc hoàn thiện các thiết chế xã hội.
- Mức độ thực hiện quyền làm chủ của nhân dân.
- Trình độ phát triển của những quan hệ xã hội mà lý tưởng xã hội chủ nghĩa hướng tới.
Nếu không có những tiêu chí kiểm chứng, mục tiêu xã hội chủ nghĩa có nguy cơ trở thành một đích đến luôn được nói tới nhưng không xác định được khoảng cách thực tế.
Điều đó không có nghĩa phải ấn định một năm cụ thể để tuyên bố hoàn thành chủ nghĩa xã hội. Lịch sử không vận hành theo một lịch trình đơn giản.
Nhưng một mục tiêu lâu dài vẫn phải có những dấu mốc đánh giá trung gian. Phải biết xã hội đã tiến bộ ở đâu, còn thiếu điều kiện gì và chính sách nào đang cản trở quá trình đó.
Tôi cho rằng cần đặt ra một nguyên tắc:
Không thể yêu cầu người dân tin vào một đích đến vô thời hạn mà không cho họ quyền kiểm chứng con đường đang đi.
Nếu mục tiêu là phục vụ nhân dân, thì nhân dân phải có quyền đánh giá kết quả của quá trình thực hiện mục tiêu ấy.
8. Hình thái xã hội chủ nghĩa tương lai sẽ ra sao?
Đây là một câu hỏi cần được nghiên cứu thay vì chỉ trả lời bằng những khái niệm khái quát.
Một xã hội hướng đến công bằng và làm chủ của nhân dân có thể có nhiều hình thức tổ chức kinh tế khác nhau. Không nhất thiết mọi hoạt động sản xuất đều phải do Nhà nước trực tiếp quản lý. Cũng không thể cho rằng chỉ cần có sở hữu nhà nước là đã có sở hữu xã hội thực chất.
Một mô hình tương lai cần được đánh giá qua ít nhất năm phương diện.
Thứ nhất, về sở hữu.
Tài sản công phải được quản lý minh bạch, có trách nhiệm giải trình và có cơ chế để người dân giám sát. Sở hữu toàn dân không thể chỉ là một danh nghĩa pháp lý trong khi quyền quyết định thực tế nằm trong tay một bộ máy mà người dân không kiểm soát được.
Thứ hai, về kinh tế.
Thị trường có thể tiếp tục tồn tại như một cơ chế phân bổ nguồn lực và tạo động lực sản xuất. Kinh tế tư nhân, hợp tác xã, doanh nghiệp nhà nước và các hình thức sở hữu khác có thể cùng tồn tại, nhưng phải hoạt động trong khuôn khổ pháp luật bảo đảm cạnh tranh công bằng và lợi ích xã hội.
Thứ ba, về phân phối.
Người lao động phải được hưởng thành quả tương xứng với đóng góp, có quyền thương lượng, có bảo hiểm và được bảo vệ trước những rủi ro mà cá nhân không thể tự giải quyết.
Công bằng không có nghĩa mọi người nhận được như nhau bất kể đóng góp. Nhưng cũng không thể để quyền tiếp cận giáo dục, y tế, nhà ở, việc làm và cơ hội phát triển phụ thuộc hoàn toàn vào tài sản hay quan hệ.
Thứ tư, về chính trị.
Người dân phải có khả năng tham gia vào những quyết định công, giám sát người nắm quyền và thay thế những người đại diện khi họ không còn đáp ứng yêu cầu.
Thứ năm, về xã hội.
Các cộng đồng phải có năng lực tự tổ chức, tự giải quyết những vấn đề chung, phát triển văn hóa, giáo dục và các hoạt động xã hội mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào mệnh lệnh hành chính.
Những phương diện này không phải bản thiết kế duy nhất cho chủ nghĩa xã hội. Chúng là những tiêu chí để kiểm tra xem một xã hội có thực sự tiến gần hơn đến mục tiêu công bằng và làm chủ của con người hay không.
9. Nhà nước sở hữu tài sản có đồng nghĩa nhân dân làm chủ?
Đây là một vấn đề đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam.
Trong mô hình kinh tế có khu vực nhà nước lớn, người ta thường xem sở hữu nhà nước là một biểu hiện của sở hữu toàn dân.
Nhưng phải đặt câu hỏi: quyền sở hữu ấy được thực hiện như thế nào?
Trong thực tế, tài sản công phải được một cơ quan, tổ chức hoặc người đại diện quản lý. Nếu người dân không có thông tin đầy đủ về tài sản, không thể giám sát việc sử dụng, không có cơ chế yêu cầu giải trình và không thể xử lý những hành vi gây thất thoát, thì quyền làm chủ của họ rất hạn chế.
Có thể phân biệt ba tầng:
- Sở hữu trên danh nghĩa: pháp luật xác định tài sản thuộc sở hữu toàn dân.
- Quản lý trên thực tế: cơ quan nhà nước và người được giao quyền quyết định việc sử dụng tài sản.
- Kiểm soát của nhân dân: người dân có công cụ hữu hiệu để giám sát, phản biện và yêu cầu trách nhiệm.
Ba tầng này phải gắn kết với nhau.
Nếu chỉ có tầng thứ nhất và thứ hai mà thiếu tầng thứ ba, thì sở hữu toàn dân chưa được thực hiện đầy đủ về mặt quyền làm chủ.
Đây cũng là lý do phải phân biệt Nhà nước với nhân dân. Nhà nước là thiết chế thực hiện quyền lực công; nhân dân mới là chủ thể mà quyền lực ấy phải phục vụ và chịu trách nhiệm trước.
Một nhà nước mạnh không nhất thiết làm cho nhân dân mạnh hơn. Điều đó chỉ xảy ra khi năng lực nhà nước được sử dụng để bảo vệ quyền, mở rộng cơ hội và nâng cao năng lực tự chủ của người dân.
10. Câu hỏi lớn nhất: Đảng có từ bỏ quyền lực để nhân dân thực sự làm chủ không?
Đây là phần nhạy cảm nhất, nhưng cũng là phần không thể thiếu nếu muốn nghiên cứu đến tận cùng lý tưởng xã hội chủ nghĩa.
Trong lý luận Marx – Lenin, nhà nước được xem là một thiết chế gắn với những mâu thuẫn giai cấp. Khi những điều kiện xã hội làm phát sinh sự đối kháng giai cấp dần mất đi, nhà nước với tư cách bộ máy cưỡng chế giai cấp được dự báo sẽ dần tiêu vong.
Tuy nhiên, phải phân biệt hai vấn đề:
Một là, sự tiêu vong của nhà nước theo dự báo lý luận.
Hai là, việc một đảng chính trị tự nguyện từ bỏ vị trí lãnh đạo độc quyền hoặc chấp nhận cơ chế cạnh tranh quyền lực.
Không thể mặc nhiên cho rằng hai quá trình này sẽ tự động diễn ra cùng lúc.
Một tổ chức chính trị có thể tuyên bố mục tiêu cuối cùng là giải phóng con người, nhưng trong quá trình thực hiện lại nắm giữ quyền lực rất lớn. Khi quyền lực được tập trung, vấn đề xuất hiện là ai kiểm soát người nắm quyền, ai đánh giá kết quả lãnh đạo và ai có quyền thay đổi người lãnh đạo nếu họ không còn đáp ứng yêu cầu của xã hội?
Đây không chỉ là câu hỏi về thiện chí của người cầm quyền. Đây là câu hỏi về thiết kế thể chế.
Trong Hiến pháp Việt Nam năm 2013, Điều 2 xác định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Điều 3 quy định Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đồng thời phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Điều 4 xác định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Đặt các nguyên tắc ấy cạnh nhau, cần nghiên cứu mối quan hệ giữa quyền lực thuộc về nhân dân và vai trò lãnh đạo của Đảng.
Nếu nhân dân là chủ thể của quyền lực, thì quyền làm chủ phải được thực hiện bằng những cơ chế cụ thể:
- Người dân có quyền lựa chọn người đại diện một cách thực chất.
- Cơ quan dân cử có năng lực giám sát và yêu cầu giải trình.
- Báo chí, trí thức và xã hội có không gian phản biện chính sách.
- Người dân có quyền tiếp cận thông tin về tài sản công và hoạt động của bộ máy.
- Cơ chế xử lý sai phạm có hiệu lực, không phụ thuộc vào vị trí của người vi phạm.
- Có quy trình pháp luật rõ ràng để thay thế người đại diện và người nắm quyền khi không còn đáp ứng yêu cầu.
Cần nói rõ: yêu cầu kiểm soát quyền lực không đồng nghĩa với phủ nhận mọi vai trò của Đảng. Nhưng vai trò lãnh đạo cũng không thể được xem là lý do để miễn trừ trách nhiệm giải trình.
Câu hỏi không phải chỉ là Đảng có muốn trao quyền hay không, mà là hệ thống có những cơ chế nào để bảo đảm quyền lực thực sự thuộc về nhân dân.
Một quyền lực chỉ được kiểm soát bằng chính ý chí của người đang nắm quyền thì chưa phải là quyền lực được kiểm soát đầy đủ.
11. Đảng lãnh đạo đến bao giờ và bằng cơ chế nào?
Đây là câu hỏi cần được đặt ra một cách nghiêm túc.
Nếu Đảng xác định mình lãnh đạo quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, thì phải làm rõ vai trò ấy trong từng giai đoạn và những điều kiện để đánh giá tính chính đáng của quyền lãnh đạo.
Có thể đặt ra một số câu hỏi:
- Vai trò lãnh đạo được thực hiện thông qua định hướng chính sách, tổ chức cán bộ hay trực tiếp can thiệp vào hoạt động của các cơ quan nhà nước?
- Trách nhiệm của Đảng đối với những quyết sách lớn được xác định và kiểm tra như thế nào?
- Người dân có thể phản biện những chủ trương đã được ban hành đến mức nào?
- Có cơ chế nào để phân biệt trách nhiệm chính trị của tổ chức lãnh đạo với trách nhiệm hành chính, pháp lý của cơ quan nhà nước?
- Nếu một chính sách sai lầm gây thiệt hại lớn, ai phải chịu trách nhiệm và bằng cách nào?
Không thể trả lời những câu hỏi này bằng việc chỉ nói Đảng đại diện cho lợi ích của nhân dân.
Một tổ chức có thể xác định mục tiêu phục vụ nhân dân, nhưng tính chính đáng của quyền lực vẫn phải được chứng minh bằng kết quả và cơ chế kiểm soát.
Về câu hỏi Đảng có từ bỏ quyền lực hay không, cần tránh hai kết luận cực đoan.
Không thể khẳng định rằng một đảng cầm quyền chắc chắn sẽ tự nguyện từ bỏ quyền lực khi xã hội phát triển đến một trình độ nhất định.
Nhưng cũng không thể kết luận rằng mọi đảng cầm quyền đều không thể tự giới hạn quyền lực hoặc chấp nhận những cơ chế phân quyền và giám sát mạnh hơn.
Điều cần nghiên cứu là các điều kiện thể chế, lợi ích tổ chức, tư duy lãnh đạo và những sức ép xã hội có thể thúc đẩy hoặc cản trở quá trình ấy.
Nếu không có những cơ chế ràng buộc bằng pháp luật, thì việc tự giới hạn quyền lực sẽ phụ thuộc quá nhiều vào thiện chí của người nắm quyền.
Đó là một rủi ro mà bất kỳ hệ thống chính trị nào cũng cần nhận diện.
12. Từ người dân được quản lý đến công dân có năng lực làm chủ
Có một điểm cần đặc biệt nhấn mạnh: nhân dân không tự nhiên trở thành chủ thể quản trị chỉ vì được trao một số quyền trên văn bản.
Muốn làm chủ, người dân phải có năng lực làm chủ.
Năng lực ấy được hình thành qua giáo dục, tiếp cận thông tin, thực hành dân chủ, tổ chức cộng đồng, hoạt động nghề nghiệp và khả năng tham gia vào những quyết định chung.
Một xã hội mà người dân không được khuyến khích suy nghĩ độc lập, không có điều kiện tiếp cận thông tin đầy đủ và không có không gian phản biện thì rất khó hình thành văn hóa làm chủ.
Một xã hội mà mọi vấn đề đều chờ cấp trên quyết định sẽ làm suy yếu năng lực tự tổ chức của cộng đồng.
Ngược lại, nếu người dân được khuyến khích tham gia, được pháp luật bảo vệ khi phản biện và có cơ chế để những ý kiến của họ tác động đến chính sách, thì năng lực làm chủ sẽ từng bước phát triển.
Có thể hình dung quá trình ấy qua bốn bước:
Bước một: Người dân có quyền được biết.
Thông tin về chính sách, ngân sách, tài sản công, hoạt động của cơ quan nhà nước và những vấn đề ảnh hưởng đến cộng đồng phải được công khai theo pháp luật.
Bước hai: Người dân có quyền lên tiếng.
Phản biện, góp ý và chất vấn phải là những hoạt động bình thường trong đời sống chính trị, không bị mặc nhiên xem là chống đối.
Bước ba: Người dân có quyền tham gia quyết định.
Những vấn đề liên quan trực tiếp đến cộng đồng cần có cơ chế tham vấn và tham gia thực chất.
Bước bốn: Người dân có quyền kiểm soát và thay đổi người đại diện.
Quyền lựa chọn người đại diện phải đi cùng khả năng giám sát, đánh giá và thay thế thông qua những thủ tục pháp luật rõ ràng.
Đây là quá trình chuyển từ một xã hội trong đó người dân chủ yếu được quản lý sang một xã hội mà công dân có năng lực tham gia quản trị.
13. Dân chủ và câu hỏi về cạnh tranh quyền lực
Một vấn đề không thể né tránh là quan hệ giữa mục tiêu xã hội chủ nghĩa và cơ chế cạnh tranh chính trị.
Trong các hệ thống chính trị khác nhau, có nhiều phương thức tổ chức quyền lực. Một số hệ thống dựa trên cạnh tranh giữa các đảng; một số hệ thống duy trì một đảng lãnh đạo; một số mô hình kết hợp những hình thức tham gia và giám sát khác nhau.
Không nên chỉ nhìn tên gọi để đánh giá. Phải xem quyền lực được hình thành, kiểm soát và thay đổi như thế nào.
Tuy nhiên, một nguyên tắc cần được giữ vững: người dân phải có khả năng kiểm soát những người thay mặt mình thực hiện quyền lực công.
Nếu không có cạnh tranh chính trị giữa các tổ chức, thì phải có những cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình đủ mạnh để tránh việc quyền lực tự khép kín.
Nếu có cạnh tranh chính trị, thì cũng phải có pháp luật, giới hạn quyền lực và bảo vệ quyền con người để ngăn sự lạm dụng của những lực lượng thắng cử.
Cạnh tranh chính trị không tự động bảo đảm công bằng. Nhưng thiếu cơ chế thay thế người nắm quyền cũng tạo ra một vấn đề lớn về trách nhiệm giải trình.
Vì vậy, câu hỏi cần nghiên cứu không chỉ là có một hay nhiều đảng, mà là:
Người dân có thực sự có quyền quyết định ai được đại diện cho mình, quyền lực ấy bị giới hạn ra sao và người đại diện có thể bị thay thế bằng cách nào?
Đây là một phép thử quan trọng đối với bất kỳ mô hình chính trị nào tuyên bố nhân dân là chủ thể tối cao.
14. Võ Văn Kiệt đứng ở đâu trong câu hỏi về mục tiêu xã hội chủ nghĩa?
Sau khi xem xét lý luận và những mâu thuẫn của Đổi mới, cần trở lại nhân vật trung tâm của công trình.
Võ Văn Kiệt là một nhà lãnh đạo hoạt động trong khuôn khổ Đảng Cộng sản Việt Nam. Ông không tuyên bố từ bỏ mục tiêu xã hội chủ nghĩa và cũng không có đủ căn cứ để mô tả ông như một người chủ trương chuyển Việt Nam sang một chế độ tư bản chủ nghĩa.
Nhưng ông có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy những thay đổi thực tế về kinh tế, quản lý và hợp tác quốc tế.
Điều đáng nghiên cứu không phải là cố gắng gán cho ông một lập trường mà tư liệu chưa chứng minh.
Cần tìm hiểu ông đã nhìn nhận thế nào về mối quan hệ giữa mục tiêu chính trị và yêu cầu phát triển; ông đã xử lý ra sao những giới hạn của cơ chế cũ; ông đã sử dụng chuyên gia và nguồn lực xã hội như thế nào; và ông có thể đi xa đến đâu trong khuôn khổ quyền lực tập thể.
Một câu hỏi quan trọng khác là: Võ Văn Kiệt có nhìn thấy giới hạn của việc tập trung quyền lực và sự cần thiết phải mở rộng năng lực tham gia của xã hội hay không?
Muốn trả lời, phải khảo sát phát biểu, bài viết, quyết sách và những cuộc trao đổi có thể kiểm chứng của ông.
Không nên lấy tinh thần cải cách kinh tế để tự động suy ra một lập trường về cải cách chính trị.
Hai lĩnh vực có liên hệ nhưng không đồng nhất.
Có thể một nhà lãnh đạo mạnh dạn thay đổi cơ chế kinh tế nhưng vẫn giữ nguyên cấu trúc quyền lực chính trị. Cũng có thể những thay đổi về kinh tế từng bước tạo ra những đòi hỏi mới về pháp quyền, trách nhiệm giải trình và quyền tham gia của người dân.
Đó là vấn đề lịch sử cần được nghiên cứu chứ không thể kết luận trước.
15. Phản đề: Có thể xây dựng công bằng xã hội mà không tập trung quyền lực không?
Một số người có thể cho rằng để thực hiện mục tiêu xã hội chủ nghĩa, Nhà nước cần nắm giữ quyền lực đủ mạnh nhằm điều tiết kinh tế, phân phối nguồn lực và chống lại sự chi phối của tư bản.
Đây là một lập luận cần được xem xét nghiêm túc.
Thị trường có thể tạo ra tăng trưởng nhưng cũng có thể tạo ra độc quyền, bất bình đẳng và sự tập trung của cải. Những doanh nghiệp lớn có thể tác động đến chính sách. Các nhóm lợi ích có thể tìm cách chi phối việc phân bổ đất đai, vốn, tài nguyên và cơ hội kinh doanh.
Nếu Nhà nước quá yếu, xã hội có nguy cơ bị những quyền lực kinh tế lớn chi phối.
Nhưng từ đó không thể suy ra rằng Nhà nước cần có quyền lực không bị giới hạn.
Một Nhà nước quá mạnh nhưng thiếu kiểm soát cũng có thể tạo ra đặc quyền, quan liêu, phân bổ nguồn lực kém hiệu quả và những nhóm lợi ích gắn với quyền lực công.
Vấn đề không phải là chọn giữa Nhà nước mạnh và Nhà nước yếu.
Vấn đề là xây dựng một Nhà nước có năng lực thực thi chính sách, nhưng bị giới hạn bởi pháp luật, cơ chế giám sát và quyền của công dân.
Đây là điểm gặp nhau giữa yêu cầu phát triển và yêu cầu dân chủ.
Một Nhà nước có thể mạnh trong việc xây dựng hạ tầng, giáo dục, y tế, bảo vệ môi trường, điều tiết độc quyền và bảo đảm an sinh; nhưng không vì thế mà có quyền đứng ngoài sự kiểm soát của nhân dân.
Nhà nước mạnh về năng lực không đồng nghĩa với Nhà nước vô hạn về quyền lực.
16. Những nguy cơ khi mục tiêu và thực tiễn ngày càng xa nhau
Con đường chuyển tiếp luôn chứa đựng những nguy cơ.
Thứ nhất, nguy cơ tư bản thân hữu. Khi quyền tiếp cận đất đai, tín dụng, tài nguyên và dự án phụ thuộc quá nhiều vào quan hệ với quyền lực, cạnh tranh thị trường có thể bị biến dạng.
Thứ hai, nguy cơ tập trung của cải. Một nền kinh tế tăng trưởng nhưng cơ hội tiếp cận nguồn lực không bình đẳng có thể tạo ra khoảng cách xã hội ngày càng lớn.
Thứ ba, nguy cơ quyền lực kinh tế chuyển hóa thành quyền lực chính trị. Những nhóm có nhiều tài sản có thể tác động đến chính sách theo cách vượt quá khả năng kiểm soát của xã hội.
Thứ tư, nguy cơ hành chính hóa quyền làm chủ. Khi các tổ chức đại diện không có đủ tính độc lập và năng lực giám sát, tiếng nói của người dân có thể không chuyển hóa thành quyết định thực tế.
Thứ năm, nguy cơ giáo điều hóa mục tiêu. Khi mọi chính sách được đánh giá chủ yếu bằng sự phù hợp với một khẩu hiệu chính trị, khả năng nhìn nhận sai lầm và điều chỉnh có thể bị suy giảm.
Thứ sáu, nguy cơ dùng thành tựu kinh tế để thay thế câu hỏi về quyền lực. Tăng trưởng là điều kiện quan trọng, nhưng không thể là lý do để trì hoãn vô thời hạn việc mở rộng quyền làm chủ và trách nhiệm giải trình.
Những nguy cơ này không phải bằng chứng rằng Việt Nam tất yếu sẽ thất bại trong việc xây dựng một xã hội công bằng. Chúng là những vấn đề phải được nhận diện và giải quyết bằng thể chế.
17. Góc nhìn Hưng Quốc: Con đường phát triển phải làm cho dân mạnh lên
Từ cuộc đối thoại với Marx, Lenin và thực tiễn Đổi mới, Hưng Quốc đặt ra một tiêu chuẩn riêng.
Một quốc gia không thể chỉ mạnh vì có một bộ máy nhà nước lớn. Quốc gia phải mạnh vì người dân có tri thức, năng lực sản xuất, khả năng sáng tạo, ý thức pháp luật và năng lực tự tổ chức.
Nếu dân yếu, mọi quyền lực đều có nguy cơ tập trung vào một số ít người.
Nếu dân không có khả năng tiếp cận thông tin và phản biện, những sai lầm chính sách có thể kéo dài.
Nếu người dân không có cơ chế kiểm soát quyền lực, tài sản công có thể bị sử dụng không đúng mục đích.
Nếu doanh nghiệp không được cạnh tranh bình đẳng, nền kinh tế khó tạo ra sức sáng tạo bền vững.
Vì vậy, Hưng Quốc đề xuất sáu trụ cột:
Một là, Dân mạnh. Người dân được giáo dục tốt, có khả năng tư duy độc lập, làm chủ nghề nghiệp và tham gia vào các quyết định chung.
Hai là, Kinh tế mạnh. Nền kinh tế có năng suất cao, cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp và khuyến khích sáng tạo.
Ba là, Nhà nước mạnh về năng lực, bị giới hạn về quyền lực. Nhà nước đủ sức thực thi pháp luật và cung cấp dịch vụ công, nhưng không đứng ngoài sự kiểm soát của xã hội.
Bốn là, Công bằng thực chất. Thành quả phát triển được phân phối hợp lý; người lao động có quyền; mọi người có cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và các điều kiện phát triển cơ bản.
Năm là, Tự chủ quốc gia. Hợp tác quốc tế rộng mở nhưng không để nền kinh tế lệ thuộc quá mức vào vốn, công nghệ, thị trường hay một đối tác duy nhất.
Sáu là, Văn minh và nhân văn. Phẩm giá con người, tự do, văn hóa, môi trường và chất lượng sống là những mục tiêu phát triển không thể hy sinh tùy tiện.
Đây là đề xuất tư tưởng của Hưng Quốc, không phải sự đồng nhất với một học thuyết xã hội chủ nghĩa đã có sẵn.
Điểm cốt lõi là phải đánh giá mọi mô hình chính trị và kinh tế bằng khả năng làm cho dân mạnh lên.
18. Đối thoại với Võ Văn Kiệt: Đích đến của Đổi mới là gì?
Phần đối thoại dưới đây là đối thoại phân tích do người viết xây dựng, không phải lời phát biểu nguyên văn hay biên bản lịch sử của Võ Văn Kiệt.
Người viết: Thưa ông, Việt Nam mở cửa, phát triển kinh tế tư nhân và hợp tác với các nước tư bản. Nhưng mục tiêu chính trị vẫn là chủ nghĩa xã hội. Vậy chúng ta sẽ đi đến đâu?
Võ Văn Kiệt: Đất nước phải phát triển. Không có phát triển thì không thể cải thiện đời sống nhân dân. Những cơ chế không còn phù hợp phải được thay đổi. Nhưng con đường cụ thể phải xuất phát từ điều kiện của đất nước.
Người viết: Như vậy, kinh tế thị trường là phương tiện hay là một phần lâu dài của mô hình?
Võ Văn Kiệt: Điều đó phải được đánh giá qua thực tế. Nếu cơ chế thị trường giúp giải phóng sản xuất, tạo việc làm và nâng cao đời sống, thì phải biết sử dụng. Nhưng phải có chính sách để hạn chế những mặt tiêu cực và bảo vệ lợi ích chung.
Người viết: Nếu kinh tế tư nhân ngày càng phát triển và tích lũy tư bản ngày càng lớn, làm sao bảo đảm mục tiêu công bằng xã hội?
Võ Văn Kiệt: Phải có pháp luật, chính sách và sự quản lý phù hợp. Không thể để một số người làm giàu bằng cách chiếm đoạt lợi ích chung hoặc lợi dụng quyền lực.
Người viết: Nhưng ai kiểm soát những người được giao quản lý tài sản công?
Võ Văn Kiệt: Đó là trách nhiệm của hệ thống chính trị và các cơ quan có thẩm quyền.
Người viết: Còn người dân thì sao? Nếu họ là chủ thể của quyền lực, họ có quyền trực tiếp kiểm tra và yêu cầu người quản lý giải trình không?
Võ Văn Kiệt: Quyền làm chủ của nhân dân phải được thực hiện bằng những cơ chế cụ thể. Không thể chỉ nói nhân dân làm chủ mà không tạo điều kiện để người dân tham gia.
Người viết: Vậy đến khi nào Đảng sẽ trao lại quyền lực để nhân dân tự làm chủ?
Võ Văn Kiệt: Đó là một vấn đề lớn về tổ chức và thể chế. Không thể giải quyết bằng một quyết định đơn giản. Nhưng mọi tổ chức lãnh đạo đều phải gắn trách nhiệm của mình với lợi ích của nhân dân và kết quả phát triển của đất nước.
Người viết: Nếu nhân dân chưa có đủ quyền để thay đổi người đại diện, kiểm soát quyền lực và phản biện chính sách, thì có thể nói họ đã thực sự làm chủ chưa?
Võ Văn Kiệt: Đó là câu hỏi cần được tiếp tục nghiên cứu và giải quyết bằng những bước đi phù hợp với điều kiện của đất nước.
Cuộc đối thoại này đặt ra một vấn đề mà lịch sử không thể trả lời thay cho hiện tại: làm thế nào để mục tiêu nhân dân làm chủ trở thành một cấu trúc quyền lực có thể kiểm chứng?
19. Những điều cần tiếp tục kiểm chứng
Để tránh biến chương này thành một cuộc tranh luận thuần lý thuyết, cần tiếp tục kiểm tra bằng tư liệu lịch sử và văn kiện.
Có ít nhất sáu nhóm tư liệu quan trọng:
- Các tác phẩm của Marx và Engels về nhà nước, sở hữu, lao động và xã hội cộng sản, đặc biệt là Phê phán Cương lĩnh Gotha.
- Các tác phẩm của Lenin về nhà nước, thời kỳ quá độ và Chính sách kinh tế mới.
- Văn kiện Đại hội VI và những nghị quyết, chỉ thị về đổi mới cơ chế kinh tế từ năm 1985 đến đầu thập niên 1990.
- Các văn kiện chính thức về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và những thay đổi trong quan niệm về kinh tế tư nhân.
- Hiến pháp, pháp luật về quyền công dân, tổ chức bộ máy nhà nước, giám sát quyền lực và quyền tham gia của nhân dân.
- Phát biểu, bài viết, hồi ký và tư liệu của Võ Văn Kiệt cùng những người tham gia quá trình Đổi mới.
Khi sử dụng tư liệu, phải phân biệt:
- Dữ kiện: văn bản, quyết định, sự kiện và phát biểu có thể xác minh.
- Diễn giải: cách hiểu về ý nghĩa và tác động của dữ kiện.
- Nhận định: đánh giá của người nghiên cứu.
- Chưa thể kết luận: những vấn đề thiếu tư liệu hoặc có nhiều cách giải thích.
Đặc biệt, không được gán cho Võ Văn Kiệt một quan điểm về việc từ bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng nếu không có nguồn chứng minh trực tiếp.
Cũng không được xem những giới hạn của hệ thống chính trị hiện nay là bằng chứng đủ để kết luận về ý định cá nhân của những nhà lãnh đạo trong quá khứ.
Lịch sử phải được nghiên cứu bằng chứng cứ, còn những câu hỏi về tương lai phải được đặt ra bằng lập luận và tiêu chí rõ ràng.
20. Kết luận: Không thể nói nhân dân đã làm chủ nếu họ chưa có năng lực kiểm soát quyền lực
Chủ nghĩa xã hội là một lý tưởng lớn trong lịch sử tư tưởng chính trị hiện đại. Nó đặt ra những vấn đề có ý nghĩa lâu dài: công bằng, giải phóng con người, quan hệ sở hữu, quyền của người lao động và sự kiểm soát những sức mạnh kinh tế có khả năng thống trị xã hội.
Nhưng một lý tưởng chỉ có giá trị khi được chuyển hóa thành những thiết chế và kết quả thực tế.
Việt Nam đã lựa chọn Đổi mới, chấp nhận kinh tế thị trường, mở rộng hợp tác quốc tế và phát triển kinh tế nhiều thành phần. Đó là một bước chuyển có ý nghĩa lịch sử.
Tuy nhiên, sự phát triển của thị trường không tự động tạo ra công bằng. Sở hữu nhà nước không tự động đồng nghĩa với sở hữu toàn dân được thực hiện đầy đủ. Tuyên bố quyền lực thuộc về nhân dân cũng không tự động tạo ra quyền kiểm soát thực chất của nhân dân.
Vì vậy, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội phải trả lời được bốn câu hỏi:
Một là, mục tiêu cuối cùng là gì? Không thể chỉ nói về một xã hội giàu mạnh mà phải làm rõ vị trí của phẩm giá, tự do, công bằng và quyền làm chủ của con người.
Hai là, khi nào có thể nói xã hội đã tiến gần mục tiêu ấy? Phải có tiêu chí đánh giá, mốc kiểm tra và cơ chế công khai kết quả.
Ba là, hình thái xã hội tương lai sẽ như thế nào? Phải làm rõ quan hệ giữa Nhà nước, thị trường, sở hữu công, kinh tế tư nhân, người lao động và cộng đồng.
Bốn là, quyền lực sẽ thuộc về nhân dân bằng cách nào? Phải có cơ chế để người dân tham gia, giám sát, phản biện, yêu cầu giải trình và thay thế người đại diện theo pháp luật.
Câu hỏi cuối cùng cũng là câu hỏi khó nhất.
Nếu một tổ chức chính trị lãnh đạo nhân dân đi đến mục tiêu làm chủ, thì chính tổ chức ấy phải giải thích bằng cơ chế nào để quyền lực ngày càng thuộc về nhân dân nhiều hơn, chứ không phải chỉ tập trung vào tổ chức lãnh đạo.
Không thể lấy thiện chí thay thế thể chế. Không thể lấy khẩu hiệu thay thế quyền làm chủ. Và không thể lấy thành tựu kinh tế thay thế câu hỏi về quyền lực.
Từ góc nhìn Hưng Quốc, có thể khẳng định một nguyên tắc:
Một quốc gia chỉ thực sự mạnh khi người dân không chỉ là đối tượng được quản lý, mà là những chủ thể có tri thức, có quyền, có năng lực và có trách nhiệm tham gia quyết định vận mệnh của đất nước.
Một lý tưởng giải phóng con người không thể được xem là hoàn thành nếu con người vẫn chưa có khả năng kiểm soát những quyền lực nhân danh mình.
Và một con đường phát triển không thể được xem là đã đến đích nếu nhân dân vẫn phải chờ đợi vô thời hạn để được thực hiện đầy đủ quyền làm chủ của mình.
Đây không phải lời kết án một học thuyết hay một tổ chức chính trị. Đó là phép thử nghiêm khắc mà bất kỳ lý tưởng nào nhân danh nhân dân cũng phải chấp nhận.
Đích đến cuối cùng của phát triển không phải là làm cho bộ máy quyền lực trở nên lớn hơn, mà là làm cho con người có năng lực sống tự do hơn, công bằng hơn, tự chủ hơn và làm chủ vận mệnh của chính mình.
Hoàng Phong NhãTÀI LIỆU NGUỒN – MARX, ENGELS VÀ LENIN
A. Karl Marx và Friedrich Engels
- Marx, Karl và Engels, Friedrich. The German Ideology (1845–1846).
- Marx, Karl và Engels, Friedrich. The Communist Manifesto (1848).
- Marx, Karl. Capital: A Critique of Political Economy, Volume I (1867).
- Marx, Karl. The Civil War in France (1871).
- Marx, Karl. Critique of the Gotha Programme (1875).
- Engels, Friedrich. Anti-Dühring (1878).
- Engels, Friedrich. The Origin of the Family, Private Property and the State (1884).
B. Vladimir Ilyich Lenin
- Lenin, V. I. The State and Revolution (1917).
- Lenin, V. I. The Tax in Kind (1921).
- Lenin, V. I. The New Economic Policy and the Tasks of the Political Education Departments (17 October 1921).
- Lenin, V. I. Report on the New Economic Policy (29 October 1921).
C. Nguyên tắc sử dụng tư liệu
- Ưu tiên văn bản gốc của tác giả.
- Ghi rõ năm viết, năm xuất bản lần đầu và ấn bản sử dụng.
- Không lấy lời diễn giải của Lenin để thay thế lời Marx.
- Không lấy mô hình Liên Xô về sau để mặc nhiên đại diện cho toàn bộ tư tưởng Marx.
- Phân biệt lý luận nguyên thủy, sự vận dụng lịch sử và nhận định của người nghiên cứu.
- Khi trích dẫn trực tiếp, phải ghi chương, phần hoặc trang theo đúng ấn bản sử dụng.
- Bản dịch tiếng Việt cần ghi rõ dịch giả và nhà xuất bản nếu có.
Bài đăng
