ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT
CHƯƠNG XXIII
VÕ VĂN KIỆT VÀ NGƯỜI VIỆT Ở NƯỚC NGOÀI
TỪ “NGƯỜI BÊN KIA” ĐẾN MỘT BỘ PHẬN CỦA DÂN TỘC
LUẬN ĐỀ TRUNG TÂM
Hòa hợp dân tộc không phải là yêu cầu mọi người phải có cùng một ký ức về quá khứ, cùng một quan điểm chính trị hay cùng một cách nhìn về lịch sử. Hòa hợp là khả năng một quốc gia vượt qua những chia cắt do lịch sử để thừa nhận phẩm giá, quyền lợi và sự đóng góp của tất cả những người cùng thuộc về một dân tộc.
Trong tiến trình đổi mới tư duy đối với người Việt Nam ở nước ngoài, Võ Văn Kiệt là một nhân vật có ý nghĩa đặc biệt. Ông không chỉ nhìn cộng đồng người Việt ở nước ngoài qua những khác biệt chính trị của quá khứ, mà còn đặt ra một cách nhìn rộng hơn: dân tộc phải được nhìn nhận trong toàn bộ cộng đồng người Việt, bất kể hoàn cảnh ra đi, nơi cư trú hay những lựa chọn chính trị trước đây.
Tuy nhiên, tư tưởng hòa hợp cần được đánh giá không chỉ bằng lời nói hay thiện chí của một nhà lãnh đạo. Phải xem xét chính sách đã thay đổi đến đâu, quyền lợi của người trở về được bảo đảm như thế nào, những đóng góp của họ được sử dụng và công nhận ra sao, và liệu những khác biệt trong quá khứ có còn ảnh hưởng đến cơ hội sống, làm việc, sáng tạo và được tôn trọng hay không.
Đặc biệt, hòa hợp không thể dừng ở việc mở cửa đón người trở về. Một quốc gia thực sự hòa hợp còn phải biết công nhận, ghi nhận và vinh danh những tài năng, thành tựu văn hóa, âm nhạc, khoa học, kinh tế và xã hội của người Việt Nam ở nước ngoài.
Đó là thước đo sâu hơn của sự trưởng thành dân tộc.
PHẦN I. TƯ TƯỞNG HÒA HỢP VÀ SỰ THAY ĐỔI TRONG CÁCH NHÌN VỀ DÂN TỘC
1. Một đất nước không thể chỉ thuộc về những người chiến thắng
Sau năm 1975, Việt Nam bước vào một giai đoạn lịch sử mới. Đất nước thống nhất về lãnh thổ và chính quyền, nhưng những chia cắt trong lòng xã hội không thể chấm dứt ngay bằng một sự kiện chính trị.
Hàng triệu người Việt Nam rời quê hương trong nhiều hoàn cảnh khác nhau. Có người ra đi vì chiến tranh, có người vì lo sợ những biến động sau chiến tranh, có người vì lý do kinh tế, học tập, đoàn tụ gia đình hoặc tìm kiếm một môi trường sống khác. Trong số đó có những người từng phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng hòa, có quân nhân, công chức, trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân và gia đình của họ.
Những người ở lại cũng trải qua những hoàn cảnh khác nhau. Có người tham gia cách mạng, có người phục vụ chế độ cũ, có người đứng ngoài các hoạt động chính trị nhưng phải chịu tác động trực tiếp của chiến tranh và biến động xã hội.
Vì vậy, cộng đồng người Việt sau chiến tranh không phải là một khối có cùng ký ức và cùng cách nhìn về lịch sử.
Một chính quyền có thể xác lập quyền lực sau chiến tranh. Nhưng để xây dựng một quốc gia thống nhất trong lòng người dân, cần một quá trình dài hơn: thừa nhận sự tồn tại của những ký ức khác nhau, giảm bớt định kiến và tạo ra những điều kiện để mọi người cùng tham gia vào tương lai đất nước.
Đây là vấn đề mà tư tưởng hòa hợp của Võ Văn Kiệt cần được đặt trong bối cảnh lịch sử ấy.
Một đất nước không thể mãi chia con người thành hai phía chỉ bằng vị trí của họ trong một cuộc chiến đã kết thúc. Lịch sử phải được nghiên cứu, trách nhiệm phải được xác định, nhưng tương lai không thể bị giam giữ vĩnh viễn trong những phân chia của quá khứ.
2. “Không ai lựa cửa để sinh ra”
Một trong những tư tưởng thường được gắn với Võ Văn Kiệt trong cách nhìn về cộng đồng người Việt ở nước ngoài là quan niệm: “Không ai lựa cửa để sinh ra”.
Câu nói này có ý nghĩa vượt khỏi một lời khuyên về lòng bao dung.
Nó đặt lại vấn đề về trách nhiệm của mỗi người đối với hoàn cảnh lịch sử mà mình được sinh ra.
Một đứa trẻ không lựa chọn cha mẹ, quê quán, chính thể hay chiến tuyến mà gia đình mình thuộc về. Một người không thể bị quy trách nhiệm chính trị chỉ vì được sinh ra trong một gia đình có quá khứ khác biệt.
Nếu muốn xây dựng một cộng đồng dân tộc bền vững, phải phân biệt giữa trách nhiệm cá nhân đối với hành động của chính mình và hoàn cảnh lịch sử mà một người không có quyền lựa chọn.
Điều này không có nghĩa là xóa bỏ trách nhiệm đối với những hành vi sai trái. Người có hành vi phạm pháp phải chịu trách nhiệm theo pháp luật. Nhưng không thể lấy lý lịch gia đình, nơi sinh sống hay nguồn gốc chính trị để mặc nhiên phủ định phẩm giá và quyền lợi của một cá nhân.
Đây là một nguyên tắc quan trọng của hòa hợp: con người phải được đánh giá bằng hành động và trách nhiệm của chính họ, không phải bằng một bản án tập thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
3. “Có triệu người vui, cũng có triệu người buồn”
Câu nói “Có triệu người vui, cũng có triệu người buồn” thường được nhắc đến khi bàn về sự kiện ngày 30/4/1975 và những cảm xúc khác nhau của người Việt trước một bước ngoặt lịch sử.
Ý nghĩa của câu nói nằm ở khả năng thừa nhận một sự thật: cùng một sự kiện lịch sử có thể mang những ý nghĩa khác nhau đối với những nhóm người khác nhau.
Đối với người chiến thắng, đó có thể là ngày kết thúc chiến tranh, thống nhất đất nước và hoàn thành một mục tiêu chính trị kéo dài nhiều thập niên.
Đối với người thất trận, đó có thể là ngày mất nước, mất vị trí xã hội, chia lìa gia đình hoặc bắt đầu một cuộc sống lưu vong.
Đối với nhiều người dân thường, đó còn là sự kết thúc của một cuộc chiến nhưng cũng là khởi đầu của những lo âu mới về tương lai.
Những cảm xúc ấy không thể bị xóa bỏ bằng một mệnh lệnh hành chính hay một cách diễn giải lịch sử duy nhất.
Thừa nhận có nhiều ký ức không đồng nghĩa với việc mọi nhận định lịch sử đều đúng như nhau. Sự kiện vẫn cần được kiểm chứng bằng tài liệu, chứng cứ và nghiên cứu khoa học. Nhưng việc nghiên cứu lịch sử phải phân biệt giữa sự thật của sự kiện và trải nghiệm của con người trong sự kiện ấy.
Một quốc gia trưởng thành không cần bắt tất cả công dân phải vui cùng một ngày, buồn cùng một ngày hay nhớ về quá khứ bằng một cảm xúc duy nhất.
Điều cần thiết là cùng nhìn về tương lai mà không phủ nhận phẩm giá của những người có ký ức khác biệt.
4. “Dân tộc là tối thượng”
Từ những suy nghĩ về hòa hợp, có thể nhận ra một nguyên tắc quan trọng trong cách nhìn của Võ Văn Kiệt: lợi ích lâu dài của dân tộc phải được đặt cao hơn những định kiến và chia rẽ chính trị đã kéo dài.
Tuy nhiên, khái niệm “dân tộc là tối thượng” cần được hiểu một cách thận trọng.
Dân tộc không phải là một tổ chức chính trị, một chính quyền hay một nhóm người đang nắm quyền. Dân tộc là cộng đồng lịch sử gồm nhiều thế hệ, nhiều vùng miền, nhiều hoàn cảnh sống và nhiều lựa chọn khác nhau.
Vì vậy, đặt lợi ích dân tộc lên trên hết không thể đồng nghĩa với việc yêu cầu cá nhân phải từ bỏ mọi quyền lợi chính đáng của mình nhân danh một khái niệm tập thể.
Một dân tộc chỉ thực sự mạnh khi lợi ích chung được xây dựng trên nền tảng bảo vệ con người, chứ không phải bằng cách hy sinh quyền lợi của một nhóm người để phục vụ sự thuận tiện của nhóm khác.
Hòa hợp vì vậy không phải là sự im lặng trước bất đồng. Hòa hợp là tạo ra một không gian mà trong đó bất đồng không dẫn đến sự loại trừ, và khác biệt không trở thành lý do để tước bỏ quyền bình đẳng.
5. Hòa hợp không phải là quên lịch sử
Có một ngộ nhận cần tránh: hòa hợp dân tộc đồng nghĩa với việc quên quá khứ, xóa bỏ mọi khác biệt hoặc không được nhắc đến những đau thương của chiến tranh.
Không phải như vậy.
Một dân tộc muốn hòa hợp phải có đủ can đảm nhìn thẳng vào lịch sử. Những mất mát, sai lầm, tội ác, chính sách gây tổn thương và những quyết định chính trị có hậu quả nghiêm trọng đều cần được nghiên cứu.
Nhưng nghiên cứu lịch sử không phải để duy trì thù hận vô thời hạn. Mục tiêu phải là hiểu được vì sao những bi kịch xảy ra, ai chịu trách nhiệm, những bài học nào cần được rút ra và làm thế nào để không lặp lại.
Hòa hợp không yêu cầu một người phải phủ nhận nỗi đau của gia đình mình. Cũng không yêu cầu một người phải từ bỏ niềm tin lịch sử của mình để được xem là người yêu nước.
Điều cần thiết là cùng thừa nhận quyền của người khác được có ký ức, được nói về ký ức và được sống trong một trật tự pháp luật bảo vệ mọi người như nhau.
PHẦN II. TỪ TƯ TƯỞNG ĐẾN CHÍNH SÁCH
6. Những chuyển biến ban đầu trong thập niên 1990
Sự thay đổi trong cách nhìn về người Việt Nam ở nước ngoài không diễn ra trong một ngày.
Đầu thập niên 1990, Việt Nam từng bước mở rộng quan hệ quốc tế, bình thường hóa quan hệ với nhiều quốc gia và chuyển đổi mô hình kinh tế. Trong bối cảnh ấy, cộng đồng người Việt ở nước ngoài bắt đầu được nhìn nhận rõ hơn như một nguồn lực có thể đóng góp cho phát triển đất nước.
Những chuyến trở về, hoạt động đầu tư, chuyển tiền, hợp tác khoa học, giáo dục và giao lưu văn hóa tạo ra những cơ hội mới.
Tuy nhiên, sự thay đổi về nhận thức không đồng nghĩa với việc mọi định kiến đã biến mất. Những khác biệt về quá khứ chính trị vẫn còn ảnh hưởng đến quan hệ giữa một bộ phận người Việt ở nước ngoài với chính quyền và xã hội trong nước.
Vì vậy, cần phân biệt ba quá trình:
- Mở rộng quan hệ với cộng đồng người Việt ở nước ngoài.
- Thay đổi chính sách và tạo điều kiện để họ trở về, đầu tư, làm việc.
- Xây dựng sự tin cậy và bình đẳng trong quan hệ giữa người Việt ở nước ngoài với quê hương.
Ba quá trình này có liên hệ với nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất.
7. Năm 1993 và ý nghĩa của việc mở rộng đối thoại
Năm 1993 có thể được xem là một mốc cần khảo cứu trong quá trình mở rộng tiếp xúc giữa lãnh đạo Việt Nam với cộng đồng người Việt ở nước ngoài.
Đây là giai đoạn Việt Nam bắt đầu có những chuyển biến đáng kể trong quan hệ đối ngoại và tư duy phát triển. Việc tiếp xúc với những người Việt từng rời đất nước, kể cả những người có quá khứ chính trị khác biệt, có ý nghĩa mở đường cho một cách tiếp cận thực tế hơn.
Tuy nhiên, khi viết lịch sử, cần phân biệt giữa các chuyến thăm, các cuộc gặp, những phát biểu cá nhân và sự hình thành chính sách chính thức.
Không nên quy toàn bộ tiến trình hòa hợp cho một cá nhân hay một sự kiện đơn lẻ.
Vai trò của Võ Văn Kiệt cần được đánh giá trong mối quan hệ với những thay đổi rộng hơn của đất nước, sự vận động của xã hội và yêu cầu phát triển trong thời kỳ đổi mới.
Điều đáng chú ý là ông góp phần tạo ra một không gian chính trị thuận lợi hơn để nhìn nhận người Việt ở nước ngoài như một bộ phận có thể tham gia vào sự nghiệp chung, thay vì chỉ được nhìn qua những khác biệt của quá khứ.
8. Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2004: Bước ngoặt trong chính sách
Ngày 26/3/2004, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 36-NQ/TW về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài.
Đây là một văn kiện quan trọng trong quá trình thay đổi chính sách.
Nghị quyết xác định cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc Việt Nam, đồng thời nhấn mạnh việc phát huy nguồn lực của cộng đồng này cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Ý nghĩa của nghị quyết không chỉ nằm ở việc khuyến khích đầu tư hay chuyển tiền về nước.
Điểm quan trọng hơn là sự thay đổi trong cách xác định vị trí của cộng đồng người Việt ở nước ngoài: từ một nhóm người được tiếp cận chủ yếu qua các vấn đề đối ngoại, họ được nhìn nhận rõ hơn như một bộ phận của cộng đồng dân tộc.
Dù vậy, cần phân biệt giữa quan điểm chính sách và quyền pháp lý có thể thực thi.
Một nghị quyết của Đảng có thể xác định định hướng và yêu cầu hành động đối với hệ thống chính trị. Nhưng để bảo vệ quyền của từng cá nhân, những định hướng đó phải được chuyển hóa thành luật, quy định cụ thể, thủ tục minh bạch và cơ chế giải quyết tranh chấp.
Đó là khoảng cách giữa chủ trương hòa hợp và một trật tự pháp lý bảo đảm hòa hợp.
9. Chỉ thị 45-CT/TW năm 2015: Tiếp tục đổi mới cách tiếp cận
Ngày 19/5/2015, Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị 45-CT/TW về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 36-NQ/TW trong tình hình mới.
Chỉ thị ghi nhận những kết quả đã đạt được, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài.
Điều này cho thấy chính sách không dừng lại ở một văn kiện năm 2004 mà tiếp tục được điều chỉnh theo sự thay đổi của cộng đồng người Việt toàn cầu.
Sau nhiều thập niên, cộng đồng này không chỉ gồm những người ra đi sau năm 1975. Còn có những thế hệ sinh ra ở nước ngoài, du học sinh, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân và người lao động di chuyển giữa nhiều quốc gia.
Một chính sách chỉ tập trung vào những người từng ra đi sẽ không đủ để đáp ứng thực tế mới.
Cần xây dựng quan hệ với cả những thế hệ chưa từng sống ở Việt Nam nhưng vẫn có nguồn gốc, ngôn ngữ, gia đình và sự gắn bó văn hóa với đất nước.
10. Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2026: Từ vận động cộng đồng đến phát huy nguồn lực chiến lược
Ngày 2/8/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài.
Nghị quyết ghi nhận cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đã phát triển lên hơn 6,5 triệu người tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ. Văn kiện tiếp tục khẳng định đây là bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc Việt Nam và là một nguồn lực chiến lược quan trọng.
Đáng chú ý, nghị quyết nhấn mạnh việc kết nối và phát huy nguồn lực của chuyên gia, trí thức, nhà khoa học, doanh nhân, văn nghệ sĩ và thế hệ trẻ người Việt Nam trên toàn cầu.
Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách, tạo môi trường thuận lợi, minh bạch để thu hút và phát huy hiệu quả nguồn lực này.
Đây là bước phát triển đáng chú ý về tư duy chính sách.
Tuy nhiên, cần đặt ra một câu hỏi: nếu đã xác định người Việt ở nước ngoài là nguồn lực chiến lược, thì cơ chế nào bảo đảm họ được đối xử bình đẳng, được bảo vệ quyền lợi và được công nhận thành tựu?
Một chính sách thu hút nguồn lực chỉ thực sự hiệu quả khi người đóng góp có thể tin tưởng rằng quyền lợi hợp pháp của mình được bảo vệ, năng lực của mình được đánh giá công bằng và những thành tựu của mình không bị phủ nhận vì lý do ngoài chuyên môn.
PHẦN III. NHỮNG CON NGƯỜI CỤ THỂ VÀ GIỚI HẠN CỦA SỰ HÒA HỢP
11. Nguyễn Cao Kỳ: Một trường hợp trở về mang ý nghĩa biểu tượng
Tháng 1/2004, Nguyễn Cao Kỳ trở về Việt Nam. Ông từng là Phó Tổng thống Việt Nam Cộng hòa, một nhân vật chính trị có vị trí đáng kể trong chính quyền miền Nam trước năm 1975.
Chuyến trở về của ông thu hút sự chú ý vì đây là một trường hợp có ý nghĩa biểu tượng trong quan hệ giữa chính quyền Việt Nam với những người từng ở phía bên kia cuộc chiến.
Các tường thuật báo chí ghi nhận ông bày tỏ mong muốn góp phần làm cầu nối hòa hợp. Những tài liệu ngoại giao Mỹ được giải mật cũng ghi nhận các chuyến thăm và trao đổi của ông trong năm 2004, trong đó có những vấn đề liên quan đến hòa giải cộng đồng và ký ức chiến tranh.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận trường hợp này một cách cân bằng.
Nguyễn Cao Kỳ là một nhân vật nổi tiếng, có vị thế chính trị và khả năng tiếp cận đặc biệt. Việc ông được tiếp đón không thể tự động chứng minh rằng mọi người Việt Nam ở nước ngoài đều được đối xử bình đẳng như vậy.
Một trường hợp có ý nghĩa biểu tượng có thể mở đường cho đối thoại, nhưng không thể thay thế việc xây dựng cơ chế pháp lý cho hàng triệu người bình thường.
Câu hỏi quan trọng hơn là: người không có danh tiếng, không có quan hệ chính trị, không có tài sản lớn, nhưng muốn trở về sinh sống và làm việc, có được bảo đảm quyền lợi tương tự hay không?
12. Phạm Duy: Trở về quê hương và vấn đề công nhận di sản âm nhạc
Nhạc sĩ Phạm Duy trở về Thành phố Hồ Chí Minh ngày 17/5/2005 sau khoảng ba mươi năm sống tại Hoa Kỳ.
Sự trở về của ông có ý nghĩa đặc biệt đối với đời sống âm nhạc Việt Nam, bởi Phạm Duy là một trong những nhạc sĩ có sự nghiệp sáng tác đồ sộ và ảnh hưởng sâu rộng đối với nhiều thế hệ công chúng.
Năm 2006, chương trình “Phạm Duy – Ngày trở về” được tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh, Huế và Đà Nẵng. Năm 2007, có thêm các ca khúc của ông được cấp phép phổ biến.
Những sự kiện này cho thấy đã có sự thay đổi trong cách tiếp nhận một nhạc sĩ từng có quá khứ chính trị phức tạp.
Nhưng vấn đề không chỉ là ông có được trở về hay có một số ca khúc được phổ biến hay không.
Cần đặt câu hỏi: vị trí của Phạm Duy trong lịch sử âm nhạc Việt Nam đã được nghiên cứu và đánh giá đầy đủ hay chưa?
Một nhạc sĩ không chỉ được xác định bằng số ca khúc được cấp phép. Di sản của họ còn nằm trong quá trình sáng tác, tìm tòi nghệ thuật, đóng góp cho các thể loại âm nhạc, ảnh hưởng đối với những thế hệ sau và sự tiếp nhận của công chúng.
Công nhận một nghệ sĩ không có nghĩa là phải đồng tình với mọi quan điểm chính trị của người đó. Cũng không có nghĩa là mọi tác phẩm đều phải được đánh giá cao.
Điều cần thiết là đánh giá tác phẩm bằng tiêu chuẩn nghệ thuật và nghiên cứu lịch sử, không dùng lý lịch chính trị thay thế cho phê bình chuyên môn.
Trường hợp Phạm Duy cho thấy một vấn đề rộng hơn: một quốc gia có thể mở cửa cho nghệ sĩ trở về, nhưng vẫn cần một quá trình dài để đưa toàn bộ di sản của họ vào lịch sử văn hóa quốc gia một cách công bằng.
13. Trần Thanh Vân và Lê Kim Ngọc: Đóng góp xuyên biên giới
Giáo sư Trần Thanh Vân và Giáo sư Lê Kim Ngọc là những trí thức Việt Nam xây dựng sự nghiệp khoa học tại Pháp nhưng vẫn duy trì mối liên hệ sâu sắc với quê hương.
Thông qua các hoạt động khoa học, giáo dục và chương trình Gặp gỡ Việt Nam, họ góp phần kết nối giới nghiên cứu trong nước với cộng đồng khoa học quốc tế.
Các tư liệu báo chí ghi nhận họ thường xuyên trở về Việt Nam, có thời điểm từ ba đến năm lần mỗi năm, để tham gia các hoạt động khoa học và giáo dục.
Trường hợp này cho thấy đóng góp cho đất nước không nhất thiết phải gắn với việc một người từ bỏ sự nghiệp đã xây dựng ở nước ngoài để định cư trong nước.
Một nhà khoa học có thể đóng góp bằng cách kết nối phòng thí nghiệm, tổ chức hội nghị, đưa chuyên gia quốc tế đến Việt Nam, hỗ trợ đào tạo thế hệ trẻ và tạo ra những mạng lưới hợp tác lâu dài.
Đây là một cách nhìn cần thiết trong thời đại tri thức toàn cầu.
Quê hương không nên chỉ đánh giá sự gắn bó bằng việc một người có trở về sinh sống thường xuyên hay không. Cần nhìn vào những giá trị họ tạo ra và những mối liên kết họ giúp hình thành.
14. Nguyễn Chánh Khê: Trở về và chuyển giao tri thức
Trường hợp Tiến sĩ Nguyễn Chánh Khê cũng đáng được nghiên cứu trong mối quan hệ giữa trí thức Việt Nam ở nước ngoài và nhu cầu phát triển công nghệ trong nước.
Theo thông tin được Đại sứ quán Việt Nam tại Hoa Kỳ công bố năm 2004, ông trở về Việt Nam năm 2002 sau khoảng hai mươi năm hoạt động ở nước ngoài và tham gia lĩnh vực vật liệu xử lý thông tin, công nghệ.
Đây là một ví dụ về nỗ lực đưa tri thức và kinh nghiệm quốc tế về phục vụ đất nước.
Tuy nhiên, khi đánh giá thành tựu khoa học, cần tiếp tục kiểm tra công trình nghiên cứu, bằng sáng chế, sản phẩm công nghệ, mức độ ứng dụng và hiệu quả thực tế.
Một bài viết giới thiệu chính thức có thể cung cấp thông tin ban đầu, nhưng không thể thay thế việc đánh giá độc lập bằng hồ sơ khoa học và kết quả công nghệ.
Điều này cũng cho thấy một nguyên tắc: vinh danh trí thức phải dựa trên thành tựu có thể kiểm chứng, chứ không chỉ dựa vào danh xưng hay sự kiện trở về.
15. Trịnh Vĩnh Bình: Khi đầu tư, quyền tài sản và lòng tin gặp nhau
Trường hợp doanh nhân Trịnh Vĩnh Bình là một hồ sơ phức tạp, không thể giản lược thành câu chuyện một người Việt kiều bị đối xử bất công hoặc một nhà đầu tư vi phạm pháp luật.
Ông là doanh nhân người Việt định cư tại Hà Lan, từng trở về Việt Nam đầu tư và kinh doanh. Năm 1998, ông bị kết án trong một vụ án liên quan đến các vi phạm về quản lý đất đai và đưa hối lộ. Bản án phúc thẩm giảm mức hình phạt so với sơ thẩm.
Sau đó, ông theo đuổi tranh chấp đầu tư với Chính phủ Việt Nam theo cơ chế trọng tài quốc tế dựa trên Hiệp định bảo hộ đầu tư Việt Nam – Hà Lan năm 1994. Hội đồng trọng tài UNCITRAL ra phán quyết ngày 10/4/2019. Bộ Tư pháp Việt Nam xác nhận có phán quyết nhưng nhấn mạnh tính bảo mật và phản bác một số cách diễn giải về nội dung vụ việc.
Đây là một trường hợp cần phân tích nhiều chiều.
Một mặt, pháp luật phải được thực thi đối với mọi nhà đầu tư, bất kể họ là người trong nước hay người Việt Nam ở nước ngoài. Không thể lấy danh nghĩa thu hút đầu tư để miễn trừ trách nhiệm pháp lý.
Mặt khác, Nhà nước có nghĩa vụ bảo đảm quyền tài sản, tính minh bạch của thủ tục hành chính, sự nhất quán trong chính sách và quyền được xét xử công bằng.
Một môi trường đầu tư đáng tin cậy không chỉ cần cơ hội kinh doanh mà còn cần khả năng dự đoán pháp luật và cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng.
Trường hợp Trịnh Vĩnh Bình vì vậy không nên được sử dụng như một bằng chứng đơn giản cho bất kỳ kết luận chính trị nào. Nó cần được nghiên cứu từ hồ sơ tố tụng trong nước, tài liệu trọng tài, quy định pháp luật đầu tư và trách nhiệm của các cơ quan quản lý.
Bài học lớn hơn là: lòng tin của nhà đầu tư không thể được xây dựng chỉ bằng lời mời gọi. Nó phải được bảo đảm bằng pháp luật.
PHẦN IV. NHỮNG VẤN ĐỀ CHƯA ĐƯỢC GIẢI QUYẾT
16. Quyền tài sản và những hệ quả của việc phải nhờ người khác đứng tên
Một trong những vấn đề quan trọng trong lịch sử quan hệ giữa người Việt Nam định cư ở nước ngoài với quê hương là quyền sở hữu và quyền sử dụng tài sản.
Trong những giai đoạn trước đây, điều kiện pháp lý đối với người Việt Nam định cư ở nước ngoài có những hạn chế nhất định. Một số người không thể trực tiếp đứng tên trong các giao dịch bất động sản theo quy định áp dụng ở từng thời kỳ, nên phải nhờ thân nhân trong nước đứng tên hoặc quản lý hộ.
Cách làm này có thể xuất phát từ niềm tin gia đình, nhưng cũng tạo ra rủi ro pháp lý khi phát sinh tranh chấp.
Án lệ 02/2016/AL là một trường hợp tiêu biểu.
Theo hồ sơ được Tòa án nhân dân tối cao công bố, bà Nguyễn Thị Thảnh, một Việt kiều Hà Lan, trực tiếp giao dịch và thanh toán 21,99 chỉ vàng để nhận chuyển nhượng 7.595,7 m² đất ruộng tại Sóc Trăng ngày 10/8/1993. Do điều kiện pháp lý lúc đó, bà nhờ em trai là ông Nguyễn Văn Tám đứng tên giấy tờ chuyển nhượng và canh tác.
Sau đó, ông Tám tự ý chuyển nhượng quyền sử dụng đất cho một doanh nghiệp, dẫn đến tranh chấp. Án lệ 02/2016/AL xác định nguyên tắc xem xét công sức của người đứng tên hộ trong việc bảo quản, tôn tạo và làm tăng giá trị tài sản.
Trường hợp này cho thấy hệ quả của việc một người phải nhờ người khác đứng tên tài sản do hạn chế pháp lý.
Tuy nhiên, không nên quy mọi tranh chấp như vậy thành hành vi phân biệt đối xử của Nhà nước. Cần phân biệt giữa quy định pháp luật tại thời điểm giao dịch, tranh chấp dân sự giữa thân nhân, hành vi chiếm giữ hoặc chuyển nhượng tài sản và trách nhiệm của cơ quan giải quyết tranh chấp.
Điều cần rút ra là: một chính sách pháp luật thiếu rõ ràng hoặc hạn chế quyền tài sản có thể tạo ra những rủi ro kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ.
17. Những tranh chấp nhà đất và thừa kế: Vấn đề không chỉ nằm ở một vụ án
Các vụ tranh chấp nhà đất, thừa kế và nhờ đứng tên hộ của người Việt Nam định cư ở nước ngoài cho thấy đây không phải là một trường hợp cá biệt.
Một số vụ án liên quan đến việc người ở nước ngoài gửi tiền về mua nhà, nhờ thân nhân đứng tên, giao tài sản cho người khác quản lý hoặc yêu cầu hoàn trả tài sản sau khi phát sinh bất đồng.
Có vụ tòa án chấp nhận yêu cầu giao trả nhà. Có vụ chỉ giải quyết theo giá trị tài sản. Có vụ bị hủy để xét xử lại. Cũng có vụ yêu cầu của nguyên đơn không được chấp nhận.
Những vụ án này không thể được đánh đồng với nhau. Mỗi vụ có hoàn cảnh, chứng cứ và quy định pháp luật áp dụng khác nhau.
Nhưng khi nghiên cứu tổng thể, cần đặt ra những câu hỏi:
- Người Việt Nam ở nước ngoài có thể thực hiện quyền tài sản thuận lợi như người trong nước hay không?
- Khi phải nhờ thân nhân đứng tên, pháp luật bảo vệ người bỏ tiền mua tài sản như thế nào?
- Thủ tục chứng minh nguồn tiền, quyền sở hữu và quyền thừa kế có rõ ràng không?
- Việc giải quyết tranh chấp có bảo đảm tính nhất quán và khả năng tiếp cận công lý hay không?
- Có cơ chế hữu hiệu để ngăn ngừa tình trạng lợi dụng quan hệ thân nhân nhằm chiếm giữ tài sản hay không?
Những câu hỏi này cần được trả lời bằng việc nghiên cứu bản án gốc, không chỉ dựa trên các bài tổng hợp.
18. Phân biệt đối xử: Phải nhìn vào thực tế của người bình thường
Một vấn đề nhạy cảm nhưng không thể né tránh là những trải nghiệm phân biệt đối xử mà một bộ phận người Việt Nam ở nước ngoài hoặc gia đình họ có thể đã gặp phải.
Cần khảo sát những lĩnh vực cụ thể:
- Cơ hội học tập và tuyển dụng của con em những gia đình có quá khứ chính trị khác biệt.
- Cơ hội được bổ nhiệm, tham gia các vị trí quản lý hoặc hoạt động trong những tổ chức công.
- Khả năng tiếp cận đất đai, nhà ở, thừa kế và các dịch vụ hành chính.
- Việc cấp phép biểu diễn, phổ biến tác phẩm văn hóa và xuất bản.
- Cách đối xử với người có quan điểm chính trị khác biệt khi họ trở về.
- Khả năng khiếu nại và được bảo vệ trước những quyết định hành chính không công bằng.
Cần phân biệt giữa những trải nghiệm cá nhân, những vụ việc có chứng cứ và một mô hình phân biệt đối xử có tính hệ thống.
Không thể lấy một câu chuyện để kết luận cho toàn xã hội. Nhưng cũng không thể lấy những thành công của một số người nổi tiếng để phủ nhận khó khăn của những người bình thường.
Một chính sách hòa hợp phải được đánh giá bằng khả năng bảo vệ người ít quyền lực nhất, chứ không chỉ bằng cách tiếp đón những nhân vật có vị thế đặc biệt.
Hòa hợp phải được kiểm chứng bằng số phận của người bình thường.
PHẦN V. CÔNG NHẬN VÀ VINH DANH NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NƯỚC NGOÀI
19. Trở về không đồng nghĩa với được công nhận
Đây là vấn đề cần được nhấn mạnh hơn trong toàn bộ chương.
Một người có thể được phép trở về nhưng tác phẩm của họ chưa được nhìn nhận công bằng.
Một nhạc sĩ có thể được biểu diễn nhưng chưa được đánh giá đúng vị trí trong lịch sử âm nhạc.
Một nhà khoa học có thể được mời tham gia hội thảo nhưng công trình nghiên cứu của họ chưa được ghi nhận tương xứng.
Một doanh nhân có thể được khuyến khích đầu tư nhưng đóng góp về công nghệ, quản trị, đào tạo nhân lực và kết nối thị trường chưa được đặt đúng vị trí trong lịch sử phát triển quốc gia.
Đó là khoảng cách giữa tiếp nhận sự đóng góp và thừa nhận giá trị của người đóng góp.
Cần phân biệt ít nhất bốn cấp độ:
Thứ nhất, cho phép một người trở về quê hương.
Thứ hai, tạo điều kiện để người ấy sinh sống, làm việc, đầu tư, biểu diễn hoặc tham gia hoạt động xã hội.
Thứ ba, công nhận giá trị của những tác phẩm, công trình và thành tựu mà người ấy đã tạo ra.
Thứ tư, ghi nhận và vinh danh những đóng góp ấy trong lịch sử văn hóa, khoa học và phát triển quốc gia.
Một quốc gia có thể tiến bộ ở hai cấp độ đầu nhưng vẫn còn hạn chế ở hai cấp độ sau.
Hòa hợp chỉ thực sự sâu sắc khi người đóng góp không phải liên tục chứng minh rằng họ xứng đáng được nhìn nhận chỉ vì quá khứ chính trị hoặc nơi cư trú của mình.
20. Âm nhạc và văn hóa: Di sản không thuộc độc quyền của một phía lịch sử
Âm nhạc Việt Nam hiện đại được hình thành từ nhiều dòng chảy, nhiều vùng miền, nhiều hoàn cảnh lịch sử và nhiều thế hệ sáng tác.
Có những nhạc sĩ sống trong nước. Có những người rời Việt Nam. Có những người từng sáng tác ở miền Nam trước năm 1975. Có những người tiếp tục sáng tác ở nước ngoài trong nhiều thập niên.
Tác phẩm của họ đã đi vào đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người Việt, dù được sáng tác trong những hoàn cảnh chính trị khác nhau.
Nếu chỉ lựa chọn một phần di sản vì nó phù hợp với một cách nhìn lịch sử nhất định, nền văn hóa quốc gia sẽ bị thu hẹp.
Điều này không có nghĩa là phải công nhận mọi tác phẩm hoặc mọi tác giả một cách vô điều kiện.
Một tác phẩm phải được đánh giá bằng giá trị nghệ thuật, nội dung, ảnh hưởng và bối cảnh sáng tác. Những nội dung có vấn đề cũng cần được nghiên cứu và phê bình.
Nhưng không thể lấy nơi cư trú hay quá khứ chính trị của tác giả làm tiêu chuẩn duy nhất để quyết định giá trị nghệ thuật.
Âm nhạc, văn học và nghệ thuật thuộc về đời sống tinh thần của dân tộc. Chúng không nên bị chia cắt vĩnh viễn theo ranh giới chính trị của một giai đoạn lịch sử.
21. Khoa học và kinh tế: Phải trọng dụng con người, không chỉ thu hút nguồn lực
Trong khoa học và kinh tế, công nhận tài năng còn có ý nghĩa thực tiễn đối với năng lực phát triển quốc gia.
Một nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài có thể có công trình nghiên cứu, bằng sáng chế, kinh nghiệm quốc tế và mạng lưới hợp tác. Nhưng nếu khi trở về, người ấy không có môi trường nghiên cứu, không được trao quyền chuyên môn, không có cơ chế đãi ngộ minh bạch hoặc không thể cạnh tranh bình đẳng, thì lời kêu gọi thu hút nhân tài sẽ khó đạt kết quả.
Tương tự, một doanh nhân có thể mang vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản trị và mạng lưới quốc tế về Việt Nam. Nhưng đóng góp của họ không nên chỉ được đo bằng số tiền đầu tư.
Cần đánh giá cả khả năng tạo việc làm, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, xây dựng doanh nghiệp và mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế.
Một quốc gia muốn phát triển phải biết trọng dụng người có năng lực, kể cả khi người ấy không trưởng thành trong hệ thống giáo dục, tổ chức hay môi trường chính trị của quốc gia đó.
Việc trọng dụng nhân tài cũng không thể chỉ dành cho những người có quan hệ thuận lợi hoặc được lựa chọn để xuất hiện trong các chương trình biểu dương.
Nó phải trở thành một cơ chế bình thường, có tiêu chuẩn công khai và có khả năng tiếp cận bình đẳng.
22. Vinh danh phải vượt qua ranh giới của ký ức chính trị
Có một vấn đề sâu hơn cần được nhìn thẳng.
Lịch sử Việt Nam hiện đại trải qua chiến tranh, chia cắt và những cuộc di cư lớn. Trong các cộng đồng người Việt ở nước ngoài có những người từng phục vụ các chính thể khác nhau, có những người từng tham gia các hoạt động chính trị đối lập, cũng có những người chỉ đơn giản là rời quê hương để tìm một cuộc sống mới.
Không thể lấy một hoàn cảnh chính trị chung để đánh giá tất cả.
Một người có thể có quan điểm chính trị khác biệt nhưng vẫn là một nhà khoa học xuất sắc.
Một người từng sống ở miền Nam trước năm 1975 có thể là một nhạc sĩ có đóng góp lớn.
Một người từng rời đất nước trong hoàn cảnh đau thương vẫn có thể dành cả đời để nghiên cứu, gìn giữ và quảng bá văn hóa Việt Nam.
Nếu quốc gia muốn hòa giải thực sự, phải có khả năng phân biệt giữa bất đồng chính trị, trách nhiệm lịch sử và giá trị đóng góp của từng cá nhân.
Điều đó không có nghĩa là xóa bỏ lịch sử, phủ nhận những tổn thương hay miễn trừ trách nhiệm đối với hành vi sai trái.
Nó có nghĩa là không biến quá khứ chính trị thành một bản án vĩnh viễn đối với mọi giá trị mà một con người có thể tạo ra.
23. Tôn vinh phải có tiêu chuẩn, không phải là sự ban phát
Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2026 đặt ra yêu cầu tiếp tục phát huy nguồn lực trí tuệ, văn hóa, kinh tế và khoa học của người Việt Nam ở nước ngoài; đồng thời nhấn mạnh việc kết nối, thu hút, sử dụng và tôn vinh những đóng góp có giá trị.
Đây là định hướng cần thiết. Nhưng muốn biến chủ trương thành kết quả, cần có cơ chế cụ thể.
Trước hết, phải có tiêu chí xét chọn giải thưởng văn hóa, khoa học và kinh tế công khai, dựa trên thành tựu và đóng góp thực chất.
Thứ hai, cần có hội đồng chuyên môn đủ độc lập để đánh giá công trình, tác phẩm và thành tựu, tránh để tiêu chí chính trị hoặc quan hệ cá nhân thay thế tiêu chuẩn nghề nghiệp.
Thứ ba, cần bảo đảm quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và quyền lợi kinh tế của người đóng góp.
Thứ tư, cần có chương trình nghiên cứu, lưu trữ và đưa di sản văn hóa của người Việt ở nước ngoài vào lịch sử văn hóa quốc gia.
Thứ năm, cần có cơ chế để những người có đóng góp lớn được đề cử, xét tặng và vinh danh bình đẳng, không phụ thuộc vào quan hệ cá nhân.
Vinh danh không có nghĩa là trao giải thưởng cho tất cả mọi người. Không phải ai trở về cũng phải được trao huân chương hay danh hiệu.
Nhưng mọi người phải có cơ hội bình đẳng để thành tựu của mình được xem xét và đánh giá.
Đó là sự khác biệt giữa một nền văn hóa trọng dụng nhân tài và một cơ chế ban phát sự công nhận.
PHẦN VI. KHUNG PHÁP LÝ CHO MỘT CHÍNH SÁCH HÒA HỢP THỰC CHẤT
24. Từ thiện chí chính trị đến quyền được pháp luật bảo vệ
Thiện chí của một nhà lãnh đạo có thể mở ra một cánh cửa. Nhưng không thể để quyền lợi của hàng triệu người phụ thuộc vào thiện chí của từng cá nhân lãnh đạo.
Một chính sách hòa hợp bền vững phải được thể chế hóa.
Điều đó có nghĩa là người Việt Nam ở nước ngoài phải được bảo vệ bằng những quy định rõ ràng, có thể thực hiện, có thể khiếu nại và có thể yêu cầu cơ quan tư pháp bảo vệ khi quyền lợi bị xâm phạm.
Khung pháp lý cần bao gồm ít nhất tám lĩnh vực.
Một là, quyền trở về và cư trú.
Người có quốc tịch Việt Nam phải được bảo đảm quyền trở về theo quy định pháp luật. Những thủ tục nhập cảnh, cư trú và xác định quốc tịch cần minh bạch, thuận tiện và nhất quán.
Hai là, quyền quốc tịch.
Cần có quy định rõ ràng về xác định, đăng ký, giữ và khôi phục quốc tịch; bảo đảm người có đủ điều kiện pháp luật không bị đặt vào tình trạng bất định kéo dài.
Ba là, quyền tài sản và thừa kế.
Quyền sở hữu nhà ở, quyền sử dụng đất, quyền thừa kế, quyền chuyển nhượng và quyền bảo vệ tài sản phải được quy định rõ. Người Việt Nam định cư ở nước ngoài phải có khả năng tiếp cận thủ tục và cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng.
Bốn là, quyền đầu tư và kinh doanh.
Nhà đầu tư phải được bảo vệ trước những quyết định tùy tiện, được tiếp cận thông tin, thủ tục hành chính và cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch.
Năm là, quyền làm việc và hành nghề.
Những người có trình độ chuyên môn, bằng cấp và kinh nghiệm quốc tế cần được đánh giá bằng tiêu chuẩn nghề nghiệp, không bị hạn chế bởi nơi học tập hoặc nơi cư trú nếu đã đáp ứng các yêu cầu pháp luật.
Sáu là, quyền sáng tạo và sở hữu trí tuệ.
Nhạc sĩ, nhà văn, nghệ sĩ, nhà khoa học và người sáng tạo phải được bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, quyền khai thác tác phẩm và quyền hưởng lợi hợp pháp.
Bảy là, quyền bình đẳng và không bị phân biệt đối xử.
Không thể dùng nguồn gốc gia đình, quá khứ chính trị của thân nhân hoặc nơi cư trú ở nước ngoài làm căn cứ tùy tiện để hạn chế quyền học tập, làm việc, kinh doanh và tham gia đời sống xã hội.
Tám là, quyền khiếu nại và tiếp cận công lý.
Người Việt Nam ở nước ngoài phải có khả năng thực tế để khiếu nại, khởi kiện, được tư vấn pháp lý và được bảo vệ trước các quyết định hành chính hoặc hành vi xâm phạm quyền lợi.
25. Những tiến bộ pháp luật cần được ghi nhận, nhưng không nên dừng ở văn bản
Pháp luật Việt Nam đã có những thay đổi đáng kể trong lĩnh vực quốc tịch, nhà ở, đất đai và kinh doanh bất động sản.
Luật Nhà ở năm 2023 quy định người Việt Nam định cư ở nước ngoài thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở tại Việt Nam theo điều kiện luật định. Luật Đất đai năm 2024 cũng có những quy định liên quan đến quyền của người Việt Nam định cư ở nước ngoài.
Đây là những thay đổi cần được đánh giá tích cực trong quá trình hoàn thiện chính sách.
Tuy nhiên, quyền được ghi nhận trong văn bản chưa đồng nghĩa với việc người dân luôn thực hiện quyền ấy thuận lợi trên thực tế.
Cần tiếp tục xem xét:
- Thủ tục hành chính có đơn giản và thống nhất không?
- Người dân có dễ dàng chứng minh quốc tịch, nguồn gốc và quyền tài sản không?
- Các cơ quan địa phương có thực hiện thống nhất hay không?
- Khi có tranh chấp, người ở nước ngoài có thể tiếp cận công lý với chi phí hợp lý không?
- Có cơ chế hữu hiệu để bảo vệ người yếu thế trong những giao dịch nhờ đứng tên hộ không?
Một quyền chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân có thể sử dụng nó mà không phải phụ thuộc vào quan hệ cá nhân hoặc sự thuận tiện của người thực thi công vụ.
26. Hòa hợp phải được kiểm chứng bằng sự bình đẳng trong đời sống
Có thể một người nổi tiếng được tiếp đón trọng thị. Một doanh nhân lớn được mời gặp lãnh đạo. Một nhà khoa học có uy tín được trao cơ hội hợp tác.
Nhưng những trường hợp ấy chưa đủ để chứng minh rằng chính sách hòa hợp đã thành công.
Phải nhìn vào người bình thường.
Một gia đình muốn trở về sinh sống có được bảo đảm quyền cư trú và tài sản không?
Một người muốn thừa kế căn nhà của cha mẹ có được giải quyết theo pháp luật công bằng không?
Một nhạc sĩ có quan điểm chính trị khác biệt có thể được đánh giá tác phẩm theo tiêu chuẩn nghệ thuật không?
Một nhà khoa học có thể được tuyển dụng và trọng dụng dựa trên năng lực không?
Một người dân có thể nêu ý kiến khác biệt mà vẫn được tôn trọng quyền và phẩm giá không?
Nếu những câu hỏi ấy chưa có câu trả lời thuyết phục, thì quá trình hòa hợp vẫn còn dang dở.
Hòa hợp không thể chỉ được đo bằng số người trở về, số vốn đầu tư hay số cuộc gặp gỡ.
Nó phải được đo bằng mức độ bình đẳng mà người dân thực sự được hưởng.
PHẦN VII. ĐỐI THOẠI VỚI TƯ TƯỞNG HÒA HỢP CỦA VÕ VĂN KIỆT
27. Điều Võ Văn Kiệt nhìn thấy và điều lịch sử cần tiếp tục hoàn thiện
Có thể nhận thấy đóng góp quan trọng của Võ Văn Kiệt nằm ở việc thúc đẩy một cách nhìn rộng hơn về cộng đồng dân tộc.
Ông góp phần đặt lại vấn đề: người Việt Nam ở nước ngoài không thể bị xem xét chỉ qua hoàn cảnh ra đi hoặc những khác biệt chính trị của quá khứ. Họ còn là những con người có khả năng đóng góp cho quê hương bằng tri thức, tài năng, kinh nghiệm, vốn liếng và tình cảm đối với đất nước.
Đó là một tư duy có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam cần mở rộng quan hệ quốc tế và huy động nguồn lực cho phát triển.
Nhưng lịch sử không dừng lại ở thiện chí của một nhà lãnh đạo.
Tư tưởng hòa hợp cần được chuyển thành những nguyên tắc thể chế:
- Nhà nước mạnh về năng lực nhưng bị giới hạn về quyền lực.
- Pháp luật bảo vệ mọi người bình đẳng, không phụ thuộc vào quá khứ chính trị.
- Cơ quan công quyền phải chịu trách nhiệm khi xâm phạm quyền lợi hợp pháp.
- Tài năng phải được đánh giá bằng thành tựu và tiêu chuẩn chuyên môn.
- Văn hóa quốc gia phải có khả năng tiếp nhận những di sản được tạo ra trong nhiều hoàn cảnh lịch sử.
- Sự công nhận phải dựa trên giá trị, không phải là sự ban phát.
Đây là điểm mà tư tưởng hòa hợp có thể tiếp tục phát triển từ một chủ trương chính trị thành một nguyên tắc quản trị quốc gia.
28. Phản đề: Hòa hợp có thể trở thành một khẩu hiệu nếu thiếu bình đẳng
Cần đặt ra một phản đề.
Một chính sách có thể nói rất nhiều về đại đoàn kết, nhưng nếu quyền lợi của người dân vẫn phụ thuộc vào lý lịch, quan hệ, thiện chí của cán bộ hoặc sự thuận tiện của cơ quan công quyền, thì sự hòa hợp ấy chưa đạt đến bản chất.
Một chính sách có thể kêu gọi trí thức ở nước ngoài trở về, nhưng nếu không có môi trường làm việc minh bạch, cơ chế đãi ngộ tương xứng và quyền tự chủ chuyên môn, thì khó thu hút được những người có năng lực cao.
Một quốc gia có thể tổ chức các chương trình vinh danh, nhưng nếu những tác phẩm và thành tựu có giá trị vẫn bị loại khỏi lịch sử văn hóa chỉ vì nguồn gốc chính trị của tác giả, thì việc vinh danh ấy chưa thể hiện đầy đủ tinh thần hòa hợp.
Một nhà nước có thể khuyến khích đầu tư, nhưng nếu quyền tài sản và cơ chế giải quyết tranh chấp không đáng tin cậy, thì lời mời gọi đầu tư sẽ khó tạo dựng lòng tin lâu dài.
Vì vậy, phải phân biệt giữa hòa hợp như một thông điệp chính trị và hòa hợp như một trật tự pháp lý.
Thông điệp có thể tạo ra thiện chí. Nhưng chỉ có thể chế công bằng mới biến thiện chí thành niềm tin bền vững.
29. Bài học Hưng Quốc: Một dân tộc mạnh phải biết giữ lại và phát huy toàn bộ tài năng của mình
Từ câu chuyện hòa hợp dân tộc, có thể rút ra một bài học rộng hơn về xây dựng quốc gia.
Một dân tộc không thể phát triển tối đa nếu tự loại bỏ một phần tài năng của mình chỉ vì những khác biệt về nơi cư trú, quá khứ gia đình hoặc quan điểm chính trị.
Những người Việt Nam đang sống ở nước ngoài có thể đóng góp bằng nhiều hình thức: đầu tư, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, sáng tác nghệ thuật, đào tạo nhân lực, quảng bá văn hóa, xây dựng mạng lưới quốc tế hoặc đơn giản là gìn giữ tiếng Việt và truyền thống gia đình.
Không phải tất cả đều phải trở về. Không phải tất cả đều phải tham gia hoạt động chính trị. Không phải tất cả đều phải có cùng một quan điểm về lịch sử.
Điều quan trọng là đất nước phải tạo ra một môi trường mà trong đó mọi người có thể đóng góp bằng năng lực và lựa chọn của mình, trong khuôn khổ pháp luật.
Một quốc gia biết sử dụng người tài sẽ mạnh hơn một quốc gia chỉ biết lựa chọn người có cùng quan điểm.
Một quốc gia biết trân trọng di sản văn hóa của mình sẽ giàu có hơn một quốc gia chỉ thừa nhận một phần ký ức.
Một quốc gia bảo vệ quyền lợi của người bình thường sẽ có nền tảng vững chắc hơn một quốc gia chỉ trọng thị những người nổi tiếng và có quan hệ.
Đây là mối liên hệ giữa hòa hợp dân tộc và hưng quốc: muốn đất nước mạnh, phải làm cho mọi người có lý do để tin rằng tài năng, công sức và phẩm giá của họ được tôn trọng.
PHẦN VIII. KẾT LUẬN
30. Từ cánh cửa trở về đến một cộng đồng dân tộc bình đẳng
Võ Văn Kiệt góp phần mở rộng cách nhìn về người Việt Nam ở nước ngoài trong một giai đoạn mà những chia cắt của chiến tranh vẫn còn ảnh hưởng sâu sắc đến xã hội.
Điều đáng ghi nhận là ông đã góp phần thúc đẩy tư duy vượt qua những định kiến của quá khứ, nhìn nhận người Việt ở nước ngoài như một bộ phận của cộng đồng dân tộc và là nguồn lực có thể đóng góp cho sự phát triển đất nước.
Từ những chuyển biến chính sách trong thập niên 1990, Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2004, Chỉ thị 45-CT/TW năm 2015 đến Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2026, có thể thấy chính sách đối với người Việt Nam ở nước ngoài đã trải qua một quá trình điều chỉnh đáng kể.
Tuy nhiên, hòa hợp dân tộc vẫn còn những vấn đề phải tiếp tục giải quyết.
Quyền trở về cần đi cùng quyền sinh sống và quyền tài sản.
Lời kêu gọi đầu tư cần đi cùng sự bảo vệ pháp lý.
Chủ trương thu hút nhân tài cần đi cùng môi trường làm việc minh bạch và chế độ đãi ngộ công bằng.
Việc tiếp nhận nghệ sĩ, trí thức cần đi cùng sự công nhận đầy đủ những giá trị văn hóa, khoa học và sáng tạo mà họ đã tạo ra.
Và quan trọng nhất, sự hòa hợp phải được thể hiện trong đời sống của những người bình thường, không chỉ trong những sự kiện dành cho nhân vật nổi tiếng.
Một nhạc sĩ không nên bị đánh giá thấp chỉ vì đã sống ở nước ngoài. Một nhà khoa học không nên bị hạn chế cơ hội chỉ vì được đào tạo trong một môi trường khác. Một doanh nhân không nên phải dựa vào quan hệ để bảo vệ quyền tài sản. Một gia đình không nên phải mang theo những định kiến chính trị từ thế hệ trước như một gánh nặng không thể tháo bỏ.
Một dân tộc trưởng thành không đòi hỏi mọi người phải có cùng một ký ức, nhưng phải bảo đảm mọi người có quyền bình đẳng trong hiện tại và tương lai.
Võ Văn Kiệt góp phần mở cánh cửa hòa hợp. Nhưng lịch sử phải tiếp tục kiểm tra xem phía sau cánh cửa ấy đã có một hệ thống pháp luật đủ công bằng để mọi người Việt Nam bước qua hay chưa.
Và có lẽ, thước đo cuối cùng của hòa hợp không phải là có bao nhiêu người được mời trở về, mà là có bao nhiêu người có thể trở về, sống, làm việc, sáng tạo, đóng góp và được tôn trọng mà không phải chứng minh lòng trung thành bằng cách từ bỏ ký ức của chính mình.
Một dân tộc chỉ thực sự hòa hợp khi người có tiền được tạo điều kiện đầu tư, người có tài được tạo điều kiện cống hiến, người có ký ức khác biệt được tôn trọng, người có tác phẩm và thành tựu được đánh giá công bằng, và người bình thường được pháp luật bảo vệ như nhau.
Không ai phải có công trạng đặc biệt, tài sản lớn hay quan hệ với người cầm quyền mới được đối xử công bằng.
Đó không chỉ là bài học từ Võ Văn Kiệt. Đó còn là một yêu cầu đối với tương lai của Việt Nam.
Hoàng Phong Nhã
TÀI LIỆU VÀ HỒ SƠ NGHIÊN CỨU
A. Văn kiện và chính sách
- Bộ Chính trị, Nghị quyết 36-NQ/TW ngày 26/3/2004, về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài.
- Bộ Chính trị, Chỉ thị 45-CT/TW ngày 19/5/2015, về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 36-NQ/TW trong tình hình mới.
- Bộ Chính trị, Nghị quyết 23-NQ/TW ngày 2/8/2026, về công tác người Việt Nam ở nước ngoài.
- Quốc hội, Luật Nhà ở năm 2023.
- Quốc hội, Luật Đất đai năm 2024.
- Quốc hội, Luật Quốc tịch Việt Nam và các văn bản sửa đổi, bổ sung có liên quan.
B. Hồ sơ nhân vật và trường hợp thực tế
- Tư liệu báo chí về chuyến trở về Việt Nam của Nguyễn Cao Kỳ năm 2004.
- Tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ được giải mật về các chuyến thăm và hoạt động của Nguyễn Cao Kỳ năm 2004.
- Báo Thanh Niên, tư liệu về việc Phạm Duy trở về Việt Nam tháng 5/2005.
- Tư liệu về chương trình “Phạm Duy – Ngày trở về” năm 2006 và việc cấp phép phổ biến thêm tác phẩm của ông.
- John C. Schafer, nghiên cứu về Phạm Duy, âm nhạc và sự tiếp nhận di sản của ông.
- Tư liệu về Giáo sư Trần Thanh Vân, Giáo sư Lê Kim Ngọc và hoạt động Gặp gỡ Việt Nam.
- Đại sứ quán Việt Nam tại Hoa Kỳ, tư liệu giới thiệu Tiến sĩ Nguyễn Chánh Khê.
- Hồ sơ vụ Trịnh Vĩnh Bình, các tài liệu về bản án trong nước, tranh chấp đầu tư và thông tin của Bộ Tư pháp Việt Nam.
C. Hồ sơ pháp lý và án lệ
- Tòa án nhân dân tối cao, Án lệ 02/2016/AL, về tranh chấp đòi lại tài sản và việc xác định công sức của người đứng tên hộ.
- Quyết định giám đốc thẩm số 27/2010/DS-GĐT ngày 8/7/2010 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
- Các bản án về tranh chấp nhà đất, thừa kế, nhờ đứng tên và quản lý tài sản của người Việt Nam định cư ở nước ngoài; cần tiếp tục đối chiếu bản án gốc trước khi sử dụng làm chứng cứ kết luận.
D. Những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng trước khi khóa chương
- Hồ sơ và tư liệu gốc về các cuộc tiếp xúc, vận động hòa hợp của Võ Văn Kiệt trong thập niên 1990.
- Các phát biểu nguyên văn của Võ Văn Kiệt liên quan đến người Việt Nam ở nước ngoài, cần xác định thời điểm, hoàn cảnh và nguồn công bố.
- Toàn văn và quá trình thực hiện Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2026, đặc biệt những cơ chế cụ thể về công nhận, vinh danh và sử dụng đóng góp của người Việt ở nước ngoài.
- Những trường hợp nghệ sĩ, nhà khoa học, trí thức và doanh nhân trở về nhưng gặp trở ngại trong công việc, sáng tác, đầu tư hoặc tiếp cận quyền lợi.
- Những trường hợp tác phẩm, công trình và đóng góp văn hóa chưa được ghi nhận đầy đủ; cần phân biệt hạn chế chuyên môn với sự loại trừ vì lý do chính trị.
- Khảo sát thực tế về cơ hội học tập, tuyển dụng, bổ nhiệm và tiếp cận dịch vụ công của con em các gia đình có quá khứ chính trị khác biệt.
- Đối chiếu các bản án gốc về nhà đất, thừa kế và tài sản của người Việt Nam định cư ở nước ngoài để xác định rõ nguyên nhân tranh chấp và cách giải quyết của tòa án.
Dollar Exchange Rate
17:27
Hoàng Phong Nhã
Bài đăng
